2 - પ્રકરણ : ૨ - ભક્તોનું આગવું જીવન / ખીલ્યાં મારાં પગલાં / પ્રીતિ સેનગુપ્તા


   ત્રીજી વાર ઑસ્ટ્રેલિયા જવાની હતી ત્યારે ભારતનાં મિત્રો તથા કુટુંબીજનોએ આગ્રહ કર્યા કરેલો, ‘છેક ત્યાં આવે છે ને ઘેર નહીં આવે ?’ભારત જવું તો હંમેશાં ગમે, પણ આ વખતે મન મક્કમ રાખ્યું હતું કે ના, દેશ નહીં જાઉં, પણ પ્રશાંતનો જે જળાંશ નથી જોયો તેને જોવા જઈશ. મન તો દસે દિશા તરફ ખેંચાતું હોય, ને હંમેશાં એને નાથવું જ પડે !

   કચવાતે મને જ ન્યૂયોર્કથી ઑસ્ટ્રેલિયા જઈને પાછાં ફરવાનું નક્કી કરેલું. ઑસ્ટ્રેલિયામાં પણ એ વખતે બે જ શહેરો – સિડનિ અને બ્રિસ્બન-ની અંદર અને આસપાસ લગભગ એક મહિનો વિતાવ્યો હતો. ત્યાંથી ન્યૂઝીલૅન્ડ ગયેલી, પણ તે બે-ત્રણ દિવસ માટે. ત્યાં ફરીથી રોકવા જાઉં તો બેએક અઠવાડિયાં થઈ જાય, તેથી આ વખતે બધું ધ્યાન દક્ષિણ પ્રશાંતમાંના કેટલાક ટાપઓ પર જ કેન્દ્રિત કર્યું હતું.

   એમાંનો પહેલો તે ફિજિ. કેટલાંક વર્ષો અગાઉ ફિજિ હું ગઈ હતી, અને “અંતિમ ક્ષિતિજો” નામના પુસ્કતમાં એ વિષે મેં લખ્યું પણ છે. હંમેશાં ક્યાંક પણ ફરીથી જવાની ઇન્તેજારી બહુ જ હોય. સ્થાન બદલાયું હોય, સમય બદલાયો હોય અને સાથે જ આપણે પોતે પણ બદલાયાં હોઈએ. “ઓહ, આ તો એનું એ જ છે” એવું ક્યારેક લાગે જ નહીં. ને ધારો કે કોઈ સ્થાન ખરેખર “એવું ને એવું” રહી જ ગયું હોય તો પરિચિતતાને કારણે મઝા પડે !

   એ વખતે પણ ન્યૂઝીલૅન્ડમાં અનેક જગ્યાઓએ ફરી લીધા પછી ફિજિ ગઈ હતી. વિમાનમાંથી થયેલા એનાં દર્શનથી મન મુગ્ધ થઈ ગયું હતું. હું લખવા પ્રેરાઈ હતી કે, “એ ધરાખંડ મરકત મણિ જેવો ગાઢ હરિત, અશુષ્ક, અજીર્ણ, શોભમાન હતો; પર્વતીય પ્રસારણ મૃદુભાવે નિમ્ન અવતરણ કરતું હતું અને ક્ષેત્રક્ષેણિઓને અંત નહોતો.” આ છવિ મનમાં હતી, ને પછી નરી આંખે પણ ફિજિની ભૂમિ એવી જ હરિત-સુંદર હતી. સફેદ વાદળોના જથ્થા પર ઊડીને દક્ષિણ પ્રશાંતનો થોડો અંશ વળોટ્યો ને ત્યાં તો આવી ગયું જુદું જ ટેક ‘વિશ્વ.’ટૂંકા ઉડ્ડયનમાં ઑસ્ટ્રેલિયા-ન્યૂઝીલૅન્ડનું ‘પ્રથમ વિશ્વ’પાછળ રહી ગયું હતું, ને શરૂ થયો હતો દક્ષિણ પ્રશાંતનો જાળ-સ્થળ ઝળહળ પરિસર.

   દાખલ થવા માટેનું હતું તેથી ત્રણ ગણું લાંબું ફોર્મ ફિજિથી બહાર નીકળવા માટેનું હતું. કસ્ટમ ઑફિસરને એમ કે કશું પણ કારણ મળે તો મને રોકે, તેથી એણે ફેરવી ફેરવીને ફૉર્મ જોયા કર્યું, ને કંઈક પ્રશ્નો પૂછ્યા કર્યા. છેવટે જવા તો દેવી જ પડી. નાના, સાદા વિમાન-મથકના ઓરડામાં ત્રણ પુરુષો ડ્રમ ને ગિતાર વગાડતા વગાડતા, પ્રવાસીઓને આવકાર આપવા મનોરંજક, આનંદી લાગે તેવાં, ટાપુને લાક્ષણિક ગીતો ગાતા ને વગાડતા હતા. એ પછી અન્ય ટાપુ-દેશોની અપરિચિત નામોવાળી વિમાનકંપનીઓની ઑફિસોની હરોળ હતી. આખા પેસેફિક-વિસ્તારમાં ફિજિ કેન્દ્ર-સ્થાને રહેલું છે. અને ત્યાંથી અનેક પ્રશાંત-દ્વીપો સાથે વિમાન-માર્ગે સંપર્ક રહેલો છે. મેં પણ ટૉન્ગા અને સામોઆ ટાપુ-દેશો પર જવા માટેની ટિકિટ ફિજિ પહોંચ્યા પછી જ ખરીદવાની રાખેલી. અમેરિકાથી ખરીદું તે કરતાં કદાચ સસ્તી પડે તેવો ખ્યાલ હતો, ને તે સાચો પણ પડ્યો.

   ફિજિના વિમાન-મથકેથી ત્યાંના મુખ્ય શહેર નાંદિ (અંગ્રેજીમાં Nadi)–માં રહેવાની સગવડ કરી લીધી. હોટલની ગાડી મને લેવા આવવાની હતી. એની રાહ જોવાના સમય દરમ્યાન ટૉન્ગા એરવેઝની ઑફિસમાંથી એ ટિકિટ ખરીદી લીધી. રોજેરોજ વિમાન દરેક જગ્યાએ જતાં નથી. તેથી કૅલેન્ડર સામે રાખીને આયોજન કરવું પડ્યું.

   વિમાન-મથકનું સિમેન્ટથી ચણેલું કમ્પાઉન્ડ છોડતાંની સાથે ગાઢ લીલોતરી દેખાવા માંડે છે. ફળદ્રુપ જમીન પર ખાલી જગ્યા ક્યાંયે છે જ નહીં. થોડે દૂર તરફ ઘન-શ્યામલ, કોણાકાર શિખરવાળા પર્વતો છે. પહેલી વાર નવાઈ લાગેલી, કારણ કે ફિજિને આટલું પર્વતીય કલ્પેલું નહીં. રસ્તાની પાસે શેરડીનાં ખેતરો લહેરાય છે, અથવા નિર્લજ્જ પ્રાચુર્યથી લટકતી કેરીઓથી શોભતા અગણ્ય આંબા છે. ‘કસાવા’કંદ અને કેળાંના ફાલનો ય પાર નહીં. વચ્ચે વચ્ચે નાનાં ઘર આવી જતાં. બહાર સુકાતા સાલ્લા વગેરે પરથી ખબર પડતી કે ભારતીય ઘરો હતાં એ બધાં. ફિજિમાં ગરીબ ‘ઇન્ડિયનો’ પણ છે. વધુ ભાગે જ એ લોકો ખેતીથી ગુજરાન ચલાવે છે - જ્યારે નાંદિના મુખ્ય બજાર-રસ્તા પરની આલિશાન દુકાનોના માલિકો પણ ‘ઇન્ડિયનો’ છે, જે અત્યંત ધનવાન બની ચૂક્યા છે.

   એક ગલીની અંદર આવેલી નાંદિ હોટેલના કમરામાં સામાન મૂકી હું બજાર-રસ્તે ચાલવા નીકળી ગયેલી. બંને બાજુ દુકાનો ને નાની-મોટી રેસ્ટોરાં. બધી નહીં હોય તોયે મોટા ભાગની તો ‘ઇન્ડિયનો’ની માલિકીની હતી જ. વસ્તુઓ ખીચોખીચ ભરેલી – કપડામાં પાશ્ચાત્ય ખરાં, પણ પંજાબી-ડ્રેસ ને લાચા તો છેલ્લામાં છેલ્લી ફેશનનાં, સોનાનાં ઘરેણાં; હસ્તકળાની પ્રવાસીભોગ્ય ચીજો તો હજારોની સંખ્યામાં, અને હિન્દી સિનેમાની વિડિયો-ફિલ્મોનો ભંડોળ ભારતમાંની કોઈ દુકાનથી ગાંજ્યો જાય નહીં. વર્ષો અગાઉના ફિજિમાં આ શોખનો આવો ફેલાવો નહોતો થયેલો. હવે તો બસ જાણે હુમલો જ ને તે પણ કોઈ ચેપી રોગનો. દુકાને દુકાનમાંથી જુદાં જુદાં હિન્દી ગીતો વાગતાં સંભળાય. મોટાં સુપરમાર્કેટમાંના રાગડા અંદર-બહાર ચાલુ હોય. એક સિનેમાહૉલ પાસે “અશોક” ફિલ્મની જાહેરાતનું પાટિયું હતું. તો ત્યાં સુધી એવી કોઈ ફિલ્મનું નામ પણ ન હતું. સાંભળ્યું ચિત્રમાં શાહરૂખખાનની ઓળખાણ પડેલી, પણ અભિનેત્રી ઓળખાઈ નહોતી.

   હિન્દી ફિલ્મ જોવામાં હું સમય બગાડવાની નહોતી, પણ ફિજિના પાટનગરમાં ‘ઇન્ડિયન’ માહોલમાંથી છટકી શકાય તેમ નહોતું! દુકાનો પર નરોત્તમ, નારાયણ, લક્ષ્મી, રૂપમ, કુમાર વગેરે જેવાં નામ હતાં, ‘ઇન્ડિયનો’ચારે તરફ હરતાં-ફરતાં હતા. ઘણા પુરુષો ખાસ કરીને ‘સાઉથ ઇન્ડિયન’– ફિજિ/પેસિફિક સ્ટાઈલના રંગરંગીન બુશ-શર્ટમાં હતા. જમીન પર બેસીને ખૂબ મોટા ‘કસાવા’કંદ અને સાવ ઝીણાં લીલાં મરચાં વેચતી સ્ત્રીઓ સસ્તા રંગીન સાલ્લા પહેરેલી હતી. યુવાન છોકરીઓ પંજાબીમાં હતી ને ઘણા યુવકો રખડેલની માફક ફરી રહ્યા હતા. એમાંનો એક મારી પાસે આવીને કશું બોલ્યો. મેં કહ્યું, “ઇંગ્લિશ ઓન્લિ”, એટલે એ જતો પણ રહ્યો. ફિજિમાં ક્યારેય કોઈએ મને હેરાન ના કરી, પણ જે દુકાનમાં જાઉં ત્યાં ‘ફિજિ-ઇન્ડિયનો’મને પૂછે, “તમે ક્યાંનાં છો?” હું હંમેશાં ભારત જ કહું, યુ.એસ.એ. ક્યારે પણ નહીં.

   કોઈ વળી હિન્દીમાં બોલવા જાય. એમને જે ‘હિન્દી’લાગતી હોય તે ભાષા ખરેખર ‘બિહારી' હોય. મને કશુંક ના સમજાય એટલે પૂછે, “તમે હિન્દી નથી જાણતાં ?” પછી મારે કહેવું પડે. મને ખૂબ જ નવાઈ તો ત્યારે લાગેલી જ્યારે ટેલિફોન-બૂકમાં અંગ્રેજી અને ફિજિયન ભાષાની સાથે સાથે પાનું ભરીને હિન્દીમાં માહિતી અને સૂચનો જોયાં. ભારતની બહારના બીજા ક્યા દેશમાં આવું જોવા મળે, તેની મને ખબર નથી.

   નાંદિમાં ફરતી ગઈ તેમ વધારે નિરીક્ષણ થતું રહ્યું. આખું વાતાવરણ ભારતીય લાગે. ફિજિ આખામાં ‘ઈન્ડિયનો’ની વસ્તી અત્યારે અડધાથી વધારે હશે. એક તો, કુટુંબો મોટાં હોય અને બીજું, એક મત પ્રમાણે ફિજિની તળ-જાતિના પુરુષો સૈન્યમાં ભરતી થાય છે, લડાઈ-યુદ્ધોમાં કતલ થતા રહે છે, પણ ‘ઇન્ડિયન’ પુરુષો આ બાબતોમાં ભાગ લેતા નથી હોતા. ઇતિહાસની વિગતો પ્રમાણે યુરોપી કપ્તાનો, સૈનિકો, ખલાસીઓ, પાદરીઓ વગેરેના આવવાની સાથે સાથે લડાઈ-ઝગડા, મારામારી તેમજ ચેપી રોગો પણ ફિજિ ટાપુમાં ફેલાયેલા. ૧૮૭૫માં અછબડા ને ઓરીમાં ત્યાંની ચોથા ભાગની વસ્તી નાશ પામી હતી. એ પછી ૧૮૭૯માં અંગ્રેજ સરકારે મજૂરો તરીકે પહેલવહેલા ‘ઇન્ડિયનો’ને ફિજિ મોકલ્યા. “લિઓનિદાસ” નામના આ કામમાં વપરાતા વહાણમાં ૪૬૩ ‘ઇન્ડિયનો’ સૌ પ્રથમ આવ્યા. પછીનાં સાડત્રીસ વર્ષોમાં સાઠહજારથી પણ વધારે ‘ઇન્ડિયનો’ પાંચ વર્ષ ફિજિમાં શેરડીનાં ખેતરોમાં કામ કરવાના બાનાખત લઈને આવ્યા હતા. ત્યાર બાદ પોતાની મેળે બીજાં કામ શોધવાની એમને છૂટ હતી. બીજાં પાંચ વર્ષ પછીભારત પાછાં જવા માટે એ બધાં મુક્ત હતાં.

   કરારમાંથી છૂટાં થયા પછી ઘણાં જણે નાનાં ખેતરો લઈ જાતે જ ખેતી ને શેરડીનાં વાવેતર શરૂ કર્યા, તો ઘણાં જણ શહેરોમાં ગયાં અને પોતાનાં ધંધા-પાણી શરૂ કર્યા. ૧૯૧૬માં સરકારે ‘ઇન્ડિયન’ મજૂરોને મોકલવાનું બધું કર્યું, તો વેપાર-ધંધાને માટે થઈને અનેક ‘ઇન્ડિયન’ પોતાની મેળે ફિજિ આવવા માંડ્યાં. આ રીતે ત્યારથી ફિજિનું અર્થતંત્ર ‘ઇન્ડિયન’ના હાથમાં રહ્યું છે. ફિજિની તળ-પ્રજાને આનો વાંધો નથી, પણ રાજ્ય-તંત્ર એમના હાથમાં જાય તે પ્રજાને જરા પણ પસંદ નથી, તેથી પાટનગર સુવા વારંવાર અશાંત પરિસ્થિતિમાં મુકાતું રહે છે.’

   આજના ફિજિમાં બધી જાતનાં ‘ઇન્ડિયનો’ નજરે પડે છે. બાપદાદાનાં નામવાળાં ત્રણ માળનાં મકાનો છે ને આધુનિક દુકાનોનાં માલિક શ્રીમંતો છે; નોકરી કરીને રળી ખાતો સુખી મધ્યમ વર્ગ છે; તો જોઈને જ ખબર પડી જાય એવા ગરીબ લોકો પણ છે. “મવાલી” જેવા દેખાતા, રખડી ખાતા પુરુષો પણ જોયા ને એથીયે વધારે તો ભીખ માગતી સ્ત્રીઓ પણ જોવા મળી. ભારતની બહાર ભારતીય ભિખારી? ઘણો આઘાત લાગ્યો મનને. એક ભિખારણ બે નાના દીકરાને લઈને ફૂટપાથ પર બેઠેલી. એવા ડાહ્યા સરસ દીકરા. મને એટલું ખરાબ લાગ્યું. તરત હું સામેની બેકરીમાંથી ખાવાનું લઈ આવી ને એમને આપ્યું. દીકરા તરત ખાવા લાગ્યા. બાઈને મેં પૂછ્યું, “કેમ આમ ભીખ માંગો છો?” તો કહે, “આદમી નહીં હે.” બીજી એક સ્ત્રી, કોણ જાણે ક્યા વખાની મારી બીજા એક ખૂણે બેઠેલી. લાંબા વાળથી મોટું એણે ઢાંકી રાખેલું. હાલ્યા-ચાલ્યા વગર, અધમૂઆની જેમ એ ત્યાં પડી રહેલી. પછીના દિવસોમાં એ બે બાઈઓને મેં ફરી જોઈ નહોતી.

   ટૉન્ગા અને સામોઆથી પાછી આવી ત્યારે દિવાળીને અઢારેકનાંદિની દુકાનો વધારે ઝાકઝમાળ થઈ હતી. દિવાળી-કાર્ડ વેચાતાં હતાં. બારીઓના શો-કેસમાં જરી ને જરદોસી ભરેલાં ચણિયા-ચોળી પ્રદર્શિત થઈ ગયેલાં. હું જરા આભી બની ગયેલી. ફિજિની પહેલી મુલાકાત વખતે, થોડાં વર્ષો પહેલાં ભારતીય ફેશનોનું આટલું પ્રાધાન્ય નહોતું દેખાયું. બજારના રસ્તા પર ઠેકઠેકાણે ચાર-પાંચ સ્ત્રીઓ બેસી ગયેલી, ને જતાં-આવતાંની સામે હાથ લંબાવતી રહેતી હતી. દયનીય લાગે તે કરતાં વધારે એ બધી બિન્ધાસ્ત દેખાતી હતી. લાંબાં જટિયાં ને ઘેલા વર્તાવને કારણે ગાંડા જેવા લાગતા એકાદ માણસ સિવાય બીજા કોઈ ફિજિઅનને મેં ભીખ માગતો જોયો નહોતો.

   ચાલતાં ચાલતાં, સાંજે છએક વાગ્યે બજાર-માર્ગને છેડે હું એક નાના પુલ પર પહોંચેલી. નકશામાં મેં એને જોયેલો. ઊંચા ગયેલા ઘાસવાળા કાંઠાની વચ્ચે થઈને નાની નદી – કે વહેળો – વહેતી હતી. સૂરજ આથમવા તરફ હતો. આકાશમાં પથરાઈ ગયેલા કેસરી-સોનેરી રંગ ડહોળા પાણીમાં આછા થઈને પ્રતિબંબાતા હતા. જરા શાંત જગ્યા હતી ને કંઈક સરસ ત્યાં દેખાયું ખરું ! ઑસ્ટ્રેલિયા અને ન્યુઝીલૅન્ડ કરતાં જાણે સૂર્યાસ્ત વહેલો થઈ રહ્યો હતો અહીં.

   આખો દિવસ જમવા માટે જગ્યાઓ તરફ નજર નાખ્યા કરેલી. છેવટે પુલ પરથી પાછાં ફરતાં ખૂણા પરના એક આહારગૃહને શાંત ને ખાલી જોયું. હું અંદર ગઈ. ઢોંસો મંગાવ્યો તે સારો નીકળ્યો, પણ સંભાર ના ભાવ્યો. બહુ ગળ્યો લાગ્યો. વીશીના માલિક ભાઈ સાથે થોડી વાત કરવા પ્રયત્ન કર્યો. એ ફિજિમાં જ જન્મેલા. પણ વીસેક વર્ષ પહેલાં પરણવા માટે ગુજરાત ગયેલા ને વડોદરાથી પત્ની મેળવી લાવેલા. થોડી વારે મુક્તાબહેન રસોડામાંથી બહાર આવ્યાં. એ મળતાવડાં હતાં. છેલ્લે સાત વર્ષ પહેલાં દેશ ગયેલાં. “સંસાર મૂકીને કઈ રીતે જવાય વારંવાર”, એ બોલ્યાં. પછી એમણે મને નવરાત્રના ગરબા વિષે કહ્યું. નજીકના સોની ભવનમાં રોજ રાતે એ નાતના ગરબા થતા હતા ને એમણે મને આમંત્રણ આપ્યું.

   મેં હૉલ શોધીને એક આંટો મારવા પ્રયત્ન કર્યો, પણ હજીશરૂ થયું નહોતું, ને થાક લાગેલો હતો તેથી રાહ જોવાનું મન ના થયું. હોટેલ તરફ પાછાં જતાં ગરબા જેવું ગાયન અને ઢોલના તાલ સાંભળ્યાં. મંજીરા ને શહનાઈ પણ જણાયાં. ગલીમાં પાસે ગઈ તો જોયું કે એક ખુલ્લી ટ્રકમાં સુંદર શણગારાયેલી અંબા માતાની મૂર્તિ હતી. બાજુમાં એક પૂજારી બેઠેલા. હિન્દુ ઘરોના વિસ્તારની ગલીઓમાં થઈને આ ગતિમાન સ્થાનક ધીરે ધીરે પસાર થતું હતું. ઘરમાંથી રહીશો બહાર આવે ત્યાં સુધી ઊભું પણ રહેતું હતું. પુરુષો પગે લાગતા હતા. સ્ત્રીઓ પોતપોતાની થાળીથી આરતી ઉતારતી હતી. ફળ, ફૂલ, કંકુ ને પૈસા ચડાવતાં હતાં. વીસ-ત્રીસ પુરુષો આગળ બાંધેલાં દોરડા ખેંચતા હતા. તો વીસેક સ્ત્રીઓ અને કેટલાંક બાળકો એને પાછળથી ધક્કો મારતાં હતાં કે હાથ લગાડતાં હતાં. ભક્તિ દર્શાવવાની એ રીત હતી. નવમીનો દિવસ પૂરો થવામાં હતો. અઢીત્રણ કલાક આમ ગલીઓમાં ફેરવી, સ્થાનકને નવેક વાગ્યે મુખ્ય મંદિર પર લઈ જવામાં આવે છે, એમ એક સ્ત્રીએ મને સમજાવ્યું.

   પછી પણ ત્યાં પૂજા-આરતી ને ઢોલ-મંજીરાં લાંબો સમય ચાલુ રહેતાં હશે, પણ હું એવી થાકેલી હતી કે વધારે વખત સાથે રહી ના શકી. પોણા આઠેક વાગ્યે હું હોટેલ તરફ જતી હતી ત્યારે બજારમાર્ગ લગભગ ખાલી થઈ ગયો હતો. થોડા પુરુષો જ હજી ચાલતા હતા, કે વાતો કરવા ઊભેલા હતા. વહેલાં રૂમ પર પહોંચી જવાનો વિચાર મને ઘણો સારો લાગતો હતો !

   પ્રશાંત મહાસાગરના નૈઋત્ય જળાશમાં આવેલો ફિજિ દેશ, પંચોતેર હજાર ચોરસ માઈલના વિસ્તારમાં વિખેરાઈને પડેલા, ત્રણસોથી પણ વધારે ટાપુઓનો બનેલો છે. એમાંના સોએક જેટલા પર જ માનવીય વસવાટ છે. કુલ વસ્તી આઠથી નવ લાખની ગણાય છે. તે વધુ ભાગે બે મુખ્ય ટાપુ – વિતિ લેવું અને વાનુઆ લેવુ – પર વસેલી છે. દેશનાં બે મુખ્ય શહેરો પાટનગર સુવા અને વાણિજ્યકેન્દ્ર નાંદિ-વિતિ લેવુ પર છે, ને એના રસ્તાઓ પર ફરતાં ભીડ અને ધમાલ અનુભવાય. ઉપરાંત, આ જ ટાપુ પરના અન્ય શહેરો – જેવાં કે, લાઉટોકા, સિગાટોકા ને નાઉસોરી – કિનારે કિનારે વસેલાંહોઈ ધીકતાં બંદરો અને બજારો બનેલાં છે.

   વર્ષો પહેલાં કરેલા ફિજિના પ્રવાસ દરમ્યાન સુવા શહેરમાં પણ રહેલી, અને વિતિ લેવુ ટાપુને ફરતે જતા કિંગ હાઈવે અને ક્વીન હાઈવે પર પણ બસ લઈને ફરેલી. આ વખતે ફિજિ ખાતે સમય ઓછો હતો, કારણકે બારેક દિવસ ટૉન્ગા અને સામોઆ ખાતે ફાળવેલા, તેથી નાંદિમાં જ રહી. પણ એક બપોરે, નાંદિના અવ્યવસ્થિત, ધૂળિયા બસ-સ્ટેશનથી લાઉટોકા જવાની બસ લીધી. એમ જ, જરા ફરી આવવા માટે. પહેલી વાર પણ ગયેલી, તેથી થયું, ફરીથી એક આંટો મારી આવું ! ચાલુ બસે હવા સરસ આવતી હતી ને તપતા સૂરજથી આરામ મળતો હતો. મને યાદ હતું તેમ હજી ફિજિની ખખડધજ જાહેર બસોની બારીઓ પર કાચ નહોતા. બારી એટલે બાકોરાં ! પણ દરેકને માથે ગોળ વાળી મૂકેલું લીલું પ્લાસ્ટિક ખરું. ત્યાં તો ગમે ત્યારે વરસાદનું ઝાપટું પડવા માંડે. ધોધમાર વરસતા પાણીની વાછંટ આવે તો તરત એ વીંટો ખોલી શકાય.

   લાઉટોકા કાંઈ બહુ દૂર ના કહેવાય. બસમાં સવાએક કલાક થયો. તે પણ બસ જ્યાં ને ત્યાં ઊભી રહેતી જાય એટલે. બસસ્ટેન્ડ જેવું કાંઈ નહીં. જેને જ્યાં મન થાય ત્યાં ચઢવા કે ઊતરવા માટે બસને ઊભી રાખી શકે. “તે ભલેને”, મેં વિચાર્યું. “મારે ક્યાં કશો વાંધો કે કશી ઉતાવળ છે તે !”

   નાંદિની બહાર નીકળતાં જ આર્યસમાજ સ્કૂલનું મકાન હતું. નાનાં ગામ કહી શકાય એવી કેટલીક વસાહતો પસાર થતી ગઈ. અલબત્ત, ત્યાં ઝૂંપડીઓ નહોતી, પણ સપાટ છાપરાં કે અગાશીવાળા નાનાં ઘર ઝૂમખાંની જેમ બનાવાયેલાં હતાં. ભૂમિ તો કેવી સરસ હતી – વનસ્પતિથી ભરચક લીલીછમ. અંદર તરફ ઊંચા, ધુમ્મસમાં જાંબલી-શ્યામ લાગતા પહાડો અને બહારની તરફ દરિયો. કિનારા કપાયેલા ઢોળાવોમાંથી બનેલા હોઈ ઊંચી ભેખડ જેવા હતા. નાનકડી નદીઓ દરિયામાં ભેગી જવા દોડી જતી હતી. સુખકારી પવન વાતો હતો. લાઉટોકા નજીક આવતાં, શેરડીની ફેક્ટરીની પાસેથી તાજા બનતા ગૉળની સુગંધ હવાની સાથે વહી આવતી હતી. “ફિજિ શુગરકોર્પોરેશન”ની ખૂબ મોટી મિલ ૧૯૦૩માં બંધાયેલી, અને દક્ષિણ ગોળાર્ધની એ મોટામાં મોટી મિલ ગણાય છે.

   લાઉટોકામાં પ્રવેશતાં જ એનું આગવું સ્વરૂપ નજરે પડે છે. વિશાળ મસ્જિદ, હરેકૃષ્ણ મંદિર; વિતોગો પરેડ કહેવાતું મોટું લીલા ઘાસથી છવાયેલું મેદાન; પહોળા માર્ગો, ને એમની વચ્ચે ઉગાડેલાં ઊંચાં તાલ વૃક્ષોની શોભા; ખરીદી કરવા કે ફક્ત ટહેલવા નીકળેલા લોકોથી ઊભરાતી પહોળી ફૂટપાથો. ચાલીસેક હજારની વસ્તીવાળું આ ફિજિનું દ્વિતીય શહેર છે ને નાંદિ કરતાં જુદું પડે છે. અહીંનું બજાર ઘણું મોટું છે. એક પછી એક રસ્તાઓ પર દુકાનો સળંગ ચાલ્યા જ કરે. મારી યાદદાસ્તમાંનું લાઉટોકા આટલું મોટું નહોતું. આહા, વર્ષો પહેલાં તો એ સાદું, નાનું, ધુળિયા જેવું ગામ હતું. એ વખતની ખાલી જગ્યાઓમાં જાતજાતની વસ્તુઓની ને ખાવાનાંની દુકાનો બંધાઈ ગઈ હતી. હજી બાંધકામ ને સમારકાર ચાલુ જ હતાં.એને કારણે બજારના રસ્તાઓ ટ્રાફિકમાં અટવાયેલા હતા.

   ગંગા શાકાહારી રેસ્ટોરાંમાંથી મેં નાસ્તો કર્યો. થાળીની કિંમત નાંદિ કરતાં અડધી હતી તે નોંધ્યું. બસ-સ્ટેશનની નજીકની શાકમાર્કેટમાં પણ કિંમત ઓછી લાગી. બધા શાક અને ફળ ઢગલે ઢગલામાં હતાં, ને જથ્થાબંધ વેચાતાં લાગ્યા. બાજુમાં હાથની બનાવેલી કળાત્મક ચીજોની માર્કેટ હતી. એ હતી તો નાની, પણ એની હાટડીઓમાં આંટો મારતાં મને ફાયદો થઈ ગયો. મારે જોઈતા હતા તેવા “તાપા” – ક્લોથ ત્યાંથી મને મળી ગયા.

   શેતૂરના ઝાડની છાલને પલાળી, ટીપી ટીપી, સૂકવીને પછી એના પર ચીતરીને બનાવેલા પેપરને “તાપા” કહે છે. વનસ્પતિ, માટી, પથ્થર વગેરે કુદરતી તત્વોમાંથી બનાવેલા રંગો જ એ માટે વપરાય છે; તથા લાક્ષણિક, મુખ્યત્વે ભૌમિતિક એવી ચિત્રાકૃતિઓ કરાયા પછી “તાપા” – ક્લોથ હસ્તકળા તરીકે તેમજ પ્રજાજનો દ્વારા સાંસ્કૃતિક વસ્ત્ર તરીકે વપરાય છે. દક્ષિણ પ્રશાંતના અમુક ટાપુદેશોમાં આ કળા, તેમજ આ પ્રથા હજી પણ પ્રચલિત છે. આગલા પ્રવાસ વખતે ફિજિમાંથી મેં બે ગોળ “તાપા” – ક્લોથ ખરીદેલા.પણ જીવ હજી એમાં રહેલો હતો. બીજી વાર ફિજિ આવી હતી, તેથી “તાપા” ખરીદવાની પણ બીજી તક મળેલી. નાંદિની દુકાનોમાં નજર કર્યા કરેલી, ને કિંમતનો ખ્યાલ રાખવા પ્રયત્ન કરેલો. લાઉટોકાની માર્કેટમાં “તાપા” હતા પણ ઘણા, ને વળી કિંમત નાંદિ કરતાં લગભગ અડધી (એંશીએક રૂપિયા જેટલી). મેં બે ચોરસ અને બે ગોળ ટુકડા પસંદ કર્યા. હવે સંતોષથી, આનંદથી ને નિશ્ચિત હું એમને વાપરી શકીશ – જમવાના ટેબલ પર વાનગીની થાળીઓ મૂકવા માટે કે પછી બસ, શોભા માટે !

   નાંદિ પાછાં જતાં રસ્તા પરનાં કેટલાંક દ્રશ્ય જુદા પરિપ્રેક્ષ્યને કારણે જુદાં બન્યાં હતાં, પણ બધું સુંદર તો હંમેશની જેમ જ ! બસમાં થોડી વધારે ભીડ હતી. કપડાં સીવવાની ફેક્ટરી પાસે બસ ઊભી રહી, ને ઘણી બધી “ઇન્ડિયન” છોકરીઓ ત્યાંથી ચઢી. મને થયું, ઓહો, આટલી બધી ત્યાં સિલાઈ-કામ કરતી હશે? બધી દેખાવે તો “ઇન્ડિયન” લાગે જ, પણ સોનું પહેરીને ફરવાની ટેવને કારણે પણ એ બધી ઓળખાઈ જાય. બુટ્ટીઓ, બંગડીઓ, કંઠીઓ, ચૂનીઓ – કશું બાકી જ નહીં ! બધાંને બેસવાની જગ્યા ન મળી. કદાચ રોજ સાંજે આ રીતે એ બધાં ઘર તરફ જતાં હશે. કદાચ ફિજિનાં “ઇન્ડિયનો”નો આ નિમ્ન મધ્યમ વર્ગ હતો.

   છેક બસ-સ્ટેશન નહીં જતાં હું બજારની શરૂઆતે ઊતરી ગઈ. ફરીથી એ જ ‘બૉમ્બે કરિ હાઉસ’માં જમી લીધું. ઓળખાણ થઈ ગયેલી ને રસોઈ સારી હતી. એ રાતે મુક્તાબહેન સાથે હું ગરબા જોવા સોની ભવનમાં ગઈ. સરસ મોટો હોલ હતો. એમાં મંદિર પણ હતું. પાછળના ભાગમાં રસોઈ કરવાની અને જમવાની જગ્યા હતી. દરેક પ્રસંગ પછી ત્યાં ચા-નાસ્તો કે જમવાનું હોય જ એમ મુક્તાબહેને મને કહ્યું. એ રાતે પણ બધાંને જમવાનું આમંત્રણ હતું. અમે પહોંચ્યાં ત્યારે ત્રણ-ચાર આગેવાન બહેનો જ આવેલાં હતાં. વચ્ચે માતાના ચાર ફોટા મૂકીને એમને ફૂલોથી શણગારેલા હતા. એક ભાઈએ આવીને ટેપ રેકોર્ડર અને માઈક ગોઠવી દીધાં. ટેપ પરના જ ગરબા હતા, પણ બરાબર હતા. ધીરે ધીરે કરતાં દોઢસોએકસ્ત્રીઓ થઈ ગઈ. એટલા જ પુરુષો પણ ખરા. અમુક વરંડામાં ગોઠવેલી ખુરશીઓમાં વાતો કરતા બેઠા, જ્યારે ઘણા જણ પાછળ મદદ કરાવવા માંડ્યા. યુવતીઓ ગામઠી ચણિયા-ચોળીમાં સરસ તૈયાર થઈને આવી હતી, ને પછી તો એમણે “દોઢિયું” પણ સરસ જમાવ્યું.

   કશું ભારતથી જાણે જુદું જ ના લાગે. પણ હકીકતે એ જગ્યા, એ જીવન જુદાં તો હતાં જ. ભેગાં થયેલાંઓમાંનાં માંડ ચારપાંચ જણ ભારતનાં હતાં. બધાં સ્ત્રી-પુરુષો જન્મથી જ નહીં, પેઢીઓથી ફિજિમાં ને ફિજિનાં જ હતાં. ત્યાં હું જ એક અજાણી ને બહારની હતી. કેટલાંક બહેનોએ અંદર-અંદર પૂછપરછ કરી, કેટલાંક મુક્તાબહેનને પૂછ્યું, કેટલાંક મને પૂછ્યું. બધાંને જાણ થઈ ગઈ ને પછી, “ઓહ, અમદાવાદથી છો ?” એમ કહી ઘણાં જણે સરસ સ્મિત આપ્યાં. અને વળી “વૈષ્ણવ” એટલે વધારે ભાવ દર્શાવાયો. “ઇન્ડિયાના રિઅલ ઇન્ડિયન”ને મળવાનું, ને એની સાથે વાતો કરવાનું આ લોકોને ભાગ્યે જ મળતું હશે.

   બેએક કલાકે ગરબા બંધ કરાયા, અને બધી સ્ત્રીઓને જમવા માટે પાછળ જવાનું કહેવાયું. ત્યાં લાંબાં લાંબાં ને સળંગ ટેબલો હતાં. હારબંધ બેસવા માટે બેન્ચો મુકાયેલી અને દોઢસોથી વધારે થાળી-વાડકા ગોઠવી રખાયેલાં. સ્ટીલનાં જ વળી. સાથે બે પ્યાલા હતા – છાશ માટે અને ગરમ ચ્હા માટે. બંને જોઈએ તો બંને પણ લેવાય. કોઈ પૂછવા કે ટોકવા ના રહે. પૂરી, શાક, ભાત, દાળ અને મેથીના પકોડાં. પુરુષો ઉત્સાહથી પીરસતા હતા અને અટક્યા વગર વારંવાર આવીને વાનગીઓ મૂકતા જતા હતા. નાનપણમાં બેએક વાર નાતના જમણમાં ગયેલી તે યાદ આવી ગયું, પણ પરદેશમાં આ તક મળવી દોહ્યલી.

   એક બહેન સાવ એકલાં લાગ્યાં. મેં એમને બોલાવ્યાં ને બાજુમાં બેસાડ્યાં. મને લાગ્યું કે એ ગુજરાતી નહોતાં. પૂછ્યું, તો એમ જ હતું. અમે હિન્દીમાં વાતો કરવા માંડી. એ નજીકમાં જ રહેતાં હતાં. એકલાં હતાં, ને કહે, “હમ બહુત ગરીબ હૈ”.શાંત, મૃદુ ને શિષ્ટ લાગતી સ્ત્રી હતી એ. હું એને થોડી કંપની આપી શકી, ને આગ્રહકરીને જમાડી શકી તેનો મને સંતોષ થયો. ફિજિના “ઇન્ડિયન” સમાજની એ એક ગરીબ વ્યક્તિ હતી. “સમાજના ગરબા જોવા, એક વાર પેટ ભરીને સારું જમણ જમવા એ કોઈ રોકટોક વગર આવી શકતી હતી. તેમાં ‘સમાજ’નું મોટું મન હું જોઈ શકી.

   મુક્તાબહેનનાં નણંદે મને એમને ઘેર રહેવા જવા આમંત્રણ આપ્યું, પણ મારે વહેલી સવારની ફ્લાઈટ લઈને ટૉન્ગા જવાનું હતું. પરદેશમાં ભારતીયોનો સહવાસ મને ભાગ્યે જ મળે, કારણકે એકાકી પ્રવાસિનીની કોને પડી હોય? ફિજિમાં મને મિલનસાર વ્યક્તિઓ મળી અને નવરાત્રનો પ્રસંગ માણ્યો. નાંદિમાં નવા બનેલા મંદિરે પણ જઈ આવેલી. નાનું ગોપુરમ; ચોખ્ખું, પથ્થર જડેલું ચોગાન. વચ્ચે કાર્તિકેયનું મુખ્ય સ્થાપન ને ચાર ખૂણે શિવ, પાર્વતી, ગણેશ ને લક્ષ્મીનાં ચાર મંદિર, દુર્ગાની સુંદર પ્રતિમા નવરાત્રિ નિમિત્તે ચોગાનમાં પધરાવાયેલી. એનાં સાડી ને શણગાર સવાર ને સાંજ બદલાતાં લાગ્યાં. આસપાસ મોટું લાલ કાપડ પાથરેલું હતું. છએક દક્ષિણ ભારતીય પૂજારીઓ સેવામાં હાજર હતા.

   સવારના સમયે માતાને પણ સ્થિર થઈને રહેવાનો મોકો મળતો હતો. રાતે એમને જેમાં પધરાવીને રસ્તાઓ પર ફેરવાતાં હતાં તે મંચ ચોગાનમાં એક તરફ નિષ્ક્રિય ઊભો હતો. વીસ-બાવીસેક દર્શનાર્થીઓ ફરી રહ્યાં હતાં. લક્ષ્મીજીના મંદિરમાં આરતી થવા માંડી ત્યારે બધાં ત્યાં ઊભા રહી ગયાં. જોકે તડકો આકરો હતો – હજી તો સાડા દસેક માંડ થયા હતા. હું છાંયડામાં ઊભી ઊભી વિચારતી હતી કે ભક્તોનું કેવું આગવું જીવન હતું.

   નાંદિ હોટેલમાં જે પહેલા રૂમ લીધેલ એ આમ તો સારો હતો – ટેબલ લેમ્પ, પંખો, જીવાત ના આવે તે માટે બારીઓ પર લગાવેલી ઝીણી નેટ. પણ સવારે ઊઠીને જોયું તો ગરમ પાણી નહોતું. એ કનેકશન બગડેલું હતું. બદલીને જે રૂમ લીધો તે દેખાવે વધારે સારો હતો – લાકડાની ફર્શ, ડ્રેસિંગ ટેબલ, કબાટ, ગરમ પાણી યે હતું. તો પંખો નહોતો ચાલતો ! વળી એ ભાગ ઘોંઘાટિયો નીકળ્યો. નીચે એ તરફ નાઈટ ક્લબ હશે અને શુક્રવારની રાત! ગરબા ગાઈનેઆવ્યા પછી વૅસ્ટર્ન ડાન્સ-મ્યુઝિક સાંભળવા મળ્યું – ફિજિયન ને લેટિન “નંબર્સ” ! બાર વાગ્યે નાઈટ ક્લબ તો બંધ થઈ, તો સ્થાનિક ફિજિ પુરુષોની મોટે અવાજે વાતો ચાલી. ઉપરાંત, દારૂના નશામાં હશે તે બધા ઘાંટા પાડીને “હાર્મિન”માં ગાવા માંડ્યા. સાથે જ ખડખડ હસવાનું !

   આખી રાત રસ્તા પરનો અવાજ અને ક્યાંકથી ટ્રેનનો અવાજ આવતો રહ્યો. સવારે પાંચ વાગ્યે અલાર્મ વાગ્યું ત્યારે હું માંડ ઊંધી હતી, પણ સાત વાગ્યે તો ટૉન્ગા માટેની ફૂલાઈટ હતી. ફિજિનો પાડોશી દેશ. વિમાન-માર્ગે દોઢ જ કલાકનો રસ્તો તેથી કેટલો પાસે કહેવાય. પણ આપણી કલ્પનામાં તો કેટલો દૂર.
(ક્રમશ :...)


0 comments


Leave comment