7 - ગીતનું સ્વરૂપ અને સંવિધાન / ગુજરાતી ગીત : સ્વરૂપવિચાર / ભગીરથ બ્રહ્મભટ્ટ


   ગુજરાતી ગીત એ લોકગીતની પરંપરામાં વિકસેલો અને અર્વાચીનકાળમાં ઊર્મિકાવ્યના પ્રકાર તરીકેની ઓળખ ધરાવતો કાવ્યપ્રકાર છે. તેમાં એક ઊર્મિ-ભાવ-સંવેદનનું કલાત્મક આલેખન હોય છે. કોમળ સંવેદનની, નિરૂપણરીતિ પણ વિશિષ્ટ હોય છે, લાઘવ એનું એક મહત્વનું લક્ષણ છે. ઊર્મિની જેમ વિચાર-ચિંતન રસાઈને આવે તો ગીતની આબોહવામાં અભિવ્યક્તિ પામે છે.

   આકારની દ્રષ્ટિએ મુખડું (ધ્રુવપંક્તિ) અને અંતરો પછી સમાન્તરપૂરક પંક્તિ એ એની રચનાભાત છે. મુખડાનો લયબંધ અંતરા પછીની પંક્તિમાં પુનરાવર્તિત થતો હોય છે. સરખી માત્રાનાં આવર્તનોમાંથી લયનું જે પોત બંધાય એ એને અન્ય કાવ્ય સ્વરૂપોથી નોખું પાડે છે. વળી ગીતમાં ભાવાનુરૂપ ભાષાની પણ અપેક્ષા રહેલી છે. ગીતની અભિવ્યક્તિ-નિરૂપણરીતિમાં જ એના અર્થવિન્યાસનો અંદાજ સૌથી વધારે આવે છે. ગીતમાં સંગીત અને કાવ્ય બંનેનો મહિમા છે, પરંતુ સાહિત્યિક ગીત કવિતા-કળા તરફ વધારે ઝોક આપે છે.

   એક ભાવ અથવા સંક્ષુબ્ધ ભાવસ્થિતિની લયાત્મક અભિવ્યક્તિ ગીતમાં થતી હોય છે. એ અભિવ્યક્તિ સંવેગાત્મક અને ભાવસભર હોય છે. ગીતની આ રજૂઆત પણ વિશિષ્ટ પ્રકારની છે, એમાં લાઘવનો ગુણ પણ મહત્વનો છે. કવિનો સ્વાનુભવ સર્વાનુભવ તરફ જઈ શકે એવા આ સ્વરૂપની કેટલીક લાક્ષણિકતાઓ પકડી શકાય તેમ છે. ગીતની અંગરચનાના સાહજિક રીતે ત્રણ ખંડક તરત નજરે પડે છે.
   (૧) ગીતનો ઉપાડ આકર્ષક હોય છે. ગીતકાર એક કુતૂહલપ્રગટાવે છે. વાચકને વશ કરી દે તેવી પંક્તિ યોજી,ગીતની અડધી સફળતા સિદ્ધ કરે છે.
   (૨) બીજા ખંડકમાં ઉદ્દીપ્ત ભાવનો ક્રમિક વિકાસ થાય છે.મુખ્ય ભાવને પુષ્ટ કરવાની લયાત્મક પ્રયુક્તિ અંતરામાં ખપ લે છે. મુખ્ય ભાવ વધુ ને વધુ ખૂલતો જાય છે અને અંતમાં સચોટ સ્વરૂપે મૂર્ત થાય છે.
   (૩) ભાવવિકાસ પરાકાષ્ઠાએ પહોંચી, સ્થિર સંવેદનસંકલ્પનાના રૂપમાં પરિવર્તિત થઈ, અત્તર જેવું ગુંજન છોડી, માધુર્ય છોડી મનની સ્થિતિમાં એ વિલીન થઈ જાય છે. અંતનો પ્રભાવ પાથરી જાય છે.
   વળી લયતત્વ જ ગીતનું પ્રાણતત્વ છે. એ તો ખરું પણ કાવ્યગીતનું મુખ્ય પ્રયોજન સંગીતનું નથી, એમાંથી તો કાવ્યની જેમ રસકીય અનુભૂતિનો અહેસાસ ભાવકને થાય એ જ એનું પર્યાપ્ત લક્ષ્ય છે. એટલે સ્વરનિયોજિતતા, રસાત્મકતા, રાગીયતા, અલંકાર, પ્રાસતત્વનાં લક્ષણો ધરાવતી પદ્યરચના ગીત છે એવી ચોખ્ખી સમજ ગીતનું સ્વરૂપ સમજતા કેળવી લેવી જોઈએ. અલબત્ત એના શબ્દઅર્થની અંતર્ગત સંગીતનું તત્વ હોય એ સ્વીકાર્ય છે પણ એની લયાત્મકતા જ અગત્યની બની રહે છે.

   વળી ગીતમાં એક નાનું સંવેદન ઉદ્દઘાટિત થતું હોય છે. એક ભાવ એ ગીતના કેન્દ્રમાં હોય છે. એક સંક્ષુબ્ધ સ્થિતિની લયાત્મક અને લાઘવયુક્ત અભિવ્યક્તિ ગીતમાં થાય છે. ગીતમાં કહ્યું તેમ સંવેગ અને ભાવસંવેદન રસાય છે, એ ભાવસંવેદનનું ‘ગુંજન’ ભાવકને ભીતર-બહારથી ભીંજવે છે. કવિની આત્મનિષ્ઠ તીવ્ર સંવેદનભાવાનુભૂતિ ગીતના લઘુ આકારમાં વધારે સુરક્ષિત રહી શકે છે. સંવેદન ઓગળીને, પ્રવાહી થઈને ગીતમાં નાદાત્મક પ્રવાહરૂપે અભિવ્યક્ત થતું હોઈ એ પ્રભાવક બને છે. એના ઉપાડમાં જ એવો જાદુ, પરાકાષ્ઠા કે પ્રભાવકતા રહેલાં છે કે એનાં શ્રુતિગત આંદોલનોને કાન ઝીલી લેતા હોય છે. ગીતમાં ઉપદેશ, માહિતી, વર્ણન વગેરેને ઝાઝું સ્થાન હોતું નથી, એને તો એક જ સંવેદનને એવું તો શબ્દસ્થ કરવું છે કે એ શબ્દમાંથી સંવેદનની અનુભૂતિ ભાવકને પણ સરળતાથી શક્ય બને. આમ, એક જ ભાવસંવેદનનાં વધારે લયવર્તુળો યોજીને એક જ ઘાટ રચી, એનો અર્થ-વલયો રચી શકાય એ ગીતની વિશેષતા છે. અલબત્ત અન્ય સંચારી ભાવો એની પુષ્ટિ માટે ખપમાંલેવાય તે જુદી વાત છે.

   ગીતમાં ભાવસંવેદનનો ક્રમિક-અક્રમિક વિકાસ થતો હોય છે. એ ભાવ કાં વધુ ને વધુ ખુલતો ખુલતો અંતરા દ્વારા પરાકાષ્ઠા સુધી પહોંચે અથવા પરાકાષ્ઠાથી પરિચય કરાવતો કરાવતો એના ભીતરી સૌંદર્ય સુધી ભાવકને દોરી જાય છે. ધ્રુવપંક્તિ ગીતનું કેન્દ્ર હોય છે, એ કેન્દ્રમાંથી જ ભાવસંવેદનનાં વલયો રચાય છે. અંતરા અને પૂરક પંક્તિઓ એ ભાવસંવેદનનાં વલયો જ છે.

   ટૂંકમાં, ગીતમાં એક જ કોમળ ભાવસંવેદન હોય, એને વિકસાવવાની કવિ પાસે પદાવલિ હોય, એ પદાવલિમાં લયાત્મક આવર્તનો હોય, એના વિકાસમાં ભાવનું સૌંદર્ય મઘમઘતું હોય તે ખૂબ જરૂરી છે.

(૧) ગીતનું બહિરંગ ધ્રુવપંક્તિ, અંતરા, પ્રાસ-પૂરકો, ધ્રુવપૂરકપોષક પંક્તિઓ.
   ભારતીય સાહિત્યમાં લોકગીતથી માંડી પ્રાચીન, મધ્યકાલીન એમ ‘ગીત’ની દીર્ઘ પરંપરા છે તે પાશ્ચાત્ય સાહિત્ય પ્રમાણે ગીતને ઊર્મિકાવ્યનો પેટાપ્રકાર ગણ્યો છે. ઊર્મિકવિતાની જેમ જ ગીતમાં એક સંવેદન, ઊર્મિને રજૂ કરવામાં આવે છે છતાં ગીત પ્રમાણમાં તરલ સ્વરૂપ છે, અને છતાં સ્વાયત્ત મુદ્રા ધરાવે છે.

   ‘ગીત’ શબ્દમાં ગેયતાનો અર્થ નિહિત છે. કાવ્ય અને સંગીતમાંથી તેને અનુરૂપ લાક્ષણિક તત્વો દ્વારા ગીતનું હાડ બંધાય છે, તે આપણે જોયું. શબ્દલય અને અર્થલય દ્વારા ગીતનું કલેવર ઘડાય છે. સફળ ઊર્મિકવિ હંમેશાં ઉત્તમ ગીતકવિ બની શકે એવું નથી. ગીતરચનાનાં મુખ્ય ઘટકો ધ્રુવપંક્તિ, અંતરા, પૂરકપંક્તિ, પ્રાસ, લય તથા વિષય નિરૂપણ છે.

   કુશળ ગીતકાર ધ્રુવપંક્તિને અનુષંગે અન્ય-પંક્તિઓને પણ તરલ ઝાંય સાથે, સૂક્ષ્મ ભાવવ્યંજનાઓ સાથે નિરૂપે છે. ગીત લલિત, મધુર-મસૂણ લય-રચના છતાં, અન્ય કાવ્યસ્વરૂપોની જેમ સંશ્ર્લિષ્ટ કલાકૃતિ બને છે. આકારની રીતે જોતાં ગીતરચનાની વિવિધ લેખનપદ્ધતિઓ છે તે નીચે પ્રમાણે જોઈએ.

ગીતલેખનની પદ્ધતિ :
   (૧) બે પંક્તિનું એક એકમ પ્રાસથી સંકળાય અને એવા જુદા જુદાપ્રાસથી અન્ય એકમો બને એવાં ગીતો.
ઉદા. પ્રહલાદ પારેખનું ગીત ‘આજ’
આજ અંધકાર ખુશબોભર્યો લાગતો,
આજ સૌરભભરી રાત સારી;
આજ આ શાલની મંજરી ઝરી ઝરી
પમરતી પાથરી દે પથારી...
   આવી જ રીતે ત્રીજી પંક્તિમાં લહરી અને ચોથીમાં સુગંધી એમ બે પ્રાસથી બીજું એકમ બને છે. બન્ને એકમના પ્રાસ જુદા જુદા છે.

   (૨) એક જ વર્ગના પંક્તિ-માપના પ્રાસતત્વથી આખું ગીત બન્યું હોય.
ઉદા. સુન્દરમનું ‘હંકારી જા' ગીત
મારી બંસીમાં બોલ બે વગાડી તું જા
મારી વીણાની વાણી જગાડી તું જા
..........ઢંઢોળી તું જા.

   (૩) ગીતરચના-લેખનની ત્રીજી પદ્ધતિમાં ધ્રુવપંક્તિનું આખા કાવ્યમાંપુનરાવર્તન થતું હોય...
   દા.ત. મકરંદ દવેનું ગીત ‘ગમતાનો કરીએ ગુલાલ’ કે ‘મેંદી રંગ લાગ્યો’ છે.
   ‘ગમતું મળે તોલ્યા, ગુંજે ના ભરીએ, ગમતાનો કરીએ ગુલાલ’માં ‘ગમતાનો કરીએ ગુલાલ’ઉત્તરાખંડ આખા ગીતમાં વારંવાર આવે છે.

   (૪) ચોથી લેખન-પદ્ધતિમાં ગીતની પ્રથમ પંક્તિ – ધ્રુવપંક્તિ કેધ્રુવપદ કહેવાય. ત્યાર પછી અંતરો આવે, અંતરા પછી તરત ધ્રુવપંક્તિને સમાંતર પંક્તિ (એ જ લયમાં) આવે. આમ બે, ત્રણ, ચાર અંતરા સુધી ચાલે. દા.ત. – અનિલ જોશીનું ગીત – ‘બરફનાં પંખી’
અમે બરફનાં પંખી રે ભાઈ ટહુકે ટહુકે પીગળ્યાં (ધ્રુવપંક્તિ)
લૂમાં તરતો ઘોર ઉનાળો
અમે ઉઘાડે ડિલે
ઓગળતી કાયાનાં ટીપાં
કમળપાંદડી ઝીલે (અંતરો)
ખરતાં પીંછે પડઘાતી બપ્પોર મૂકીને નીકળ્યાં (સમાંતર પંક્તિ)

   આમ મુખ્યત્વે ચાર પ્રકારે ગીતલેખન વધુ થાય છે. એ સિવાય પણ ગીતલેખન થઈ શકે પણ અત્યારે ગુજરાતીમાં આ ચોથા પ્રકારની રીતે ગીતો વધુ માત્રામાં લખાઈ રહ્યાં છે. આપણી મધ્યકાલીન પદરચનાઓને આ પદ્ધતિ માફક આવી હતી. હવે આપણે ગીતનાં ઘટકો વિશે વિગતે સમજીએ. ગીતસ્વરૂપના બાહ્ય (આકારની દ્રષ્ટિએ) લક્ષણોમાં ધ્રુવપંક્તિ, અંતરો, પૂરક પંક્તિ અને પ્રાસ-પૂરકો મહત્વનાં છે.

(૧) ઉપાડ - ધ્રુવપંક્તિ - ધ્રુવપદ – મુખડો :
   ઊર્મિકાવ્યનો કવિ જેમ એક વિષયને વિવિધ રૂપે આલેખતો જઈને અંતે પરાકાષ્ઠાએ પહોંચાડે છે તેમ ગીતની પ્રથમપંક્તિ (ઉપાડ : ધ્રુવ) કાવ્યના ઝળકતા શિખર તરીકે બહુધા આવે છે. એ પંક્તિ કાવ્યમાં વર્ચસ્ ધરાવે છે. ગીતકાવ્યનું કેન્દ્ર તે ધ્રુવપંક્તિ, જે ગીતનો ઉપાડ પરાકાષ્ઠાથી કરી આપે છે અને પ્રભાવકતા પાથરે છે, જેહુલામણી પંક્તિ છે તેનું સમગ્ર ગીતમાં માન-પાન છે.
(૧) કેવડિયાનો કાંટો અમને વનવગડામાં વાગ્યો રે
- રાજેન્દ્ર શાહ

(૨) અમને કોની રે સગાયું આજ સાંભરે
- દલપત પઢિયાર
   એ ગીતની ધ્રુવપંક્તિઓ છે. ગીતનો આરંભ અગાઉ કહ્યું તેમ એની પરાકાષ્ઠાથી થતો હોય છે. ‘પહેલો ઘા રાણાનો’ એ પ્રમાણે ગીતનો આરંભ જ આકર્ષક હોય છે. આ ઉપાડની પંક્તિ જ ગીતનું ‘ઝળકતું શિખર’ છે. ગીતની ધ્રુવપંક્તિમાંથી જ આખું ગીત વિકસે છે. ગીતનું સામર્થ્ય, તેની રાગીયતાની છોળ આખા ગીત ઉપર આ પ્રથમ પંક્તિથી જ પ્રસરે છે. ગીતની પ્રત્યેક કડીને ધ્રુવપંક્તિ સાથે અનુસંધાન રાખવું જ પડે છે. તેથી સમગ્ર વિષયવસ્તુને ઉછાળનો અને ગીતની રાગીયતાનો સમ વારંવાર પડ્યાકરે છે. અને ગીતની એકતા આને લીધે સધાય છે. ધ્રુવપંક્તિને કેન્દ્રમાં રાખી ગીતકાર અન્યપંક્તિઓ ઉપજાવતો હોય છે.

   ગીતની પ્રથમ પંક્તિમાં નાનાલાલ જેને ‘ઉમંગ ઊપડતો ઉછાળ’ જુએ છે, એના કરતાં કંઈક વિશેષ રહેલું છે. આ પહેલી પંક્તિ ગીતના કેન્દ્ર જેવી હોય છે. એની છાલકથી ગીતનો આખો દેહ ભીંજાયેલો હોય છે.

   આમ, ગીત એ પંક્તિમાં વ્યક્ત થયેલા ધ્રુવતત્વની આસપાસ ફરે છે. ગીતની નસેનસમાં ધ્રુવપંક્તિનો ભાવ હોય છે. એમ કહીએ કે ધ્રુવપંક્તિ હૃદય છે અને બાકીની બધી જ કડીઓ એ ગીતની કાયા છે. અન્ય પંક્તિઓ ધ્રુવપદના અર્થનું અનુસંધાન છે. કેન્દ્રભાવની પુષ્ટિ અર્પતી કડીઓ છે. ગીતના સમગ્ર વિષયને વધારેમાં વધારે અર્થવાહક, દ્યોતક, ચોટદાર રીતે રજૂ કરી શકે એવી ટૂંકામાં ટૂંકી શબ્દસૃષ્ટિ ઊભી - કરવી, એના ઉપર જ ગીતની સફળતાનો આધાર રહેલો છે – મદાર રહેલો છે. ગીત રચનારની શક્તિની પ્રથમ કસોટી છે. ગીતનો પ્રકાર આ રીતે કવિની પાસે વધારેમાં વધારે અર્થના સંક્ષેપની પોતાના વિષયને કલાત્મક રીતે સાકાર કરવાની આવડત માગી લે છે.

   ધ્રુવપદ પ્રથમ જ, પ્રારંભે જ આવે એવો કોઈ દ્રઢ નિયમ નથી. ઘણી વાર એવું પણ બને કે પ્રથમ પંક્તિ પછીની પંક્તિ ધ્રુવપદ બનીને આવે. અડધી પંક્તિ પણ ધ્રુવપદ બને. દા.ત. –
આ નભ ઝૂક્યું તે કાનજી
ને ચાંદની તે રાધા રે
આ સરવર જલ તે કાનજી
ને પોયણી તે રાધા રે
આ બાગ ખીલ્યો તે કાનજી
ને લ્હેર જતી તે રાધા રે
આ લોચન મારાં કાનજી
ને નજરું જુએ તે રાધા રે
– પ્રિયકાન્ત મણિયાર
   અહીં ‘તે રાધા રે’એવો પ્રયોગ આ ગીતમાં ધ્રુવપદ બને છે.

આ વસંત ખીલે શતપાંખડી હરિ ! આવોને,
આ સૃષ્ટિએ ધરિયા સોહાગ, હવે તો હરિ ! આવોને.
   ‘હો હરિ ! આવોને’ એ ધ્રુવખંડ અહીં ધ્રુવપદ પામે છે.

   ગીતમાં ધ્રુવપદનું ચોક્કસ સ્થાન હોય છે. ધ્રુવપદમાં જ કવિના સંવિત્તનો અડધા ઉપરાંતનો હિસાબ રજૂ થઈ જતો હોય છે. એટલે કે, ધ્રુવપદમાં જ સફળ અને સબળ, સજીવ અને સ્ફોટક ઉન્મેષપૂર્ણ અભિવ્યક્તિ થતી હોય છે. સફળ સર્જક ગીતમાં તેની રાગીયતા પૂરેપૂરી જળવાઈને ધ્રુવપદના વિષયની પુષ્ટિની વિવિધ રીતો અજમાવે છે. એ તરકીબો અંતરામાં અને તે પછીની પૂરક ધ્રુવપદ પંક્તિઓમાં વપરાય છે. ગીતમાં ધ્રુવપદની પંક્તિઓનું પણ વૈવિધ્ય છે. જેમકે –
(૧) પંક્તિ દોઢવાતી હોય,
ઉદા. એ સોળ વરસની છોરી,
સરવરિયેથી જલને ભરતી તોયે એની મટકી રહેતી કોરી.
એ સોળ વરસની છોરી.
- પ્રિયકાન્ત મણિયાર

(૨) પંક્તિ અડધી જ હોય,
- ઉદા. મેંદી તે વાવી.. માં ‘મેંદી રંગ લાગ્યો રે’ ધ્રુવપદ બને છે.
ઝીણા ઝરમર વરસે મેહ, ભીંજે મારી ચૂંદલડી
એવો નીતરે કૌમારનો નેહ, ભીંજે મારી ચૂંદલડી
- નાનાલાલ

(૩) ધ્રુવપદ ન હોય પણ કેવળ ઉપાડ-પંક્તિ હોય,
ઉદા. અમે રે સૂકું રૂનું પૂમડું, તમે અત્તર રંગીલા રસદાર
– મકરંદ દવે
   અહીં આપણે એ યાદ રાખવું જોઈએ કે ઉપાડપંક્તિ એટલે ગીતની પ્રથમ પંક્તિ જ્યારે ધ્રુવ પદ એટલે – ગીતનું મુખ્ય પદ, એનું સ્થાન સમગ્ર ગીતમાં હોય, એ પ્રારંભે, મધ્યમાં કે અંતમાં કોઈ પણ જગ્યાએ આવી શકે છે. ટૂંકમાં, ગીતમાં મૂળ ભાવનો નવો ઉઘાડ હોય, વિસ્મયકારી બલ્કે ચિત્તાકર્ષક ઉપાડ હોય. આમ, ધ્રુવપંક્તિ એક જ કડી સ્વયંસંપૂર્ણ હોય, આત્મપર્યાપ્ત હોય, સ્વતંત્ર હોય એમાં ખંડકો પણ આવે છે – ધ્રુવપદ એક જ પંક્તિમાં ચોક્કસ માપમાં વિસ્તાર પામ્યું હોય અને સમગ્ર ગીતમાં છવાઈ ગયું હોય તેવી રીતે ખંડકોમાં વહેંચાયેલું હોય. પરિણામે એનો વિસ્તાર સમગ્ર રીતે મોટો હોય,જ્યારે એની સમગ્રતયા અસર ગીતમાં કેન્દ્રગામી-મૂલગામી હોય છે.

(૨) અંતરા અથવા એકમ અથવા તૂક :
   ધ્રુવપંક્તિ પછી ધ્રુવપંક્તિને પુષ્ટ કરવા પ્રયોજાતું એકમ એટલે અંતરો. આપણે એમ માનીએ છીએ, કે ધ્રુવપંક્તિઓમાં ગીત બંધાઈ જતું હોય છે. ગીત એથી આગળ વિકસતું જ નથી, પણ એ કેન્દ્રભાવને પુષ્ટ કરવાની જે યોજના ગીતસ્વરૂપમાં કવિ કરે છે એને અંતરો કહેવામાં આવે છે. એ અંતરો પોતે જ ગઝલના શે’રના ધ્વનિની જેમ, મુક્તક કોટિનો હોવો જોઈએ. એનું ગીતના સ્વરૂપ સંદર્ભે તો ખરું જ, પણ સ્વતંત્ર પણ એક અસ્તિત્વ છે. એ પોતે એક એવા ઘટક તરીકે આવે છે કે જેનો ઉપયોગ ગીતના મૂળભાવ-ધ્રુવપંક્તિને માફક આવે. ટૂંકમાં એમ કહીએ, અંતરો ગીતના પ્રમુખ ભાવને પુષ્ટ કરે છે. ધ્રુવપદને સંજીવની અર્પે છે, ધ્રુવપદના અર્થનો વિકાસ કરે છે. એક દ્રષ્ટાંત લઈએ –
અમે સૂતા ઝરણાને જગાડ્યું
ઊછીનું ગીત માગ્યું
કે ગીત અને ગોત્યું ગોત્યું ને ક્યાંય ના જડ્યું.
– ઉમાશંકર જોશી

   અહીં જોઈ શકાય છે કે ધ્રુવપંક્તિના ભાવને પુષ્ટ કરવામાં અંતરો સફળતાપૂર્વક પ્રયોજાયો છે. ગીતને સૂતા ઝરણા પાસેથી શોધવાનો પ્રયત્ન સ્વાભાવિક લાગે છે.
  
   પરંતુ બધા જ ગીતકારો અંતરામાં જેટલી ચીવટ રાખવી જોઈએ તેટલી રાખી શકતા નથી. ઘણાંખરાં ગીતો ધ્રુવપંક્તિમાં ખીલે છે ને ત્યાં જ મુરઝાઈ જાય છે, વિલય પામે છે. કેટલાંક ગીતોમાં ધ્રુવપદના વિચારને નિર્જીવ અને પછીથી ઓછાં ને ઓછાં ચમત્કૃતિ પુનરાવર્તનો મળે છે. વધારે સર્જનશક્તિવાળા કવિને હાથે ગીતમાં, તેની રાગીયતા પૂરેપૂરી જળવાઈને, ધ્રુવપદના વિષયની પુષ્ટિ વિવિધ રીતે ચમત્કૃતિપૂર્વક સધાય છે. તેનો વિકાસ સધાય છે, અને કૃતિને અંતે પ્રારંભની પરાકાષ્ઠાના અનુસંધાનમાં તેની જ કોટિની યા તો તેથી યે ઊંચી કોટિની બીજી પરાકાષ્ઠા આવે છે. ચમત્કૃતિનો અભાવ એ એના સ્વરૂપની મર્યાદામાંથી નહિ, પણ કવિમર્યાદામાંથી જન્મે છે.

અંતરાઓની પંક્તિઓનાં માપ અને પરિમાણ પરત્વે ધ્રુવપદ સાથેના તેના સંબંધોમાં પણ ઘણી સંબંધ-ભાતો જોવા મળે છે : (૧) ધ્રુવપદ અને અંતરાના પંક્તિબંધોમાં આવર્તક સંધિ એકમોની અલગ અલગ ભાત (૨) ક્યારેક જુદા માપના ખંડકોની યોજના (૩) ટૂંકા ધ્રુવખંડની પૂરક પ્રયુક્તિ (૪) ભાવ સબળ કરવા અંતરાની વધઘટ.

    (૧) ધ્રુવપદ એક જ પંક્તિમાં ચોક્કસ માપમાં વિસ્તરે, અંતરાઓએ જ માપમાં આવે. પરિણામે ગીતની ભાત એક જ પ્રકારનીદેખાય. દા.ત. – બાલમુકુન્દ દવેનું ગીત ‘કોઈ ઝીલોજી’
આ શ્રવણ નીતર્યો સરવડે કોઈ ઝીલોજી
પેલાં રેલી ચાલ્યાં રૂપ હો કોઈ ઝીલોજી
આ કપૂર-કાયા સરી જશે કોઈ ઝીલોજી
પેલાં ઊડી ચાલ્યાં ધૂપ હો કોઈ ઝીલોજી

   (૨) કેટલીક ગીતરચનાઓમાં ધ્રુવપદ બે કે ત્રણ ખંડકોમાંવહેંચાયેલું હોય અને એનો ખંડક મૂળભાવને પોષક હોય.
હોઠ હસે તો ફાગુન ગોરી ! આંખ ઝરે તો સાવન
મોસમ મારી તું જ કાળની મિથ્યા આવન-જાવન
તવ દર્શનની પાર સજન બે લોચન મારાં અંધ
અવર વાણીને કાજ શ્રવણનાં દ્વાર કર્યો મેં બંધ
એક જ તવ અણસારે મારા વિશ્વ તણું સંચાલન
– હરીન્દ્ર દવે

   (૩) ધ્રુવપદ બે કે ત્રણ ખંડકોમાં વહેંચાયેલું હોય, પરિણામે એનોવિસ્તાર વ્યાપક હોય, જ્યારે એને અનુસંધિત અંતરાઓમાંદરેક પંક્તિનું માપ સીમિત હોય.
દા.ત. સુક્કો દુકાળ તારા દેશમાં છતાંય અરે,
અરે, સુક્કો દુકાળ મારા દેશમાં છતાંય
કૈક લીલું ચટ્ટાક કૈક લીલું ચટ્ટાક કૈક લીલું ચટ્ટાક તારી આંખમાં / (ધ્રુવપંક્તિ)
કોઈને તો ઠીક અહીં જંગલને યાદ નથી પોતાનાં પાંદડાંની વાત
એવા દિવસોમાં જાય પાંગરતી આપણને દોમદોમ લીલી ઠકરાત (અંતરો)
- રમેશ પારેખ

   (૪) અંતરાની પછી તરત કોઈક વિશેષ ભાવવાળી પૂરક પંક્તિમૂકીને કવિ અંતરાનો એકમ વધુ દ્રઢ કરે છે. જોકે પૂરક પંક્તિનું માપ ધ્રુવપદ જેવડું હોય છે.
અમે બરફનાં પંખી રે ભાઈ ટહુકે ટહુકે પીગળ્યાં (અંતરો)
ખરતાં પીંછે પછડાતી બપોર મૂકીને નીકળ્યાં છે (પૂરક પંક્તિ)
– અનિલ જોશી

મારી બંસીમાં બોલ બે વગાડી તું જા
મારી વીણાની વાણી જગાડી તું જા
- સુન્દરમ્

   (૫) અંતરાની પંક્તિઓના માપમાં વૈવિધ્ય જોવા મળે છે, જે પ્રબંધ ગીતોમાં દેખાય છે. દા.ત. સિતાંશુનું ‘જન્મીલું મરણ’ગીતજુઓ. બંને અંતરાની પંક્તિનાં માપ જુદાં છે.
થીર માનીને અમે ટોચ પર પ્રભુનાં મંદિર ચણ્યાં હતાં રે (અંતરો-૧)
ડૂબ્યોદરિયો ડૂબી ધરતી, ડૂબી વીસેવીસ સદી હો (અંતરો-૨)

(૩) પૂરક પંક્તિ અથવા સમાંતર પંક્તિ :
   ધ્રુવપંક્તિના લય અને પ્રાસ (અંત્યાનુપ્રાસ)ને સમાંતર લય અને પ્રાસ લઈને, અંતરા પછી આવતી પંક્તિને પૂરક પંક્તિ કે સમાંતર પંક્તિ કહે છે. તેનાથી ગીતના એક ખંડકને પૂર્ણતા પ્રાપ્ત થાય છે. દા.ત. મણિલાલ દેસાઈકૃત – ‘ઊંબરે ઊભી સાંભળું રે બોલ વાલમના (ધ્રુવપંક્તિ)
ગામને પાદર ઘૂઘરા વાગે...
ઊંઘમાંથી મારાં-સપનાં જાગે (અંતરો)
સપનાં રે લોલ વાલમનાં (પૂરક પંક્તિ)

(૪) પ્રાસ અને પૂરકો :
   પંક્તિને અંતે આવતા વર્ણો બીજી પંક્તિને અંતે આવતા વર્ષો સાથે જે ધ્વનિસામ્ય સાધે તે અંત્યાનુપ્રાસ. શબ્દારંભે આવતો વર્ણ પુનઃ પુનઃ આવે તો વર્ણસગાઈ.

   પ્રાસ (અંત્યાનુપ્રાસ) પણ ગીતના પદ્યીકરણમાં સેન્દ્રિય ઘટક છે. ગીતના બાહ્ય સંવિધાનની વિભિન્ન તરેહોમાં, એની કામગીરી પ્રયુક્ત તરેહની આકૃતિ નિપજાવવામાં નિર્ણાયક હોય છે. પ્રાસનું મુખ્ય કામ એ રીતે સંધિ-આવર્તનના સાતત્ય પછી ચરણના અંતને વ્યક્ત કરવાનું છે. પૂર્વચરણમાંના અંતિમ પદની વર્ણઘટના, અંતરાના અનુવર્તી ચરણોના અંતનાં કાલમાન અને ધ્વનિ-પ્રકૃતિ નિશ્ચિત કરી આપે છે. આ પ્રાસતત્વની કેટલીક ખાસિયતો લાભશંકર પુરોહિતે તારવી આપી છે. તે જોઈએ –

   (૧) ચરણને અંતે પદની અંત્ય / ઉપઅંત્ય શ્રુતિની મોટે ભાગે સરૂપતા હોય છે. શબ્દ બે વર્ષોથી વધારે વર્ણોથી બન્યો હોય તોપણ બહુધા ઉપ-અંત્ય-અંત્ય શ્રુતિઓનું સમરૂપ વિશેષ પ્રયોજાતું હોય છે.ક્યારેક ત્રણ વર્ષે પણ હોય છે.
[અ] અણજણ એકલી વહી રહી હું મૂકી મારગ ઘોરી
ક્યહીં થકી તે એક જડી ગઈ હું જ રહેલી કોરી
- પ્રિયકાન્ત મણિયાર
[બ] રંગે રૂડો રૂપે પૂરો, દીસંતો કોડિલો કોડામણો
તારી માતાએ કેટલા જમ્યા, તેમાં તું અળખામણો
– નરસિંહ મહેતા
[ક] ચલ મન મુંબઈ નગરી
જોવા પુચ્છ વિનાની મગરી
- નિરંજન ભગત

   (૨) ચરણાંતે એકાધિક સમાન પદો આવે એ સ્થિતિમાં સમાન પદ પદોની પૂર્વેની પદરચનામાં પ્રાસસાધક કૃતિઓ આવે.
‘એક દિવસ રેતીને સપનું આવ્યું કે
મારો સાવ રે સુકાઈ ગયો દરિયો,
ક્યાં છે તરંગનાં એ ઊડતાં પંખીઓ ?
કઈ જાળમાં ફસાઈ ગયો દરિયો.’
– સુરેશ દલાલ

   (૩) અકારાન્ત શબ્દરૂપો, એનાં ટૂંકા માત્રામેળને કારણે ચરણાંતે ખવાઈ જવાની સંભાવના રહે એટલે મોટે ભાગે આકારની પ્રાસપદોનો ચાલ ઓછો.
‘કોઈ લિયે આંજવા આંખ,કોઈ લિયે માંજવા ઝાંખ’
- રાજેન્દ્ર શુક્લ

‘ખરી પડે તે ફૂલ ન ચૂંટું, મરી મટે તે ગીત
મનસા મારી સદાસુહાગણ પામી અમરત પ્રીત
– મકરન્દ દવે

   (૪) ચિત્રનિર્માણ કે ભાવની ઘૂંટ માટે ક્યારેક, ચરણની વચ્ચે યતિસ્થાને ‘કે’, ‘વા’ અન્ય પૂરક વાપરીને આંતરચમક યોજાય.
‘કિયે ઠામે મોહિની ન જાણી રે,
મોહનજીમાં કિયે ઠામે મોહિની ન જાણી !
ભૃકુટીની મટકમાં કે ભાળવાની લટકમાં
કે શું મોહિની ભરેલી એની વાણી રે !'
– દયારામ

   (૫) પ્રાસપદ તરીકે નામિક, આખ્યાતિક, સાર્વનામિક વિશેષણવાળી કોઈ પણ પ્રકારના પદરૂપો પ્રયોજાતાં હોય છે.

   (૬) બાહ્ય દ્રષ્ટિએ ચરણાંતે પ્રાસયોજનામાં વરતાતું ધ્વનિસામ્ય કૃતિના અંતર્ગત ભાવદ્યોતનમાં વિભિન્ન પ્રકારે પ્રભાવક નીવડતું હોય છે. પૂર્વવર્તી /પરવર્તી ચરણોને સામસામે તોળાતાં રાખી પ્રાસ દ્વારા ભાવની તીવ્રતા કે અસરકારકતા ઊભી થતી હોય છે. ક્યારેક સંનિધિકરણ રચી ચમત્કૃતિ સાધે છે.
પડુએ હું પાતળી મારો પરણ્યો ઊભો વાંસ
ભટકાણો ભરનીંદરમાં મધરાતે વાગી ફાંસ
વાટું અરડુસી બે વાર, ચાટુ ઓસડ બીજાં બાર
– વિનોદ જોશી

   વાંસ/ફાંસ માં ધ્વનિગત નહિ, પદાર્થગત સમરૂપતા વિવક્ષિત રતિભાવની વ્યંજનામાં કેવો ઉપકારક નીવડે છે ? વળી વાર/બાર પણ નાયિકાની રતિવિવશતાને સંખ્યાના ક્રમમાં વ્યંજિત કરે છે. પ્રાસ/પૂરકોની કાર્યવિશેષતા નીચે પ્રમાણે જોઈ શકાય ?
   - પૂરકો, પ્રાસ, લટકણિયાં ગીતની નાટ્યાત્મકતાને, પરાકાષ્ઠાને તીવ્રતાથી રજૂ કરે છે.
   - ગીતના પદ્યીકરણમાં ઉપકારક બને છે પૂરકો-પ્રાસ. એનાંઉદા.માં – ‘કે’, ‘રે’, ‘જેમ’, ‘રે લોલ’, ‘થકી’ વગેરેએ તો સર્ગશક્તિના સૂઝભર્યા ઉપયોગ સાથે સંકળાયેલાં કીમતી ગીતદ્રવ્યો છે. ગીતનું સાચું ભાવદ્રવ્ય હોય, પણ રસાવહ સર્જકતા ઓછી હોય તેમને હાથે આવી પ્રયુક્તિઓ ફિસ્સી પુરવાર થાય છે. વચ્ચે વચ્ચે આવતાં ‘રે’, ‘હો’, ‘જી’ જેવા શબ્દો ‘તાનપૂરકો’ નામે ઓળખાય છે.

   - પદ્યબંધમાં ગાબડું ન પડે તે માટે પૂરકો થીંગડાં મારવાનું કામ કરે છે અને પદ્યલયમાં સહાયક બને છે.
   -પંક્તિમાં રેલાતા ભાવને બીજા ભાવ સાથે સાથે જડબેસલાકબાંધી દેવાનું કામ કરે છે.
   (કથળેલાં ગીતોમાં પ્રાસ-પૂરકની નહિ, કાવ્યત્વની ખામી હોય છે.) દા.ત.‘વાગશે રે બોલ વાલમના’પંક્તિમાં રે પૂરક સંયોજક બનીને આવે છે.
   ‘પૂરકો’ એક રીતે તો સંધાન છે એનું કામ ભાષાના અનુગો જેવું છે. પણ વધુ પડતાં પૂરકોથી ગીતને હાનિ થતી હોય છે. ઘણીવાર રે... હે... જેવા પૂરકો દ્વારા પંક્તિનો ઉપાડ પણ થતો હોય છે. ‘રે’કોઈવાર વચ્ચે પણ આવે છે દા.ત. -
(૧) હવે આંખોને કેમ રે ભુલાવવું
– રમેશ પારેખ
   આવાં ઉચિત પૂરકો લયસિદ્ધિમાં ખરેખર ઉપકારક બને છે.

ગીતનું અંતરંગ સ્વરૂપ :
   જેમ ધ્રુવપંક્તિ અંતરો પ્રાસતત્વ, સમાંતરપંક્તિ એ ગીતનો આકાર નિર્માણકરનારાં, બાહ્ય ઘટકો છેતો આંતરદ્રવ્યો વિશે પણ વિચારવું જોઈએ.
   એ દ્રવ્યોમાં લય, નિરૂપણરીતિ, કળાત્મક અભિજ્ઞતા છે. આજ સુધી રચાતાં ગીતો તો ગવાયાં જ છે, પરંતુ અર્વાચીનકાળમાં તે વંચાવા લાગ્યાં છે. કાવ્યનો પ્રદેશ વિવિધ રીતે વિકસ્યો છે. કાવ્યનાં બીજાં રૂપોની તુલનામાં ગીતનો સ્વરૂપ તરીકે વિચાર કરતાં એનાં અંતરંગ લક્ષણોમાં સૂક્ષ્મતા આવી છે. એનું ગીતત્વ અને કાવ્યત્વ સિદ્ધ કરનારાં તત્વો વિશે અભિજ્ઞ બનવું જરૂરી છે.
(૧) કેન્દ્રમાં એક જ ભાવસંવેદન
(૨) ભાવાનુરૂપ લયાત્મક અભિવ્યક્તિ
(૩) ગીતમાં સંગીતત્વ અને કાવ્યત્વનો
(૪) ગીતમાં વિષય-વૈવિધ્ય
(૫) ગીતમાં પ્રતીક-કલ્પન, પુરાકલ્પન
(૬) ગીતની વિશિષ્ટ નિરૂપણ-રીતિ
(૭) ગીતમાં માધુર્ય (Melodiousness) અને સૌંદર્ય
(૮) ગીતની રસકીયતા
(૯) ગીતમાં અર્થવ્યંજકતા
(૧૦) ઉક્તિલાઘવ
   અન્ય કાવ્યપ્રકારોથી ગીતનો શબ્દ, ગીતનું ભાવસંવેદન, ગીતનું રસપુદ્દગલ ગીતને અલગ કરે છે. ગીતની ઓળખ આપનારાં, ગીતત્વ રચનારાં એ ગીતનાં મુખ્ય અંગો છે.

   ગીતનો શબ્દ એ ઉદ્દગાર નથી, ઉદ્દગાન છે. ભાવની નાદાત્મક- વ્યંજનાત્મક અભિવ્યક્તિ છે. એ શબ્દની ભીતરમાં લયતાલનો પ્રવાહ હોય છે. ગીતમાં લયનાં તત્વના નિયંત્રણ હેઠળ શબ્દ આવતો હોય છે. એ પ્રમાણે પંક્તિનું ચરણોનું અને સમગ્ર ગીતનું સ્વરૂપ બંધાય છે. લયનો વિચાર ગીતના કેન્દ્રમાં રહ્યો છે. એની અલગ ચર્ચા કરીશું.

   ઊર્મિકાવ્યની પેઠે ગીત પણ એક જ ઊર્મિ કે ભાવ કે વિચારને રજૂ કરે છે. એના વિષયમાં એકસાથે અનેક ભાવ-સંવેદનો એક ગીતમાં સહ્ય બનતાં નથી. સંવેદનનો આકારબદ્ધ વિસ્તાર ઓછો હોય છે, પણ સંવેદનનું ગુંજનત્વ અને વ્યંજકત્વ વ્યાપક હોય છે. નાદાત્મક શ્રુતિના સહારે ગુંજનનાં અને અર્થને કારણે વ્યંજકતાનાં જે વલયો રચાય છે એનો પ્રભાવ ભાવક ઉપર અન્ય કાવ્યોની તુલનામાં સૌથી વધારે હોય છે.

   કવિતાની જેમ ગીત-કાવ્યમાં પણ રસ-સાધક ભાષાસ્તરો (અર્થવ્યંજકતા) રહેલાં છે. ગીતની ‘બાની’માં શ્રુતિગોચર થતું વ્યવહારસ્તર કર્ણ ઉપર ગુંજનની અને ચિત્તમાં રસકીય કોટિની અમીટ છાપ છોડી જાય છે. એ બધું જ વ્યવહારુ ભાષાના ઉચ્ચરિત કાકુઓ, પરિસ્થિતિઓ, વાક્યાન્વય, શબ્દચયન અને વિશેષ વાચક લયના કાચા દ્રવ્યમાંથી સિદ્ધ કરતો હોય છે.

   ગીતનું અંતરંગ જોતાં જે લાક્ષણિકતાઓ જોવા મળે છે એમાં ખાસ તો સાહિત્યિક ગીતમાં સંવેગાત્મક એકતા અને ભાવનું સંવાદી મિશ્રણ રચાય છે. ભાવસ્થિતિનું લયાત્મક ચિત્રણ રચાય છે. લાઘવને કારણે ભાવસ્થિતિનો એક જ ઉગાનમાં પરિચય કરાવવાની ગુંજાશ ગીત ધરાવે છે, જેને સુંદરમ્ ‘ઉક્તિલાઘવ’ કહે છે.
‘ગાણું અધૂરું મુલ્ય મા ‘લ્યા વાલમા !’
- ઉમાશંકર જોશી

‘હળવા તે હાથે ઉપાડજો રે અમે કોમળ કોમળ’
– માધવ રામાનુજ

   આ પંક્તિઓમાં કવિ નામપદ અને આખ્યાતપદ ઉભયને ખૂબ ઓછા શબ્દોમાં પંક્તિરૂપ આપી પોતાના કથયિતવ્યનો મુખ્ય ભાવ-સૂર પૂર્ણપણે પ્રગટ કરી શક્યા છે. આમ પંક્તિમાંથી જ અર્થનિષ્પન્ન પૂર્ણ કરી આપવાની પંક્તિની સ્વનિર્ભરતા એ ‘ઉક્તિલાઘવ’. ગીત અભિવ્યક્તિનું જેટલું લાઘવ ધરાવે છે તેટલું ઉક્તિલાઘવ અન્ય કાવ્યસ્વરૂપોમાં શક્ય નથી. (દા.ત. બેઠી ખાટે... સોનેટ પંક્તિ જુઓ, એ પ્રથમ પંક્તિ અપૂર્ણ લાગે છે. અર્થ માટે આગળ વાંચવું પડે છે જ્યારે ગીતમાં એવું ન બને.)

   ગીતનો આસ્વાદ સાંભળતાં સાંભળતાં લઈ શકાય છે. પંક્તિ કે એનો એકાદો શબ્દ લયાત્મક ભાવાવેગમાં સાંભળવાનો રહી જાય તોપણ એના ભાવસંક્રમણમાં મોટો કે ખાસ વાંધો આવતો નથી. ગીતને શ્રવણ દ્વારા સંક્રમિત કરવા જતાં એનાં લય, બાની, અર્થવિન્યાસ જેવાં સમગ્ર તત્વો પણ સંક્રમિત થતાં હોય છે. એની ‘રાગ’‘ગાન’થી સ્વતંત્ર હસ્તી છે. અલબત્ત એ તત્વોનો પણ સૂક્ષ્મ અને વ્યાપક આવિર્ભાવ જરૂર છે. એ આખી સંકુલ ભાવસંક્રમણ પ્રક્રિયાને ‘રાગીયતા’ (Melodiousness) કહેવામાં આવે છે, જે ગીતનું ખાસ લક્ષણ બને છે.

   ગીતની સંરચનામાં પ્રયોગોની ઘણી બધી શક્યતાઓ રહેલી છે. ગીતકાર ગીતમાં લય, પ્રાસના (versification) સંયોજનોમાંથી કાવ્યકોટિની ક્ષમતા નિર્માણ કરે છે.

   આ બધાં અંતરંગ લક્ષણોનો હવે પછીનાં પ્રકરણોમાં સદ્રષ્ટાંત પરિચય મેળવીશું.
   આ ગીતના સ્વરૂપ વિશે સમગ્રતયા વિચારતાં એના
   (૧) બાહ્યાકારમાં ધ્રુવપંક્તિ, અંતરા, પૂરકપંક્તિ અને પ્રાસપૂરકો આવે.
   (૨) ગીતના અંતરંગનો વિચાર કરતાં એના લયતત્વ અને ભાવતત્વની વિચારણા કરી શકાય, જેના સંદર્ભો એની નિરૂપણરીતિ અને રસકીય ક્ષમતામાંથી હાથ લાગી શકે.

   ગીતનો શબ્દ વ્યવહારુ હોવા છતાં પદ્યનું રૂપ લઈ આવે છે ત્યારે કમનીય બની જાય છે – જુઓ – મકરંદ દવેનું ગીત :
આ રહ્યું એનું મકાન ઢૂકડું
અહીં આગળ તરભેટે.
   અહીં ‘ઢૂકડું,’ ‘તરભેટે’શબ્દો વ્યવહારુ હોવા છતાં પદ્યીકરણમાં એની કઠોરતા ઓગળી ગયેલી જણાય છે.

   સુંદરમ્ (સાહિત્યચિંતન) માને છે કે શબ્દ-દેહથી ગીતની કાયા બંધાય છે. ધ્રુવપંક્તિ, અંતરા અને પૂરક પંક્તિ એ શબ્દદેહનાં ત્રણ અંગો છે. પણ એ શબ્દમાં પ્રાણ પૂરનાર, ઊર્મિ-ઉછાળ લાવનાર તત્વો ઓછાં મહત્વનાં નથી.

   અલબત્ત સર્જકના ચિત્તમાં જ સૌપ્રથમ લયાત્મક અનુભૂતિનો સંવેગ જન્મે છે, ત્યાંથી જ રસકીય સ્તરનાં સંકુલ અર્થ-એકમોનું નાદ – એકમોમાં રૂપાંતરણ થાય છે. ચિત્તભૂમિમાંથી જ છાલક જન્મે છે - એ છાલક ગીતની ‘ધ્રુવપંક્તિ’ બને છે. આખીય ઘટનાને સુંદરમ્ ‘રસપુદ્દગલ' કહે છે. સર્જક કલ્પનાયુક્ત પંક્તિ આપે, એને પોષક પંક્તિઓ જોડાતી આવે અને રણકાદાર, ભાવપિંડ બંધાય.

   વિષય-નિરૂપણની પદ્ધતિ પણ ગીતની નિરાળી છે. એ જ્યારે રજૂ થાય, ગવાય કે વંચાય ત્યારે સતત પ્રવાહરૂપે લયાત્મક એકમોમાં વંચાય છે. ભાવકને વિચારવા, સમજવાની મોકળાશ આપવા થંભતું નથી. એકાદો શબ્દ ન સંભળાય કે ન સમજાય તોપણ એના એકંદર આસ્વાદમાં વાંધો આવતો નથી. શ્રુતિગોચર નહિ થયેલો શબ્દ કશું જ વ્યવધાન ઊભું કરતો નથી.

   ગીત કાને પડતાં એનાં લય, શબ્દ, બાની, અર્થવિન્યાસનાં તત્વો એકસાથે ભાવક ઝીલે છે. એટલે ગીતના શબ્દમાંથી પ્રગટ થયેલું નાદદ્રવ્યનું ગુંજન અને નિરૂપણરીતિનાં ઉપકરણોની સહાયથી લાધેલો અર્થવિન્યાસ પરસ્પર સંયોજાઈ ‘રાગીયતા’ બની ગીતમાં પ્રગટે છે.

   આ બધાં આંતરલક્ષણોનો હવે પછી વિગતે પરિચય મેળવીશું.
(ક્રમશ :...)


0 comments


Leave comment