5.2 - હાથમાં પાસા નથી તો શું થયું, જૂગટું મનમાં રમાતું હોય છે. / સંવાદ / જ્વલંત છાયા


જુગાર રમાય કે ન રમાય ? વનલાઇન આન્સર જોઈએ છે ? જો સુખી થવું અને રહેવું હોય તો જુગાર ન રમાય પરંતુ સફળ થવું હોય તો જુગાર રમવું પડે. આપણી ડિક્સનેરીમાં સુખની વ્યાખ્યા જો આર્થિક, સામાજિક રીતે સધ્ધરતાની હોય તો જુગાર રમવો જ પડે. જુગાર રમવો પડે એટલે પત્તાં ટીચવા કે ઘોડીપાસાની ય વાત નથી. સ્પેક્યુલેશન, ફાયદો થવાની આશા અને નુકસાન વેઠવાની તૈયારી સાથે લવાતું જોખમ એટલે જુગાર. અસલ બાળપણમાં રમતા એ સાપસીડીની રમત જેવું, અંકથી સીડીમાં સીધા ૬૦ એ પહોંચીએ અને ૯૯ના ખાના પાસે કૂકરી અટકે ત્યાં ફણીધર ફેણ કાઢીને બેઠો હોય તે સીધા ફરી ૧૦માં નંબરે પટકાઈએ ! લગભગ લગભગ કહી શકાય કે માનવની ઉત્પતિ પછી બહુ ઓછા સમયમાં જુગાર પણ પૃથ્વી પર અવતર્યો હશે અને વળી તે પણ હવા, પ્રકાશ, ચાંદ, સૂર્યની જેમ – બધે જ સરખો. જુગારની સંસ્કૃતિને સીમાડા નડતા નથી.

જેને રમવું જ છે, સતત કાવવું (?) જ છે તેમણે કોઈ મૌસમનો બાધા નડતો નથી. પરંતુ કેટલાક લોકો જુગારની બાબતમાં ઋતુગામી હોય છે, તેથી તેઓ શ્રાવણ માસમાં જુગાર રમે છે. અને આપણી ઉદારતા તો જુઓ, આ જુગારને આપણે પાછું નામ આપી દીધું છે, ‘શ્રાવણિયો જુગાર’ એટલે એ જુગારમાં આપણી સોસાયટી કન્વીન્સ છે ! એમ મનાય છે કે જે ક્યારેય જુગાર રમે નહીં તે શ્રાવણ માસમાં રમે અથવા રમી શકે ! કદાચ મંદિરે વધારે જતા હોઈએ એટલે પેલા દૂધના અભિષેકમાં પાપ ધોવાઈ જતું હશે ! આપણે ત્યાં તો પાછું હરિના જેમ નામ હજાર છે અને કંકોતરી કિયા નામે લખવી એ વિટંબણા હોય છે તેમ હરિના ઉપયોગ પણ એટલા બધા છે. કોઈ ભીંતે ઊભા રહીને લોકો પેશાબ કરતા હોય તો ત્યાં ભગવાનનું નામ લખી નાંખવાનું ! કોઈ પાનની પિચકારી મારે તે ખૂણામાં ભગવાનના પોસ્ટર ચોંટાડી દેવાના. એમ જ જુગાર રમવું છે એટલે શ્રાવણ માસનો આશ્રય લઈ લેવાનો ! શ્રાવણ માસમાં જુગારને સામાજિક માન્યતા મળી જાય છે. એયને બધે મંડાય છે ચોપાટું, પત્તાંનો જુગાર, ઘોડીપાસા, નાલ ઉઘરાવવી ને એવું તો કેટલુંય !

બેઈઝિક થિયરી એવી છે કે શ્રાવણ માસ ઓલમોસ્ટ વરસાદનો મહિનો છે, વાવણી થઈ ચૂકી હોય, સરવડાં વરસતાં હોય, ખેડૂતને અંદાજ હોય કે વરસ કેટલા આણી આવી જશે, અન્ય લોકો પણ ઘરની બહાર નીકળી શકે તેમ ન હોય, પ્રવૃત્તિ શું કરવી ? તેથી કદાચ પત્તાં રમવાનું શરૂ થયું પરંતુ એમ વેજિટેરિયન રમવામાં શું ? એવો કોઈને વિચાર ઝબકયો હોય અને તેથી પટમાં પૈસા મુકાવા શરૂ થયા. જુગાર જૂની રમત છે કારણ કે ત્યારે ટાઇમપાસ માટે કોઈ સાધન નહોતાં. હવે આજે તો ગ્રામ્ય યુવાન પણ હાથમાં સ્માર્ટફોન લઈને ફરે છે ! ટાઇમપાસ એ હવે અઘરી બાબત નથી. પરંતુ તો ય જુગાર તો રમાય છે ધમધોકાર.

આ થિયરી મુજબ તો હવે ઉપકરણ વધ્યા તો જુગાર છૂટી જવો જોઈએ પરંતુ વિજ્ઞાને તો જુગારને વૈશ્વિક બનાવી દીધો છે. ઇન્ટરનેટ ગેમ્બલિંગ મોટા પ્રમાણમાં થઈ રહ્યું છે. અઢળક સાઇટસ્ છે જે આપણને આપણી ઑફિસના ટેબલ કે ડ્રોઈંગરૂમમાં બેઠાં બેઠાં લાખો કમાઈ આપે છે અને કરોડો ગુમાવવામાં પણ મદદ કરે છે ! હવે જુગાર શ્રાવણ પૂરતો મર્યાદિત નથી, બારમાસી થઈ ગયો છે. જુગારનો એક પેટા પ્રકાર છે–સટ્ટો અને ક્રિકેટમાં આ સટ્ટો અબજોમાં રમાય છે, મોબાઇલ પર સતત બુકીઓ, પંટરો સંપર્કમાં હોય–ઓવર શરૂ થાય અને ભાવ નીકળે આ ઓવારણાં અંતે ૨૦૦ રન થાય ન થાય, સેસન, ઇન્ડિયા ૨૫ પૈસા, ઇંગ્લેન્ડ સવા રૂપિયા... નથી સમજાતું ? કાંઈ નહીં અહીં સટ્ટાનું ટ્યુશન થોડું ચાલે છે !

મૂળ વાત છે જુગારની અને આપણી પરંપરા અનુસાર શ્રાવણમાસ શિવભક્તના મહિમાની જેમ જ લક્ષ્મીમાતાને શોર્ટ–વેથી ઘરે લઈ આવવાનો મહિનો છે. પરંતુ આ તો સ્થૂળ જુગારની વાત થઈ, બાકી માણસ આમ જોવો તો આખી જિંદગી જુગાર રમે છે. જોખમ લે છે. જુગારની સીધી અને નાની વ્યાખ્યા શું ? અનિશ્ચિતતા. તો ભાઈબંધો, જીવનમાં એવું શું છે કે નિશ્ચિત છે ? જે પહેલેથી જ નક્કી છે ? કાંઈ જ નહીં. એ અર્થમાં ‘જિંદગી હૈ એક જુઆ.’ પરીક્ષા આપવી એ જુગાર છે, અલબત્ત ત્યાં પુરુષાર્થ છે જ પણ પેપર કેવાં નીકળશે તે કોણ કહે ? વ્યવસાય સ્વીકારવો, ધંધો માંડવો એ પણ જુગાર છે કોને ખબર કેવું ચાલશે ? લગ્ન છોકરી અને છોકરા બન્ને માટે જુગાર છે ! ક્યારેક એ પત્તાંની રમત બની જાય છે, રાણી અને ગુલામ !! જીવન દરેક તબક્કે જુગાર છે, અનિશ્ચિતતાઓ છે, સંતાન થશે તે કેવું થશે ? બુઢાપો કેવો જશે ? પેન્શન કેટલું વધશે ? આ વખતે સ્યુગર કેટલું આવશે ? કાર્ડિયોગ્રામનો રિપોર્ટ કેવો આવશે ? એમિલી ડિક્સન કહે છે, ‘આઈ ડેલ ઇન પોસિબિલિટી’ – હું શક્યતાઓમાં વસું છું. શક્યતા શબ્દ જુગારના કૂળનો જ છે હો, સ્હેજ મેકઅપ કરીને નીકળે છે. જેમણે થોડું પણ આગળ વધવું છે, જેઓ થોડાં પણ મહત્વાકાંક્ષી છે. તેમણે જુગાર રમવો પડે છે, પત્તાં ઉતરવાં પડે છે, પાસાં ફેંકવાં પડે છે છે, કાંઈક હોડમાં મૂકવું પડે છે. માણસનો સ્વભાવ જુગારી છે. સફળતા માટે આ રિસ્કફેક્ટર અનિવાર્ય છે, જ્યાં જે, જેવું છે તેવું સ્વીકારી લેવાની હિમ્મત હોય તો જુગાર નથી અને હારજીત નથી. સુખ અને શાંતિ માટે જુગારની જરૂર નથી, સફળતા, સંપત્તિ, સમૃધ્ધિ માટે જુગાર રમવો પડે, મીન્સ જોખમ લેવું પડે.

કેટલાક લોકો જીવનમાં બહુ જોખમ લેવા માંગતા નથી હોતા, શાંતિથી જીવે છે. ચિનુ મોદીનો શેર છે – “દ્ધાર કે સામેની દુકાન વેચાય છે સ્વર્ગ, પણ કોણ ઓળંગે સડક ધારણા નામ પર !” જો કે કેટલાક તબક્કા એવા છે કે જે જીવનમાં આપણને જોખમ તરફ લઈ જ જાય છે. કોઈ એક સિસ્ટમ એવી છે જ્યાં આપણે પણ ચાલ ચાલવી કે બદલવી પડે છે. અને આખરે માણસનો જીવ છે તેને વધુ કમાવવાની, સારી જિંદગી જીવવાની ઇચ્છા થાય. કોઈ પદ ઝંખે કોઈ પ્રસિધ્ધી અને તે બધી બાબતો માટે કોઈ ને કોઈ રીતે જુગાર ચાલું હોય છે, રમત ચાલું હોય છે, ચાલ ચલાતી હોય છે. શકુનિ એ રીતે આપણા આદ્ય જુગારી છે, પાસા ફેંકીને શકુનિએ પાંડવોની પત્ની, પ્રતિષ્ઠા, બધું જ છીનવી લીધું હતું. અલબત્ત જીવનના જુગારમાં દર વખતે સામસામે બે પક્ષ બેસે તે જરૂરી નથી, નોકરી હોય, ધંધો હોય, પ્રગતિ હોય, પરીક્ષા કે ભાઈઓ ભાઈઓ વચ્ચે મિલકતની વહેંચણી કે પછી ઑફિસ પોલિટિક્સ કે સંબંધના તાણવાણા કે રાજનીતિ – ન દેખાય એ પાસાં વધુ અસરકારક હોય છે, વિવેચક હોવા છતાં વિવેકી એવા મિત્ર–કવિ નીતિન વડગામાનો દાદ ડિઝર્વીંગ વઠગ શેર છે – “હાથમાં પાસાં નથી તો શું થયું / જૂગટું મનમાં રમાતું હોય છે !”

યસ, જુગાર ફક્ત ફિઝિકલ એક્ટિવિટી નથી. પાસાં ફેંકતાં કે પત્તાં ઉતરતાં આંગળાં તો માધ્યમ છે કમાન્ડ તો મગજ જ આપે છે ને ? જીવનમાં કાંઈ પણ ગોઠવણ કરીએ આખરે મન–મગજ જ બધું કરે છે ! કોઈ પણ જોખમ લઈએ મનની મજબૂતી મહત્વની છે. ગમે તેવું ખડતલ શરીર મનની શક્તિ વગર પહાડ ચડી શકતું નથી કે નદી ઓળંગી શકતું નથી અને કોઈને હરાવવા, પછાડવા, પાછળ રાખવા, ફસાવવા, માનસિક પરિતાપ આપવા માટે પણ જાડાં શરીર કરતાં શાતિર, થોડા શૈતાની દિમાગની જરૂર હોય છે.

આ જુગાર કાંઈ આપણા મંદિરોના ઓટલા કે કોઈની વાડીમાં કે પોલીસ સ્ટેશનની પાછળ જ રમાય છે એવું નથી. આજે જ રમાય છે તેવું નથી. કેસિનો આપણે ત્યાં ભલે પ્રતિબંધ હતા, મહાભારત સમયે તેની કલ્પના હતી, અને તેને દ્યૂત સભા કહેતા ! મહાભારતમાં દ્યૂતસભાનું મહત્વ છે. ઉલ્લેખ છે એવું રહેવું યોગ્ય નથી કારણ કે વિશ્વનું સૌથી મોટું ગણાતું એ ધર્મયુદ્ધ દ્યૂતસભામાં પાંચાલીના હૈયામાં થયેલા કંપનો આફટરશોક હતું. જુગારન રમાયો હોત, દ્રૌપદી હોડમાં ન મુકાઇ હોત તો ? તો આપણને ભગવતગીતા જેવું મહાન ભાથું ન મળ્યું હોત. જુગારનો એ ખેલ શકુનિના એ પાસાંને આજની ભાષામાં આપણે પ્રૉકસીવોર કહી શકીએ. યુધ્ધમાં આપણે ન પહોંચી શકનાર પાકિસ્તાન જેમ બ્લાસ્ટ કરાવીને ચાળા કરે છે તેમ બાહુલ્યથી ભરપૂર પાંડવોને હરાવી નહીં શકાય તેવું જાણી ગયેલા શકુનિએ ચોપાટને રણભૂમિ બનાવીને પાસાંને મેદાનમાં ઉતર્યા હતાં !! ધ્રુવ ભટ્ટની નવલકથા અગ્નિકન્યા ન વાંચી હોત તો વાંચજો, ખ્યાલ આવશે જુગાર અને તેના પરિણામો શું છે ? પરંતુ શાહબુદ્દીન રાઠોડ યાદ આવે, કે ઇતિહાસમાંથી માનવી એટલું જ શીખ્યો છે કે તે ઇતિહાસમાંથી કાંઈ શીખ્યો નથી.

અરે જુગારીઓને ગૌરવ થાય તેવી વાત તો એ છે કે મિર્ઝા ગાલિબ પોતાનાં ઘરે જુગાર રમાડતા તેને લીધે તેણે બે વાર જેલવાસ ભોગવવો પડ્યો હતો. ૧૯૪૧માં તો ઘરે જુગાર રમાડવાના ગુનામાં તેમણે ત્રણ માસની જેલ સજા થઈ હતી, એ તારીખ હતી ૨૫મી મે – શ્રાવણ માસ નહોતો !!

જુગાર માનવ સંસ્કૃતિની પૌરાણિક રમત છે. લગભગ દરેકની દરેક પ્રજા પોતાની પધ્ધતિ અનુસાર જુગાર રમતી આવી છે. ઇસવીસન પૂર્વેથી મહાભારત કાળથી તે ભારતમાં રમાય છે, ગામડાંઓમાં કૂકડા અને બકરા લડાવવાની રમત, ગાડાંની રેસ પછી પશ્ચિમમાં થતી બુલફાઇટ જુગાર છે. પત્તાંથી રમાતી તીનપત્તી, રમી તો જાણીતી રમતો છે. પત્તાંની કેટ, જાણે વિવિધ રંગી આયુષ્ય – ‘તદબીર સે બિગડી હુઈ તબદીર બના લે અપને પે ભરોસા હૈ તો યે દાવ લગા લે.’

ચાઇનામાં ઇસવીસન પૂર્વે ૨૩૦૦માં જુગાર રમાતો હોવાનો સંદર્ભ ઇન્ટરનેટ આપે છે. તો ઇસ પહેલાં ૧૫૦૦માં ઇજિપ્તમાં પણ જુગાર રમાતો અને તેના હિસાબો પણ રખાતા, તેવું ગીઝાના પિરામિડમાં લખ્યું હોવાનો ઉલ્લેખ છે. ગ્રીસમાં કાયદો મંજૂરી નહોતો આપતો તો ય સૈનિકો જુગાર રમતાં. એક એવો પણ યુગ હતો જયારે રાજ્યોની માલીકી નક્કી કરવા માટે પાસાંનો ઉપયોગ થતો. નોર્વે અને સ્વીડનના રાજાઓ વચ્ચે પાસાં ફેંકીને જ આ નિર્ણય થતો હતો અને નોર્વે જીત્યું હતું. જુગાર કોઈનું ભલું ન કરી શકે એમ ? બ્રિટનમાં સંખ્યાબંધ યુનિવર્સિટી અને સેંકડો હાયર સેકન્ડરી સ્કૂલના નિર્માણ માટે ત્યાંની સરકાર લોટરી બહાર પાડતી. ૧૭૬૯માં લોટરી ત્યાં પ્રતિબંધ મુકાયો હતો. અને મિસિસિપી નદીનો વિસ્તાર જુગારનું થાણું હતું. રિવરબોટ કેસિનોનો જમાનો હતો.

પછી કેસિનો આવ્યાં, લાસ વેગાસ જુગાર મહાનગર બન્યું અને ૧૯૭૭માં ન્યુજર્સીમાં જુગારને કાયદેસર રૂપ અપાયું. લ્યુસિનીયામાં ૧૯૯૦માં રિવરબોટ કેસિનોને લીગલાઈઝડ કરાયા... દાસ્તાં મોટી છે, અને મહત્વનું એ છે કે છૂટ હોય કે ન હોય, જુગારધામ હોય કે ન હોય જુગાર રમાતો રહે છે, બધે જ. લોકો જીતતા રહે છે હારતા રહે છે. જીવનને જુગાર માનવું એ ફિલૉસૉફી. જુગારને જીવન માની લેવું એ મૂર્ખતા છે. હારેલો જુગારી બમણું રમે છે, બમણું રમવાથી જીતવાની ગેરેન્ટી નથી મળતી. પણ તોય યાર જીતીએ તો કેવું સારું કાં ? શું કરીએ તો જીતીએ ? ફિલ્મ ૩૬ ચાઇનાટાઉનનો એક ડાયલોગ છે, “જુએ મેં જીતને કા કોઈ ફૉર્મ્યુલા નહીં હૈ, નહીં હારને કા ફૉર્મ્યુલા હૈ, જુઆ મત ખેલો !!”


0 comments


Leave comment