5 - પ્રકરણ : ૫ - ટૉન્ગાટાપુ પર એક લાંબો રવિવાર / ખીલ્યાં મારાં પગલાં / પ્રીતિ સેનગુપ્તા


   વિશ્વના વિવિધ સમુદ્રોમાંના કોઈ પણ ટાપુ પર ફરવા જવાનું મુખ્ય કારણ મોટા ભાગના – ને ખાસ કરીને શ્વેતરંગી-પ્રવાસીઓ માટે ત્યાંના વેળુ-તટ હોય છે. તકલીફ લઈને, ઘણા પૈસા ખરચીને, મુખ્ય ટાપુ પર પહોંચ્યા પછી પણ તે તે ટાપુ-જૂથ પરના બીજા કિનારાઓ પર જવા એ લોકો ઉદ્યત હોય છે. ને જઈને કરવાનું શું? તપેલા સૂરજની નીચે તપેલી રેતી પર પડ્યાં રહેવાનું. એમ કરવામાં, અલબત્ત એમને પૂરેપૂરો અર્થ દેખાતો જ હશે. હું વધુ ભાગે મુખ્ય ટાપુનાં ભૌગોલિક અને સામાજિક તત્વોમાં રસ લેવાનું પસંદ કરું છું. ટૉન્ગા જેવા નાના અને બધેથી અનિકટના એવા દ્વીપ-દેશ સુધી પહોંચાનારાં પ્રવાસીઓ ઓછાં હોય છે, પણ એમાંથી યે કેટલાંક તો વાવા’ઉ અને હા’આપાઈ ટાપુઓ પર જવાનાં. કરવાનું તો કાંઈ જ નહીં. વસ્તી તેમજ પ્રવૃત્તિઓ ત્યાં ટૉન્ગાટાપુ કરતા પણ ઓછાં; છતાં જવાનું ખરું ને પછી તડકામાં સૂઈ રહેવાનું. સૂર્યના આકરાં કિરણોમાં લાંબો સમય રહેવાથી ખુલ્લી ત્વચાને ઘણી હાનિ થાય છે, તે ચેતવણી પણ એમને અટકાવી નથી શકતી.

   જે એટલે ના જઈ શકે - સમયના અભાવે, વધારે ખર્ચાના વિચારે – તે બધાં નુકુ’આલોફાથી નૌકા વાટે સવારથી સાંજ જઈ અવાય તેવા “ફાફા” તથા “ઇઉઆ” બેટ પર આંટો મારી આવવાનાં જરૂર. કેનેડાની એક યુવતી મને કહે, “હું ત્યાં આરામ કરવા જવાની છું.” – જાણે નુકુ’આલોફામાં બહુ દોડાદોડ થતી ના હોય ! મેં એને સમજણ પાડી, “તું ત્યાં એકાદ રાત રહેવાનું કરીને જઈશ તો ઘણા પૈસા થશે, કારણકે ત્યાં તો ફક્ત એક મોંઘી હોટેલ જ છે. વળી, આ ઉતારાના પૈસા તો તારે આપવા જ પડશે, તેથી તું સવારથી સાંજ માટે જવાનું રાખજે.” આ વહેવારુ સલાહ એને ગળે ઊતરી ગઈ. આવું એ જાતે કેમ નહીં સમજી હોય ! શાણપણથી વિચારવાની અને લાલચને ખાળવાની ટેવ – તેમજ આવડત – કદાચ ભારતીયતામાં સમાવિષ્ટ લક્ષણ હોય એમ બને કે !

   વધારે સ્થાનો જોવાનો, એમને વિષે વધારે જાણવાનો લોભ મને કાંઈ ઓછો નથી થતો. તેથી જ તો વર્ષોથી આમ ભ્રમણરત રહી છું. પરંતુ લોભ ને લાલચની સામેના પલ્લામાં આનંદ ને સંતોષની લાગણીઓને ગોઠવી દઉં છું. જે પલ્લું વધારે નીચું નમે તે જીતે ! આ રીત ભાગ્યે જ મને નુકસાનકારક અથવા પસ્તાવાજનક નીવડી હશે ! ટૉન્ગામાં આવ્યા પછી નુકુ’આલોફાને જાણવામાં વધારે સમય ગાળવાનો નિર્ણય સારો જ હતો. એ સિવાય, ટૉન્ગાટાપુની ફરતે ફરીને એના પરની અજાયબીઓ જોવા માટેનું આખા દિવસનું પર્યટન જરૂર કર્યું. ઉતારા પરથી અમને આઠ જણને ટોનિએ જ બધે ફેરવ્યાં! અલબત્ત, મફત નહીં. બે વાત કરવી પડેલી. એક ટોનિ ચલાવતા હતા ને બીજી વાન એમને ત્યાં કામ કરનાર ટૉન્ગન ચલાવતા હતા. હું ટોનિવાળી વાનમાં હતી તે સારું થયું, કારણકે એમના એકસૂરા અવાજમાં કટાક્ષ ને દેખીતી કડવાશ ભરેલી વાણીમાં એ વિગતો આપ્ટે જતા હતા. ક્યારેક એ રમૂજ કરે, જેના પર અમે હસીએ, પણ એ જાણે ભૂલમાં ના હસે !

   ટાપુનું પરિભ્રમણ કરવાં અમે રવિવારે નીકળેલાં. ટોનિએ ભારપૂર્વક કહ્યા કરેલું કે ધાર્મિક જ નહીં, પણ સરકારી આદેશને લીધે આખું શહેર રવિવારે બંધ હશે. બસ નહીં, આહારગૃહ નહીં, રસ્તા પર ઇચ્છા પ્રમાણે હરવા-ફરવાની છૂટ નહીં. એટલે આખા દિવસના પર્યટને નીકળી જવું ફાયદામાં હતું, એમ એણે ઠસાવી દીધેલું. પણ એણે એમ નહીં કહેલું કે રવિવારે સવારે ટૉન્ગાના રાજા નુકુ’આલોફાના પુરાણા ચર્ચમાં ખ્રિસ્તી પ્રાર્થનામાં હાજરી આપે છે. વિદેશી પ્રવાસીઓને માટે રાજાને જોવાની આ સરસ તક હોય છે. મને તો આ જાણસોમવારે સાંજે એક સ્થાનિક મહિલા મારફતે થઈ, ને જરાક જીવ બાળ્યો કે, “અરે, ચૂકી ગયાં.” કદાચ ટોનિએ પોતનો સ્વાર્થ જ જોયો હતો. બીજા કોઈના હિતમાં એને ખરેખર રસ નહોતો.

   ટૉન્ગાના રાજા દુનિયામાં જાણીતા છે એમ કહી શકાય. એક તો, દક્ષિણ પ્રશાંતમાં આ એક જ દ્વીપ પર રાજવી શાસન હજી પ્રવર્તે છે. બીજું, રાજા તાઉફા’આહાઉ ટુપૂ ચતુર્થ અત્યંત સ્થૂળદેહી છે. એક સમયે એમનું વજન ૪૬૦ પાઉન્ડ હતું. અત્યારે ઘટીને એ ૩૦૦ પાઉન્ડ જેટલું થયું છે. રાજા છ ફીટથી પણ વધારે ઊંચા છે તેથી કદાવર દેખાય. હવે એમની ઉંમર બ્યાંશી જેટલી હશે. ચાર પેઢીથી એમના વંશજો ટૉન્ગાના રાજ્ય-પદ ઉપર છે. પ્રસ્તુત રાજા ૧૯૬૫માં ગાદી પર આવ્યા, જ્યારે એમનાં માતા રાણી સાલોતેનું મૃત્યુ થયું. ૧૯૭૦માં ગ્રેટ બ્રિટન સાથેના સુરક્ષા-કરારનો અંત લાવવામાં આ ટુપૂ ચતુર્થ કારણભૂત હતા, અને ટૉન્ગાના લાભાર્થે એમનું આ ઘણું મોટું કાર્ય કહેવાય. આધુનિક માહિતી-યુગની અસરો એમની પ્રજાનાં માનસ પર પણ વર્તાવા લાગી છે. છતાં એમના જીવતાં સુધી રાજ્યતંત્રને આંચ આવવાની નથી.

   એ રવિવારે સવારે આઠ વાગ્યે અમે ટોનિની સાથે નીકળી પડ્યાં. ટૉન્ગાટાપુ ટૉન્ગા દેશનો મુખ્ય ભાગ છે – સાઠ કિ.મિ. લાંબો ને પહોળામાં પહોળી જગ્યાએ ત્રીસ કિ.મિ. થતો. દેશના બીજા ટાપુઓ પર ટેકરિયાળ જમીન અને જવાળામુખીના ત્રિકોણાકાર ખરા, પણ ટૉન્ગાટાપુ સાવ સપાટ છે. પરંતુ હજારો વર્ષ પહેલાંની ભૂતલીય પ્રક્રિયાને કારણે એના અમુક જ છેડા દરિયા પરના ઢળતા, રેતાળ તટ બન્યા છે, જ્યારે અન્ય છેડા તૂટી પડેલી ઊંચી ભેખડો રૂપે રહ્યા છે.

   એક લોકવાયકા એવી છે હજાર-બારસો વર્ષ પહેલાં દેવોના રાજા ટાન્ગાલોઆ ટૉન્ગાટાપુ પર આવી ચડેલાં, ને ત્યાંની વા’એપોપુઆ નામની કન્યા દ્વારા એમને એક પુત્ર થયેલો. આહો’એઈતુ નામનો એ પુત્ર ટૉન્ગાનો સર્વ પ્રથમ રાજા- “તુઈ” થયો ને આમ આ તુઈ વંશાવલિ શરૂ થઈ. આ રીતે જોતાં ટૉન્ગાના રાજા દેવના અવતારથયા કહેવાય, પણ લોકો ભજે છે તો ઈશુને જ. યુરીપો સાગરખેડુઓ પાસેથી તે તે સરકારોને પ્રશાંત મહાસાગરમાંના ટાપુઓની જાણ થઈ એમણે સૈનિકો તથા અમલદારોની સાથે ખ્રિસ્તી ધર્મના પાદરીઓને પણ દરેક સર્વત્ર સ્થાયી, તેમજ દ્રઢ થઈને રહેલો દેખાય છે.

   ટૉન્ગામાં પહેલા ધર્મ-પ્રચારકો ૧૭૯૮માં પહોંચેલો. ત્યારે તો આદિ-પ્રજા પાસેથી એ લોકો ઘણા હેરાન થયા – કેટલાકની હત્યા થઈ, કેટલાક ઑસ્ટ્રેલિયા તરફ ભાગી છૂટ્યા. પણ પછીનાં પચીસ વર્ષમાં, ધીરે ધીરે કરીને પાદરીઓ ટાપુઓ પર ટકવા માંડ્યા. ત્યારના “તુઈ” આગેવાને ૧૮૩૧માં ખ્રિસ્તી ધર્મ અપનાવ્યો. એ જ યુરોપીઓની મદદથી ટૉન્ગાજીતી લઈને ૧૮૪૫માં એ રાજા તાઉફા’આહુઆ પ્રથમ બન્યા. રવિવારે ધંધાર્થે નિષ્ક્રિયતા પાળવાનો, ચર્ચમાં પૂજા-પ્રાર્થના કરવા જવાનો ને બાકીનો દિવસ ધર્મ-ચિંતનમાં ગાળવાનો હુકમ ૧૯૭પમાં જાહેર થયો. આજે પણ એનું પાલન ખાસ્સી કડક રીતે થાય છે. એનો ભંગ કરનારને સાધારણ દંડથી માંડીને ત્રણ મહિનાની કાળી મજૂરીની સજા કરવામાં આવે છે.

   ટૉન્ગાટાપુ પર ફરતાં આખો દિવસ અમને ચર્ચ દેખાતાં રહ્યા. કેવળ ગામે ગામે જ નહીં, પણ ઠેર ઠેર, લગભગ ડગલે-પગલે કહેવાય તેટલાં પાસે. ખ્રિસ્તી ધર્મસ્થાનોની સંખ્યા ત્યાં જબરદસ્ત છે. એનો ચોક્કસ આંકડો ક્યાંય જોવા મળ્યો નથી, પણ નવાં ને નવાં દેવળો બંધાતાં ઘણાં જોયાં. આનો અર્થ એ કે ભક્તોની સંખ્યા ક્યાંક ક્યાંક બસો કે વધારે થતી હશે, પણ મોટે ભાગે તો એકસો, કે પચાસ, કે કદાચ એથીયે ઓછી થતી હશે. ઉપદેશકોની લોકપ્રિયતા જ નહીં. પણ લોકોનાં જૂથોમાંના વિખવાદો પણ આ અતિરેકમાં કારણભૂત બનતા હશે. આ છતાં, જ્યાં બે લાખની આખી વસ્તી ફરજિયાતપણે દેવળોમાં જતી હોય ત્યાં દરેક દેવળને યથેષ્ટ સંખ્યામાં ભક્તો મળતા પણ જરૂર રહેવાના.

   ખ્રિસ્તી ધર્મમાં ઘણા પંથો છે – કેથલિક, પ્રોટેસ્ટન્ટ, એન્ગિલકન, સેવન્થ-ડે એડવેન્ટિસ્ટ, જહોવાહના સાક્ષી તથા ટોન્ગામાં જોવા મળતા ત્રણ મુખ્ય પંથ મેથોડિસ્ટ, મોર્મન અને વેસ્લેયાન જેના આગેવાનરાજા પોતે છે. સૌથી વધારે ચર્ચ મોર્ગન હતાં. પછી તો એ ઓળખાવા માંડ્યાં. બાંધકામ ચોખ્ખું સરસ હોય, સફેદ ધોળેલી દીવાલો હોય, આસપાસનાં ચોગાન મોટાં હોય. કોઈ પણ પંથના લગભગ દરેક દેવળની સાથે એક સભા-ખંડ જોડાયેલો રહેતો, કે જે સામાજિક પ્રસંગો માટે પણ વાપરી શકાય; પરન્તુ ઘણાં મોર્ગન ચર્ચની બાજુમાં એવાં જ ચોખ્ખાં સરસ શાળાના મકાન બનાવેલાં હતાં. સારી કક્ષાનું શિક્ષણત્યાં આપવામાં આવે છે.

   મોર્મન (mormon) બાળકોને શાળાનો અભ્યાસ પૂરો કર્યા પછી અમેરિકામાંની મોર્મન કૉલેજમાં ભણવા જવાની તક મળતી હોય છે. આ લાભ મેળવવા માટે પણ ઘણાં ટૉન્ગન મોર્ગન પંથમાં જોડાયાં છે. મોર્ગન પંથની પરંપરા અત્યંત કડક શિસ્તની છે. એમાં સિગારેટ તથા દારૂ પીવાની, બીજી ખરાબ ટેવો રાખવાની સખત મનાઈ હોય છે, પણ અહીં ટૉન્ગામાં આ નિયમો લાગુ નથી પડતા. ટૉન્ગાના મોર્મન લોકો તો નિરાંતે “મેરુઆના” ને અફીણ જેવાં માદક દ્રવ્યો પણ ઉગાડતા ને વાપરતા હોય છે. સરકારી શાળાઓ છથી ચૌદ વર્ષનાંને માટે નિઃશુલ્ક હોય છે. પછી ઘણા ભણવાનું છોડી દે, ઘણાં મોર્મન શાળામાં જાય – એમાં ફી ભરવી પડતી હોય છે તે છતાં. ટૉન્ગામાં એક યુનિવર્સિટી છે. ફિજિમાંની દક્ષિણ પ્રશાંત યુનિવર્સિટીનો જ એ નાનો ભાગ છે. લાલ છાપરાંવાળાં એનાં નાનાં મકાન લાગતાં હતાં સારાં.

   રવિવાર હતો એટલે વિદ્યાર્થીઓ જોવા ના મળ્યાં, પણ વચ્ચે વચ્ચે ચર્ચમાં જતા કે પાછા આવતા લોકો રસ્તા પર ચાલતા દેખાઈ જતા હતા. રવિવારના ઉપદેશ ને પ્રાર્થના નિમિત્તે બધા સારા, સુઘડ તૈયાર થયેલા હતા. ઘણાં સ્ત્રી-પુરુષોએ કમ્મર પર “તા’ઓવાલા” કહેવાતી સાદડી બાંધી હતી, તો અમુક જણે “કિએકિએ” કહેવાતો, શોભા માટે લટકતી ઝૂલોવાળો કમરપટો પહેર્યો હતો. આ બંને પરિધાન મોટાં પ્રત્યેનાં તેમજ ઈશ્વર પ્રત્યેનાં માન-સન્માન ને આદરનું સૂચન કરે છે. પાદરીઓ એમનાં વસ્ત્રો પરથી તરત ઓળખાઈ જતા. એ દરેક સ્થાનિક ટૉન્ગન પાદરી સફેદ શર્ટ, કાળી ટાઈ, સ્કર્ટ જેવું લાગતું “વાલા” કહેવાતું કાળું વસ્ત્ર, અને એની ઉપર બાંધેલા “તા’ઓવાલા” સાથે સજ્જ થયેલા દેખાતા. તડકા-છાંયામાં થતાં થતાં બધાં ભક્તો અને ઉપદેશકો ચાલતાં જ જતાં હોય. ટૉન્ગામાં વળી બધાં પાસે ગાડીઓ ક્યાંથી ? વળી, દેવળો પણ ક્યાં દૂર દૂર હતાં?

   થોડી થોડી વારે ગામ શરૂ થાય એટલે ઘરો જોવા મળે. મોટા ભાગનાં સાવ નાનાં હોય, પણ વ્યવસ્થિત અને પૂરતાં લાગે. દરેકને થોડી જમીન તો મળેલી હોય જ. ક્યારેક વધારે પણ હોય. બહાર તરફ એટલે કે રસ્તા તરફ – તારની, લાકડાંની કે છોડ રોપીને વાડ કરેલી હોય. ખૂબ ઝાડપાન દેખાય ને ફૂલોનો પણ પાર નહીં. અવી ફળદ્રુપ જમીન કે કશા પ્રયત્ન વગર જ જાણે બધું ઊગી જાય. રોજિંદા ખાવામાં વપરાતાં કસાવા, તુલા વગેરે કંદ ને ભાજીના પાન ખૂબ જલદી ઊગી જતાં હોય છે – નવેસરથી રોપાતાં હોય ત્યારે પણ.

   સૌથી પહેલાં અમે “પક્ષી-પાર્ક” જોવા રોકાયાં. બગીચા જેવી એ જગ્યામાં એવી વનસ્પતિ તથા એવાં પક્ષીઓને ઉછેરવામાં આવે છે કે જે ટૉન્ગામાં સ્થાનિક, સ્વાભાવિક, લાક્ષણિક હોય, અને જે નાશ પામતાં – કે ઓછાં થતાં – જતાં હોય. જગ્યાનું નામ “ટૉન્ગન વાઈલ્ડલાઈફ સેન્ટર” રાખેલું, પણ એમને સરકાર તરફથી કશી મદદ મળતી નહોતી. અમુક જણ જાત ઘસીને આ બધાંની સાચવણી કર્યે જતાં હતાં. વિદેશી પ્રવાસીઓ જોવા આવે ને સાધારણ જેવી પ્રવેશ-ફી આપે, ને ત્યાં પોસ્ટકાર્ડ કે કાંઈ ખરીદે, એમાંથી ગમે-તેમ આ કેન્દ્ર નભ્યે જાય છે. કોઈ સ્થાનિક ટૉન્ગન ત્યાં જતું નથી, પણઅમે બધાંએ ભારે રસથી બધું જોયું.

   પહેલા જ પાંજરામાં એક લાલચટક પોપટ હતો. એના ગળા પર, પાંખોને છેડે અને પૂંછડી પર ઘેરો ભૂરો રંગ હતો. તરત નજરને આકર્ષતું આ પંખી સદીઓ પહેલાં ફિજિથી લવાયેલું. તે પહેલાં ટૉન્ગામાં લાલ રંગનું કોઈ પંખી હતું જ નહીં, ને તેથી આ લાલ પીંછાં માટે લોકો ઘેલા થવા માંડ્યા. પછી ક્યાંથી બચે આ પંખી, કે જે ત્યાંની ભાષામાં ‘કાકા’ અથવા ‘કોકી’ નામથી જાણીતું છે. માથા પર જાંબલી રંગવાળું એક કબૂતર ‘કુલુકુલુ’કહેવાય છે, ને રંગરંગીન ‘લોરિકીટ’એટલે આપણાં બજરીગર.

   ‘મેગાપોડ’નામનું પંખી તો બહુ જ વિરલ છે. દેખાવમાં નાની ‘ટર્કી’ જેવું લાગે ને ચાંચ વધારે પડતી લાંબી. ટૉન્ગાના નિઉઆફો’ઓઉ નામના જવાળામુખીય ટાપુ પર જ એ જોવા મળે છે. નર અને માદા યુગલરૂપે સાથે થાય પછી ક્યારેય અન્ય પાત્ર શોધવા જતાં નથી. આથી પણ વધારે અસાધારણ બાબત એ છે કે ઈંડાં મૂકવા માટે માદા લાવાની જમીનમાં એની ચાંચથી ખાડો ખોદતી જાય છે. પાંત્રીસ સેન્ટિગ્રેડ જેટલી ગરમી લાગે ત્યારે એ માટીમાં, લગભગ બે મિટર ઊંડે એ ઈંડાં મૂકે છે. પછી પોતે ઉપર આવે છે ને ઊડી જાય છે – બસ, એની ફરજ પૂરી થઈ! પચાસ દિવસ સુધી ઈંડાં સેવાય છે ને પછી બચ્ચાં બહાર નીકળી આવે છે. ક્યારેક તો માટીમાંથી નીકળતાં એમને અડતાલિસ કલાક પણ થઈ જાય. પરન્તુ એ સાથે જ એ બચ્ચાં ઊડી જઈ શકે છે – ઊડવા માટે પીંછાં અને શક્તિ બંને એમને અંદર અને અંદર જ મળી ચૂક્યાં હોય છે. પહેલેથી જ એ સ્વતંત્ર હોય છે, ને યુગલ ના બને ત્યાં સુધી એકલાં હોય છે !

   એ કેન્દ્રમાં છોડ-ઝાડ પણ અનેક પ્રકારનાં હતાં. કેન્ડલનટનું “તુઈતુઈ” કહેવાતું ઝાડ, સુખડનું “આહિ” કહેવાતું ઝાડ, ઇન્ડિયન મલબેરીનું “મોનુ” કહેવાતું ઝાડ વગેરે. વળી, “પિપિપિપિ” અને “તુતુ’ઉલિ” નામનાં ઝાડ. લીલા મરચાને ત્યાં “પોલો ફિફિસિ” કહે છે. ‘કાવા’ના કેટલાક છોડ હતા. સફેદ, ગુલાબી, લાલ એવા વિવિધ આદુના છોડ. ચંપાનાં ઝાડ તો જાતજાતનાં ને સરસ જ લાગે. છેલ્લે કેન્દ્રના એક રૂમમાં બધાંએ કૉફી પીધી ને ત્યાં ગોઠવેલાં ફોટા અને લખાણો પરથી બીજી વધારે માહિતી મેળવી.

   કાચા, ધૂળિયા રસ્તા પરથી પાછાં અમે મુખ્ય માર્ગ પર આવ્યાં અને દક્ષિણ તરફ જવા લાગ્યાં. જ્યાં ટાપુનો છેડો ઊંચી ભેખડરૂપે છે ને હજી પાણી તથા પવનને કારણે એ જમીન ખવાતી જાય છે. કેટલીયે જગ્યાએ ભેખડના ભાગ મોટા ગોળ થાંભલા કે કમાનો થઈને રહ્યા છે. દૂર દૂર સુધી જોઈએ કે સાગરનું પાણી ક્રોધી ઉન્માદમાં ભૂમિ પર અફળાય છે, મોજાં પ્રચંડ શક્તિ ભેગી કરીને ખૂબ ઊંચાઊઠે છે અને સફેદ ફીણ થઈને ભાંગી પડે છે. આ શ્વેત તટરેખા મેં વિમાનમાંથી જોયેલી અને બહુ જ નવાઈ લાગેલી. હવે નજીકથી, પણ ઊંચી ભેખડ પરથી એ દ્રશ્ય જોવા મળ્યું. ઉપરની જમીન અસભ્ય અતિરેકથી ઊગી ગયેલી છે. ઘાસ, છોડ, ઝાડ અવ્યવસ્થિત લાગે છે. ક્યારેક તો ચાલવું પણ અઘરું બને.

   ટાપુ પર અન્ય દિશામાં જાઓ – ખાસ કરીને ઉત્તર તરફ – તો જમીન સપાટ થતી થતી પાણી સુધી પહોંચી હોય છે. ગાડીને ઘાસમાં જ રાખવાની, ને ઘાસરેતીથી મિશ્રિત કેડી પર થઈને છેલ્લી ટેકરીઓ ઊતરી આવવાની. ત્યાં થોડાં નાનાં ઝાડનો સહેજ છાંયો મળી જાય. થોડી રેતી પણ હોય ને પછી સાવ શાંત પાણી. દક્ષિણ પ્રશાંતના લગભગ બધા ટાપુઓની આસપાસ પરવાળાંની પાળ છે. વચમાં બંધાઈ ગયેલા પાણીને માટે “લગૂન” – Lagoon – શબ્દ વપરાય છે. જાણે કે ટાપુની જમીનની ફરતે બની ગયેલું તળાવ કે જળાગાર. ખરેખરો સમુદ્ર તો ચાર-પાંચ કિ.મિ દૂર હોય છે. પરવાળાંની પાળની પાર મોજાં ચડતાં ને ફીણ થઈને પડતાં દેખાતાં હોય છે. “લગૂન”સુધી જવું જે સુરક્ષિત ગણાય છે, કારણકે એ પછી તો દરિયામાં છાનાં ખેંચાણ હોય છે. પણ આ “લગૂન”માં પગ મૂકવાનું કે એના પાણીમાં ચાલવાનું સહેલું નથી હોતું. કારણકે એ છીછરું તળિયું પરવાળાની અપરંપાર તૂટેલી કરચોથી એવું જડાયેલું હોય છે કે પગ મૂકતાં જ વાગે.

   પ્લાસ્ટિકની સસ્તી સ્લીપર પહેરીને પશ્ચિમી પ્રવાસીઓ ક્યારેક પાણીમાં જતાં હોય છે, નહીં તો તડકામાં પડી રહેવામાં ક્યાં એમને વાંધો જ છે? ટૉન્ગાના લોકો – ને એમાંયે સ્ત્રીઓ – માટે રસ્તા પર ફરવાના તેમજ દરિયામાં ન્હાવા જવાના વર્તન માટે કડક નિયમો છે. કોઈને ખુલ્લા ડિલે – શર્ટ વગર – નહેરમાં ફરવાની છૂટ નથી, ને પશ્ચિમીઓ જે કરવું હોય તે કરે, પણ ટૉન્ગના લોકો ઓછે કપડે દરિયામાં ન્હાવા ના જઈ શકે. ક્યારેક પુરુષ વળી ખુલ્લા ડિલે દેખાય, પણ મોટે ભાગે બધાં પૂરાં કપડાંમાં જ પાણીમાં જાય. ભારતમાં પણ આવું જોવા મળે ખરું – જોકે ત્યાં આવું ફરમાન કદાચ નહીં હોય.
(ટૉન્ગાદ્વીપ-દેશના રાજાનો પ્રાસાદ – ગ્રામીણ પરિસરમાં.)


   મુખ્ય માર્ગ પરથી આવા એક કિનારે જતા રસ્તા પર રાજા ટુપૂ ચોથાનો રાજવી નિવાસ – “કાઉવાઈ” હતો. એને ‘મહેલ’તો કહેવાય પણ નહીં. લાલ છાપરાંવાળો એક બંગલો ને વંશજોના ગામમાં એક ઘર જોઈએ તેથી બંધાવેલો. આજુબાજુ દીવાલ હતી, પણ ચોકીદાર-હવાલદાર કોઈ નહીં. દરવાજાની જાળીમાંથી મેં એક ફોટો તો લીધો જ. આમેય, ગામનો જાહેર રસ્તો એને અડીને જતો હોય એટલે ‘ખાનગી’ જેવું કાંઈ નહીં. નુકુ’આલોફા શહેરમાંનો આવાસ ઘણો છૂપો છે !

   ટૉન્ગાટાપુ પર બે ઘણાં પ્રાચીન ઐતિહાસિક સ્થળ છે. એક પર “હા’આમોન્ગા ટ્રાયલિર્થોન” છે – એટલે કે ‘ત્રણ પાષાણ’ કે જેના વડે એક જાડો, પહોળી, પાષાણી પ્રાચીન કમાન બનાવાયેલી છે. પાંત્રીસ ટનના આ પાષાણ છે. કહે છે કે બારસોની સાલમાં અગિયારમા “તુઈ ટૉન્ગા”એ એને બનાવડાવેલી. ત્યારે હજી “વ્હીલ” કે પૈડું હજી ટૉન્ગામાં પહોંચ્યું નહોતું. કમાનની ઉપરનો ૧૯ ફીટ પહોળો અને સોળ ફીટ ઊંચો, એટલો ભારે પથ્થર એ જમાનામાંકઈ રીતે ત્યાં ચઢાવ્યો હશે એ વિચાર બધાંને આવે છે.

   બીજા ઐતિહાસિક સ્થળે અડધા જેવા, ઉપરથી સપાટ ‘પિરામિડ’ના આકારનાં બાંધકામ છે. છ સદીઓના ‘તુઈ ટૉન્ગા’ ત્યાં દફન થયેલા છે. આ વંશના છેલ્લા રાજા ૧૮૬૫માં ગુજરી ગયા. તે પછી ટુપૂ વંશ શરૂ થયો. વધારે વિગતો ‘તુઈ’ વંશ વિષે કે આ વિશાળ કબરો વિષે મળતી નથી, અને અઠ્ઠાવીસ જેટલા આ રાજવી દફનસ્થાનોનાં ઉત્ખનન પણ નથી જ થયાં; છતાં પોલિનેશિયાના જળ-સ્થળ પરિસરમાંએ અત્યંત અગત્યની પુરાતાત્વિક જગ્યા ગણાય છે.

   મને પોતાને ટૉન્ગન સમાજના સાંપ્રત જીવનની ઝાંખી કરાવતી, અર્વાચીન કહી શકાય તેવી કબરો પ્રત્યે ઘણું વધારે કુતૂહલ થયું. શહેરની બહાર નીકળ્યા પછી ઘણે ઠેકાણે એ જોવા મળતી રહી – મુખ્ય રસ્તાની ધારે પણ હોય અને અંદરના શાંત, ઘાસિયા વિસ્તારમાં તો ખરી જ. આકારે માટીના લંબચોરસ ઊંચા ઢગલા જેવી હોય. ક્યાંક થોડી ઈંટો હોય, પણ વધારે ચણેલી ના હોય. અમુકની ફરતે, શોભા માટે, પીધા પછી ખાલી થયેલી લીલા કે કથ્થાઈ રંગની એકસરખી બિયરની બોટલો મૂકેલી દેખાય. જોઈને હસવું આવે, ને એમ પણ માનવા પ્રેરાઈએ કે એ લોકો ખૂબ દારૂ પીતા હશે. પણ સાચી વાતએમ હોય છે કે એ લોકો મૃત આત્મીય-જનોની સમાધિને શક્ય તેટલી સારી ને મોંઘી રીતે શણગારવા ઇચ્છતા હોય છે. બિયરની બોટલો એ લોકો કદાચ ખરીદીને લાવતા હશે.

   લગભગ બધી કબરો પ્લાસ્ટિકનાં રંગરંગીન અને ગુચ્છોથી શણગારાયેલી તો હોય જ. બહુ હૃદયસ્પર્શી લાગે પ્રેમ ને આદરનું આ સાદું ઇંગિત. આ બધાથી વધારે ધ્યાનગ્રાહી બને છે કબરના માથા તરફ લટકાવાયેલી ‘પિછવાઈ.’ મોટા ભાગની ખૂબ સુશોભિત અને સુસંપાદિત હોય. ભરત-કામ કરીને અથવા રંગીન કપડાંના ટુકડા સીવીને કૂંડાં, ફૂલો, તારા ને ક્યારેક ઈશુની આકૃતિઓ બનાવેલી હોય. અમુક તાજી ને નવી લાગે. લાંબા વખતથી લટકાવેલી હોય તેમાં રંગ ઊપટી ગયા હોય ને પવનથી કાપડ ચિરાઈ પણ ગયું હોય. પવન તો કેવો. ફ્રેમમાં ચારે તરફ ખીલી લગાડેલી કે બાંધેલી ‘પિછવાઈ’ પણ પવનના સતત સપાટામાં ઊડવા માંડી ગઈ હોય.

(ટૉન્ગા દ્વીપ-દેશમાં જોવા મળતો, પ્રિયજનોની કબરને સજાવવાનો વિશિષ્ટ રિવાજ)


   જેમની પાસે આ માટે ખરચવાના બહુ પૈસા ના હોય તેમણે સાદો બ્લેન્કેટ કે સાવ સાદી ચાદર પણ કબરની પાછળ ટાંગ્યાં હોય. એ તો પવનમાં તરત ફાટવાના જ. અમુક કબરની પાછળ કાંઈ જ નહોતું. તે કદાચ આ તોફાની દરિયાઈ પવનને જ કારણે. ટાપુની લીલી વનરાજી જ આ કબરોની પશ્ચાદ્દભૂ બનીને રહી જાય છે. ક્વચિત્ સમાધિઓ દરિયો દેખાય તેમ નાની ટેકરી પર બનાવી હોય – જાણે મૃતાત્માને પણ સુંદર દ્રશ્યનું સાન્નિધ્ય મળે તેનો ખ્યાલ રખાયો ના હોય. કેટલીક સમાધિઓના ફોટા લીધા વગર હું રહી શકી નહોતી. એમાં કોઈ અનાદર કે મજાકનો ભાવ નહોતા, બબ્બે તે પ્રજાના જીવન. માટે સમાજશાસ્ત્રીય રસ હતો. આવી વિચક્ષણ સમાધિઓ મેં ચીન, આર્જેન્ટિના, ઇન્ડોનેશિયા વગેરે જેવા દેશોમાં પણ જોઈ છે, ને તેથી એક વ્યાપક પરિપ્રેક્ષ્યની રીતે મને એમાં રસ પડેલો.

   એક જગ્યાએ દરિયો દેખાય તેવી ભેખડ પર, એકદમ રસ્તા પર એક નાનું સ્મારક બનાવેલું હતું. ત્યાં મૂકેલી તકતી પરના શબ્દોપણ હવે સ્પષ્ટ વંચાય તેવા નહોતા રહ્યા, પણ એ જગ્યા નામ પાડવું પડે તેવી ચોક્કસ ખરી. અઢારમી સદી દરમ્યાન વિખ્યાત સાગરખેડ કૅપ્ટન જેમ્સ કૂક પ્રશાંતમાંના નવા, અજાણ્યા ટાપુઓ પર પહોંચતા રહ્યા હતા. ટૉન્ગામાં ૧૭૭૭માં બરાબર એ કિનારે પહેલવહેલી વાર એમણે વહાણ નાંગરેલું, ને ઘાસથી છવાયેલી ભેખડ પર ઊગેલા એક વડ જેવા ઝાડની છાયામાં એમણે આરામ કરેલો. તે વખતના “તુઈ ટૉન્ગા” – નામે “પાઉ”—ને મળવા માટે એ કિનારે ઊતરેલા. એ ઝાડ તો, અલબત્ત, ક્યારનું યે જતું રહ્યું છે. એ સમયને યાદ કરવાને એ સ્થાનનું માન સાચવી રાખવા પથ્થર પર પિત્તળની તકતી જડેલું આ સ્મારક મૂકવામાં આવ્યું છે. આ તો પાછો “લગૂન”નો કિનારો. દરિયો તો ઘણે દૂર. એ દિશામાં તાકી રહીએ તો કોઈ સ્વપ્નિલ માનસિક સ્તર પરથી સાહસિકોનાં ફફડતા શઢવાળાં એ વહાણ કદાચઅંકિત થઈ પણ આવે.

   નિઉતોઉઆ નામની નાનકડી વસાહત પાસે જ્યાં પાકો રસ્તો પૂરો થાય છે, અને સાંકડો, ધૂળિયો પથ દરિયા તરફ જાય છે તેને છેડે ગુપ્ત ગુફા છે. ખબર જ ના પડે કે કિનારાની રેતી, પડતર ઘાસ ને ખડકાયેલા પથ્થરોની વચ્ચે કોઈ છૂપું બોગદું થયેલું છે. ગુફામાં દાખલ થાઓ ત્યારે તો દિવસનું અજવાળું થોડું મળે, પણ થોડાં પગલાં અંદર જાઓ પછી સાવ અંધારું. પગની નીચે ભીના, લપસણા, ઊંચાનીચા પાષાણ. દીવાલ દેખાય નહીં, હાથમાં આવે નહીં ને હાથ દીવાલે લાગી જાય ત્યારે સદીઓની ચીકાસ ને ભીનાશનો સ્પર્શ ચમકાવી દે. ટોનિના હાથમાં ટોર્ચ હતી, પણ એનો પ્રકાશ છેક છેડા સુધી ક્યાંથી પહોંચે. અંદર કદાચ ચામાચીડિયાં પણ હશે. નસીબજોગે એ માથે-મોઢે અથડાયાં નહીં.

   છૂપી ઘોર , જેવી ગુફામાં કાળું ઘોર અંધારું. જમીનની નીચે તરફ, ઢાળ પડતી જતી અજીબ સુરંગ પણ પૂરેપૂરી કુદરતી. કહે છે કે ટૉન્ગામાં આવી બીજી પણ ગુફાઓ છે. અંદર ને અંદર ક્યાંયે સુધી અમુક તો જતી પણ હોય છે અને અમુક બિલકુલ રહસ્યમય રહેલી છે. દરેકને તળિયે પાણીનો પુરવઠો હોય છે. કાળું ધબ ઠંડુંપાણી કે જેનું ઊંડાણ પણ અજાણ્યું હોય. પણ ગરમ પ્રદેશમાં આવા ઠંડા પાણીમાં ખાબકવા મળે તો ક્યા કિશોરો કે યુવકો છોડે? અમે પહોંચ્યાં હતાં તે ગુફાના જળાગારમાં પણ થોડા સ્થાનિક યુવકો નહાવા પડ્યા હતા. અમારામાંના ત્રણેક યુવકો પણ અંદર કૂદ્યા. એક યુરોપી છોકરી પણ બાકી ન રહી. ઘણી વારે આંખ જરા ટેવાઈ ત્યારે સુરંગની ગોળાકાર પથરાળી દીવાલો દેખાઈ, પણ પાણી તો નહાવા પડેલાંનાં છબછબિયાંથી જ ઓળખાયું.

   લપસાય નહીં તે સાચવીને, પાછાં ફરીને બહાર નીકળ્યાં ત્યારે હાશ થઈ ! ત્યારે બપોરના તડકાથી આંખો અંજાઈ ગઈ! સામે, જરા ઢાળ ઊતરતાં ‘લગૂન' પરનો “આનાહુલુ” તટ હતો. થોડી રેતી, પણ નહીં છાંયો, નહીં પાણીમાં મોજાં. એમાં પગ ઝબોળ્યા, હાથ ધોયા, મોઢા પર ભીના હાથ લગાડ્યા, તટ પર થોડી વાર ફર્યા, ત્યાં તો આગળ જવાનો સમય થઈ ગયેલો.

   પાકે રસ્તે આવીને પશ્ચિમ તરફ જતાં ટોનિએ વાન ઊભી રાખી. ઊંચાં ઝાડ તરફ નિર્દેશ કરી એની ડાળીઓ પરથી લટકતા કાળા આકાર બતાવ્યા. વિચિત્ર જાતનાં ફળ હશે? એમ આપણને થાય, પણ એ બધાં એક જાતનાં ચામાચીડિયાં હતાં. એમને “ફુલાઈંગ ફોક્સ” (Fying Fox) કહે છે. ફળ ખાઈને જીવતાં હોય છે તેથી એમને “ફૂટ બૅટ્સ” પણ કહે છે. કોલોવાઈ ને હા’આવાકાતોલો નામનાં ગામો પાસે હજારોની સંખ્યામાં એ લટકતાં દેખાય. એમનો અવાજ સંભળાતો હોય ને હવામાં એમની વાસ પ્રસરી ગઈ હોય. આસપાસના બીજા નાના ટાપુઓ પરના લોકો એમને વિશિષ્ટ વાનગી ગણતા હોય છે, પણ ટૉન્ગામાં એ ‘વિશિષ્ટ જીવ’ ગણાય છે. રાજવી સદસ્યો જ એમને મારી શકે, કે બંદૂકથી એમનો શિકાર કરી શકે.

   ટૉન્ગાટાપુ પરનું બધું વૈવિધ્ય ટોનિ અમને બતાવી દેવાના હતા. આમ તો એ બધું એક દિવસમાં જોઈ લેવાય, પણ એ એક દિવસ લાંબો ઘણો બને.
(ક્રમશ :...)


0 comments


Leave comment