9 - પ્રકરણ : ૯ - ફરી એક સરહદની આરપાર / ખીલ્યાં મારાં પગલાં / પ્રીતિ સેનગુપ્તા


   સામોઆ દેશના ઉપોલા ટાપુ પરના વિમાનમથકેથી વિમાન ઊપડ્યું સમયસર. ઉડાન ખૂબ ટૂંકી હતી – બે કલાકથી પણ ઓછી, પણ એમાં આખા ને આખા ચોવીસ કલાક હડપ થઈ જવાના હતા. પેલી આંતરરાષ્ટ્રીય દિનાંક-રેખા પાછી વળોટવાની હતીને ! સામોઆથી મારે પાછાં ફિજિ જવાનું હતું. ટિકિટ એ પ્રમાણેની હતી. કારણકે બધા ટાપુની વચ્ચે સીધો હવા-માર્ગ નથી. મારે આગળ જવાનું હતું તો કૂક આઈલૅન્ડ્સ નામના હજી બીજા એક ટાપુ-દેશ પર પણ સામોઆથી સીધી ત્યાં કોઈ ઍરલાઈન જતી નથી, તેથી મારે આગળને બદલે પાછળ જવું પડતું હતું.

   ફિજિના નાંદિ શહેરમાં એક રાત વિતાવતી જ પડે તેમ હતું. ત્યાંની હોટેલમાં જ્યાં હું પહેલાં રહી હતી ત્યાં મેં રૂમ આરક્ષિત કરાવી રાખેલો અને ત્યાંની વાન મને લેવા નાંદિના મથકે આવવાની જ હતી. વિમાન ત્યાં ઊતર્યું. સામાન લઈને હું નીકળી, પણ મારે માટે કોઈ આવેલું લાગ્યું નહીં. છેક બહાર જઈને જોયું, પણ કોઈ ઓળખાય નહીં. આમેય ઓળખીતું તો ક્યાં કોઈ હતું જ. ભાડે કરવા માટે ટેક્સીઓ પણ ત્યાં હતી નહીં. હોટેલ પર ફોન કરવા માટે છૂટા પૈસા મારી પાસે હતા નહીં. બે સાવ જુદા દેશોમાં થઈને આવતી હતી, તેથી ફિજિના ખાસ પૈસા મેં હાથમાં રાખ્યા નહોતા.

   થોડો વિચાર કરત તો ફોન કરવાનો કે ટેક્સી મેળવવાનો રસ્તો થઈ ગયો હતો, પણ મને કોઈને શોધતી, પૂછપરછ કરતી જોઈને એક યુરોપી યુવતીએ મને ઊભી રાખી. ને પૂછ્યું કે મારે ક્યાં જવુંહતું. એ એના વરને ઉતારીને નાંદિ શહેરમાં પાછી જતી હતી. મારી હોટલ એને વચ્ચે જ આવવાની હતી. અકારણે અજાણ્યાને મદદરૂપ થવા માગતી વ્યક્તિઓ આપણને કેટલી મળતી હોય છે? હું નસીબદાર બની હતી.

   રસ્તામાં અમે ઘણી વાતો કરી, હસ્યાં. મેં એને ચ્હા-નાસ્તા માટે હોટેલમાં આવવા આગ્રહ કર્યો, પણ ઘેર પહોંચવાની ઉતાવળને લીધે એ અંદર આવી ના શકી. રાતના દસેક તો વાગી ગયેલા, તેથી મારે કૃતજ્ઞના જ વ્યક્ત કરવાની આવી. હું પણ થાકી હતી ને ખાધા-પીધા વગર સૂઈ જ ગઈ. સામોઆથી સોમવારે સાંજે નીકળી હતી ને ફિજિ મંગળવારે રાતે પહોંચી હતી. અદ્રશ્ય રીતે થઈ હતી છતાં જાણે એ ખૂબ લાંબી સફર હતી!

   નાંદિમાં બુધવારની સવારે નિરાંતે જ ઊઠી. ત્યાં થોડા જ કલાકો હતા મારી પાસે. એમાં પોસ્ટઑફિસથી ભારત લખવા માટે આંતર્દેશીય લીધા, બૅન્કમાં જઈ હોટેલમાં ચૂકવવાને માટે ફિજિનું નાણું છૂટું કરાવ્યું, થોડી દુકાનોમાં ફરી ડોકિયાં કર્યા, છેલ્લે મુક્તાબહેનની રેસ્ટોરાંમાં જમવા ગઈ. એમણે એ ખાણાના પૈસા ના લીધા. મેં એમને સલવારકુરતાનો નવો જ સેટ ટૉન્ગા ને સામોઆ જતાં પહેલાં આપેલો, એનું વાળવા માગતાં હશે. નાંદિમાં રોજ હું એમના હાથનું જ જમેલી ને પૈસા આપતી રહેલી. છેલ્લે જાણે અમે મિત્રો બની ગયેલાં. કાગળ લખવાના ઇરાદાથી એમનું સરનામું તો મેં લીધેલું જ, પણ મેં મનમાં વિચાર્યું કે ક્યારેક કદાચ એમને ફરીથી મળીશ પણ ખરી. ફિજિ મને ગમતું હતું.

   પણ કદાચ ફિજિને મારામાં વાંધો પડતો હતો. ત્રણેક અઠવાડિયાની અંદર બે વાર ફિજિમાં પ્રવેશી હતી ને આ બીજી વાર એને છોડી રહી હતી. ત્યારે વિમાન-મથક પરના એક યુવાન કાળા-ફિજિયન કર્મચારીને મારા સંદર્ભે હોશિયારી બતાવવાની ને કદાચ “હિરો” થવાની તક દેખાઈ. ટિકિટ અને સામાન લઈને મારા ભાગે એ માણસની સામે જવાનો વારો આવ્યો. મારો પાસપોર્ટ જોઈને બહુ અક્કલવાળાની જેમ મને પૂછે, “વ્હોટ ઇઝ રોન્ગ વિથ યૉર પાસપોર્ટ.” મેં કહ્યું, “મારા પાસપોર્ટમાં કશો જ વાંધો નથી.” સતત પ્રવાસ કરવાને કારણે એનાં પાનાં ભરાઈ જાય છે, તેથી બે વાર સરકાર પાસેથી મારે વધારાનાં પાનાં એમાં નંખાવવા પડ્યાં છે. આવો જાડો પાસપોર્ટ એણે ક્યારેય જોયો જ નહોતો. ઘઉંવર્ણી કે કથ્થઈ રંગની એકલી ફરતી ભારતીય સ્ત્રી જાસૂસ કે આતંકવાદી કેટલી સહેલાઈથી હોઈ શકે છે. એવી એક હાજરાહજૂર એની સામે ! એને પકડવાનો મોકો સાવ હાથવગો !

   અરે ભઈ, પછી તો બધું લાંબું ચાલ્યું. હું ત્યાં ઊભી રહી, બીજાં પ્રવાસીઓ નોંધણી પતાવીને ચાલતાં થયાં, હવામાં જાણે કોઈ ભેદી કાવતરાની સંભાવના પ્રસરી ગઈ. પેલા માણસે મારો પાસપોર્ટ બીજાને બતાવ્યો, ત્રીજાને બતાવ્યો, અંદર લઈ ગયો, બહાર લાવ્યો, ત્યાં કામ કરતી ઇન્ડિયન-ફિજિયન છોકરીએ એને કહ્યું કે એણે આવા જાડા પાસપોર્ટ જોયા છે – પણ એનું સાંભળે કોણ ? સુપરવાઈઝરને બોલાવાઈ. એ જાડી, કાળી – ફિજિયન બાઈ કદાચ લાંબો વિચાર કરી શકે તેમ નહોતી. જબરાઈના અવાજે, મિજાજી ને ઉદ્ધત રીતે એણે મને પ્રશ્નો પૂછવા માંડ્યાં. મારે માથું ઠંડું રાખ્યા વગર છૂટકો નહોતો. મને અઠવાડિયામાં આ એક જ વિમાન હતું જે ફિજિથી કૂક આઈલૅન્ડ્સ જતું હતું.

   પોતાની કમઅક્કલની જાણ એ બાઈને હશે જ, કારણકે એણે કહ્યું કે “ન્યૂયૉર્ક ફોન કરીએ”, ને પૂછ્યું કે “કેટલા વાગ્યા છે ત્યાં ?” મેં કહ્યું કે, “સત્તર કલાકનો સમયફેર છે” ત્યારે એ કલાકોની ગણતરી ના જ કરી શકી. ફિજિથી ન્યૂયૉર્કના સમય માટે સત્તર કલાકના સરવાળા કરવાના કે બાદબાકી તેની જ ખબર એને પડી નહીં. આખરે એ પાસપોર્ટ લઈ અંદર ગઈ – વધારે પૂછપરછ કરવા.

   હું ઉપહાસ, અપમાન, ગુસ્સો, ઉદાસી જેવા મિશ્ર સંવેદનોથી ઘેરાયેલી હતી. મારે ફક્ત મુસાફર બનવું હોય છે, સ્થાનોને ચાહતાં રહેવું હોય છે, બધાં સાથે મિત્ર-ભાવે વર્તવું હોય છે. શું એ શક્ય જ નથી – ૨૦૦૧માં ન્યૂયૉર્કમાં બનેલી અતિકરુણ હોનારત પછીની દુનિયામાં? સુરક્ષિતતાના નામે શંકા, વ્યવસ્થાને નામે અવિશ્વાસ. શુંકુત્સિત ભાવોને જ આગળ પડતું સ્થાન મળતું રહેવાનું હવેથી ?

   એકલા મુસાફરની વહારે કોણ આવે? – સિવાય કે સત્ય. પોણાએક કલાકે મારો છૂટકારો થયો, જ્યારે એ બધાંને મને રોકી રાખવા માટે કાયદેસરનું કોઈ કારણ મળ્યું નહીં હોય. પેલી બાઈ તો પાછી બહાર આવી જ નહીં. એ માણસે પાસપોર્ટ આપતાં કહ્યું, “બધું બરાબર છે.” એટલું તો મેં કલાક પહેલાં કહ્યું હતું. પણ મૂર્ખ લોકોનાં મગજ બહેરાં હોતાં હશે.
* * *
   સાડા ત્રણ કલાકની ઉડાન ફિજિથી નીકળીને કૂક આઈલૅન્ડ્સ (Cook Islands) પહોંચી ત્યારે રાતના દસ વાગ્યા હતા – આગલી રાતના. એટલે કે મંગળવારની રાતના. ફરી પાછો મેં એક દિવસ મેળવેલો. એક આખો દિવસ અને ઉપર બે કલાક. કુલ છવ્વીસ કલાક મને પાછા મળેલા. જાણે કે લટકામાં! પણ એ તો એવું લાગે. ખરેખર તો મળવા-ગુમાવવાનું, આપવા-લેવાની જેમ સરખું જ આવીને રહેતું હોય છે. છતાં જાણે આપણી જ ગણતરીમાં આપણે આભાં બનીએ. મંગળવાર જાય, બુધવાર જાય – કે જાણે ના જાય, ફરી મંગળવાર આવે ત્યારે બુદ્ધિથી જીવંત એવા મગજને પણ થાય કે શું થઈ રહ્યું છે આ? સાથે જ, અલબત્ત, બહુ મઝા આવે. થાય કે બલિહારી છેને !

   કૂક આઈલૅન્ડ્સનામના ટાપુ-દેશના મુખ્ય ટાપુ રારોટૉન્ગા પરના એક અઠવાડિયાના રહેવાસ માટે કશી ગોઠવણ, કશું આરક્ષણ કરવાની ચિતા મેં નહોતી કરી. હંમેશ મુજબ મેં વિચારેલું કે થઈ પડશે, કંઈક બનશે. અંધારી રાત પડ્યે અજાણી જગ્યાએ આવી વિચારણાક્યારેક દુઃસાહસ જેવી પણ બની જઈ શકે, પણ સદ્દભાગ્યે અહીં એવું ના થયું ને મારી ધારણા સાચી પડી. સામાન લઈને બહાર નીકળો ત્યાં જુદા જુદા ઉતારા ને સસ્તીમોંઘી હોટેલોના પ્રતિનિધિઓનું ટોળું સામે દેખાય. કોઈ પાસે ફોટાવાળું કાર્ડ હોય, કોઈ પાસે મકાન ને રૂમોના ફોટાનું આલ્બમ હોય. પહોંચાડવાના પૈસા તે કાંઈ લેવાતા હશે?

   ક્યો ઉતારો વધારે સારો હશે, ને ક્યાં જવું તેની સમજણએ ધમાલમાં પડે નહીં. એક નીચા, પાતળા માણસના હાથમાંના ફોટા જોયા – ના જોયા કરી મેં એને હા પાડી દીધી. ભાગ્ય – એ સિવાય બીજું કોઈ કારણ નહીં. એનું, મારું. મેં ઉતારો ને એણે ઉતારુઓ પહેલેથી નક્કી કર્યા નહોતાં. અમને ભેગાં નિયતિએ જ કર્યા. એવી જ રીતે બીજાં ત્રણ મુસાફરોએ એને હા પાડી. એની ગાડી પાસે અમે બધાં ગયાં તો એની પત્ની ત્યાં રાહ જોઈ રહી હતી. એ જ સ્ટેશન-વેગન ચલાવીને અમને બધાંને છએક કિ.મિ. દૂરના એમના ઉતારે લઈ ગઈ. દસ-પંદર મિનિટ માંડ થઈ હશે. જ્યાં જોઈએ ત્યાં ઘોર અંધારું હતું – જોકે રસ્તા પર બત્તીઓ હતી.

   અંધારામાં ઉતારાના મકાન કે કમ્પાઉન્ડનું કશું દેખાયું નહીં, પણ મારા રૂમમાં પહોંચીને બત્તી કરી તો જોયું કે એ બહુ જ મોટોને સરસ હતો – બેસવાનો ભાગ, એક ચોરસ ટેબલ ને બે ખુરશી, ખૂબ મોટો પલંગ ને વળી એના પર ગોળાકાર મચ્છરદાની. મનેતરત જ રૂમ બહુ ગમી ગયો.

   સવારે ઊઠી ત્યારે ફરી બુધવાર થયો હતો. એનો એ જ બુધવાર. ખરેખર ગૂંચવાઈ જવાય, ક્યો દિવસ હતો તે સહેલાઈથી ભૂલી પણ જવાય. છતાં એક આખો દિવસ પાછો મળે તે વાત ખાસ્સી ઉત્સાહપ્રદ ને વિલક્ષણ પણ હતી. જે દિવસ ખોવાયો કે ગુમાવ્યો હતો તે મોટે ભાગે ઉડ્ડયનમાં – જાણે કોઈ હવાઈ કલ્પનમાં – ગયો હતો. જે ફરીથી આખો ને આખો મળતો હતો. તે ખરેખર સ્પર્શક્ષમ હતો, વાસ્તવિક હતો. આ અનુભવમાંથી પસાર થનાર આ બાબતથી સભાન હોય છે. હું પણ હતી ફક્ત સભાન જ નહીં, કોઈ અગમ્ય રીતે કશાક અગમ્યની આભારવશ પણ હતી.

   કૂક આઈલૅન્ડ્સ પરની એ પહેલી રાત, જોકે વિચિત્ર રહી હતી. ખૂબ જોરથી વરસાદ પડ્યો, ઘણા વેગથી પવન ફૂંકાયો, લાંબા સમય સુધી મોટે મોટેથી કૂતરા ભસતા રહ્યા, કૂકડાઓએ સવારની છડી પોકારી કે જયારે હજી ઊંડી નિદ્રાનો સમય હતો. ઉપરાંત, એક બતક ક્યાંક રહ્યું રહ્યું તદ્દન અસહ્ય અને અપ્રિય એવો અવાજ કરતી રહી. બધાં પ્રાણીઓ ને પંખીઓએ કસમયની પોતપોતાની ફરજ બજાવી લીધી તે પછી – છેક સાડા સાત વાગ્યા પછી – મને સરખી ઊંઘ આવી.

   કૂક આઈલૅન્ડ્સ દ્વીપ-દેશ કુલ ચૌદ ટાપુઓનો બનેલો છે. સામોઆથી તાહિતી સુધીના પંદરસોએક માઈલના સમુદ્રની વચમાં જાણે સાવ ઝીણાં ટપકાં. બધાંને ભેગા કરો તો યે ભૂમિ-વિસ્તાર કુલ તાણું ચો.મી.નો થાય. છતાં એ ટાપુઓ ઉત્તર જૂથ ને દક્ષિણ જૂથમાં વહેંચાય છે. ઉત્તર જૂથના દૂરના ટાપુઓ પર સૂકી ધરતી, સૂકું ઘાસ, બહુ બહુ તો નાળિયેરી-ખજુરી ને પરવાળાંની પાળ જોવા મળે છે. વસ્તી ત્યાં ખૂબ ઓછી. દક્ષિણ જૂથના ટાપુઓ જ્વાળામુખીય છે. એના પર ગાઢ લીલોતરીથી છવાયેલા પર્વતો આવેલા છે. એમાંનો એક તે દેશનો મુખ્ય ટાપુ રારોટૉન્ગા. મોટામાં મોટો થઈને પણ એનો પરિઘ આખા વીસ માઈલનો !

   કૂક આઈલૅન્ડ્સ છે સ્વતંત્ર, પણ હજી જાણે એ ન્યૂઝીલૅન્ડની કોલોનિ જ છે. એટલી બધી અધીનતા રહી છે હજી. ઘણાં પ્રજાજનો આ બંને સ્થાને ઘર રાખતાં હોય છે. એક જગ્યા ધંધા, નોકરી, રહેવા માટે, પણ બીજું તે “દેશનું ઘર.” આખી દુનિયાનાં દેશાંતરવાસીઓમાં આ વૃત્તિ જોવા મળે છે. ૧૯૦૧માં ઇંગ્લડે કૂક આઈલૅન્ડ્સને ન્યૂઝીલૅન્ડના નામે લખી આપેલો. ત્યારે વડા પ્રધાન રિચર્ડ સેડડોન દ્રાગ ચીની-વિરોધી નીતિ દાખલ કરાયેલી, જે જાણે હજી ચાલુ રહી છે, ને તેથી ચીની કે અન્ય એશિયન લોકો કૂક આઈલૅન્ડ્સ પર બિલકુલ આવી વસેલા નથી દેખાતા.

   અહીંની વસ્તી અત્યારે અઢાર હજાર ગણાય છે. એમાંની અડધી જેટલી તો એક રારોટૉન્ગા ટાપુ પર રહેતી હશે. પણ કૂક આઈલૅન્ડ્સનાં આ પ્રજાજનો એંશીથી પંચ્યાશી ટકા સુધી શુદ્ધ પોલિનેશિયન છે. દેખાવે બધાં તાહિતિના લોકો અને ન્યૂઝીલૅન્ડના માઓરી તળ-લોકો જેવા લાગે. ભાષા, સંસ્કૃતિ, માન્યતા, જીવન-રીતિ વગેરે પણ આ ત્રણે પ્રજામાં ઘણે અંશે સરખેસરખાં રહ્યાં છે. આ બધું કુટુંબ પર ખૂબ ભાર મુકાય છે. માતા, પત્ની, તેમજ દીકરીનું સ્થાન સ્નેહાદરનું હોય છે. કદાચ આ જ કારણે પોલિનેશિયાના ટાપુઓ પર એક અત્યંતવિશિષ્ટ પ્રથા પ્રચલિત થઈ હશે. તે એ કે અસંખ્ય કુટુંબો પુત્રોનો ઉછેર કન્યા તરીકે કરતાં હોય છે. નાનપણથી શરૂ કરીને યુવાનીમાં તથા જિંદગીભર આ પુરુષો સ્ત્રીનાં કપડાં પહેરે છે. વાળ, પ્રસાધન, હાવ-ભાવ પણ સ્ત્રી-સહજ જ હોય. આવાં સ્ત્રી-રૂપીય સ્વજનો પણએવા જ સ્નેહાદરનાં ભાજન હોય છે.

   મેં ટૉન્ગા તથા સામોઆમાં પણ આવી કેટલીક વ્યક્તિઓ જોયેલી. એમને માટેના તળ-ભાષાના શબ્દ “ફાઆફાફિને” (સામોઆ), “ફાકાલેઇતિસ” (ટૉન્ગા) ને “માહુસ” (તાહિતિ અને આઈલૅન્ડ્સ) છે. દુનિયાના અન્ય પ્રદેશોમાં કન્યાને “દૂધ-પીતી” કરવામાં આવતી હોય છે. ત્યારે આ જળ-સ્થળ-પ્રદેશમાંની, કુટુંબમાં પુત્રીઓ ઓછી હોય તો પુત્રને કન્યા-રૂપે વહાલથી, માનથી ઉછેરવાની આ પ્રથાઅવશ્ય આશ્ચર્ય પમાડે છે.

   કૂક આઈલૅન્ડ્સનો સમાજ વધુ ભાગે માતૃપ્રધાન છે. જમીન, ઘર વગેરે માતાની સંપત્તિ ગણાય છે. એના મૃત્યુ પછી એ સંતાનોને સરખે ભાગે મળે છે. જમીનના ક્યાભાગમાં રહેવું, ક્યા ભાગમાં વાવેતર કરવું, શું શું ક્યા રોપવું વગેરે માતા નક્કી કરે છે. વિસ્તૃતરૂપે ચર્ચનો તેમજ ગામ-વસાહતોનો વહીવટ સ્ત્રીઓના હાથમાં હોય છે. માતા મૃત્યુ પામતાં દેહને ઘરના ચોગાનમાં, આગળ તરફ, સરસ ઝાડની નીચે, ક્યારેક મંડપ કરીને દફન કરવામાં આવે છે. સિમેન્ટની બનાવેલી કબરો ઘરનાં સદસ્ય સાફ રાખે છે. એના પર પ્લાસ્ટિકનાં ફૂલો ગોઠવી રાખે છે. તાજાં ફૂલોનું જ્યાં પ્રાચુર્ય છે ત્યાં પણ એવી રોજેરોજની પળોજણમાં કોઈ પડતું નથી જણાતું. વળી, સ્વજનો ને પરિચિતોની કબરોની જ માવજત લોકો કરે છે. અન્ય અજાણી કેટલીયે કબરો પડતર બને છે. એમના પર ઘાસ-ઝાંખરાં ઊગી આવે છે. છેવટે ક્યારેક સરકાર જમીનની નીચેના કફનને રહેવા દઈ, ઉપરનું જર્જરિત બાંધકામ તોડી નાખે છે ને જમીન વાવેતર માટે વાપરી લે છે.

   ઘરનાં કમ્પાઉન્ડમાંની કબરો સામોઆ પર જોઈ હતી. કૂક આઈલૅન્ડ્સની કશી બાબત જોઉં-જાણું તે પહેલાં ત્યાંની એ પહેલીસવારે હજી તો ઉતારાનો પરિસર જોવાનો હતો. અજવાળામાં જોયું તો મેં ધાર્યું હશે એવું કાંઈ નહોતું. બલ્કે જરા નિરાશા જ થયેલી એમ કહી શકાય. ચાર રૂમના મકાનમાં સળંગ ત્રણ રૂમ ભાડે આપવા માટેના હતા, ને છેલ્લામાં માલિક-દંપતી રહેતું હતું. બીજી તરફ રસોડાનો કપરો હતો. એમાં નામની સગવડો હતી, આકર્ષક કશું નહીં. આસપાસના બાગમાં ફૂલ-ઝાડ હતાં, પણ જાણે પ્રાણ ખૂટતો હતો. કિનારા સુધી જતી કેડી તો ઘણી સાફ કરવી પડે તેવી હતી. ઊંચા ઊગી ગયેલા ઘાસમાં થઈને હું કિનારે પહોંચી, તો સુંવાળી રેતીની જગ્યાએ પરવાળાંની કરચો હતી.

   પાણી ક્યાં હતું? એ પહેલી નજરે સખત આઘાત જ લાગ્યો હતો. ટાપુને ફરતેનું સ્થિર પાણીનું ‘લગૂન’ ખાલી હતું. કેટલે દૂર સુધી તળિયા પરના પથરા અને પરવાળાનાં ગઠ્ઠા જ દેખાતા હતા. એટલે દૂર મોજાં તૂટતાં હતાં, પણ કિનારા સુધી આવવાનો જાણે એમનામાં રિવાજ નહોતો. હું જાણે કોઈ ઉજ્જડ તટ પર ખરાબે ચઢી આવેલી.

   પહેલા પ્રશ્નો તો આ જ થયા : ચાલી જાઉં અહીંથી ? બીજી જગ્યા શોધી લઉં? ટાપુનો દક્ષિણ કિનારો વધારે લોકપ્રિય ને લોકભોગ્ય હતો તેમ વાંચેલું. મારી સાથે ઉતારે આવેલાં ત્રણ જણ નારાજ થઈ ભારે ઉતાવળથી ત્યાંથી નીકળી ગયાં. એમાંનું એક આ નિર્જન, નિર્જળ તટ જોઈ આવેલું. એમણે પણ આવી અપેક્ષા નહોતી રાખી.

   પણ મેં શાંત ચિત્તે વિચાર્યું કે હું કાંઈ સાગર-સ્નાનનો બહુ શોખ ધરાવતી નથી, ને સામાન લઈને નીકળવાની માથાકૂટ કોણ કરે ? ત્રીજું, હું તો જ્યાં જઈશ ત્યાં એકલી જ પડવાની. ચોથું, આ દંપતીને બિચારાને શું કામ નિરાશ કરવું? રૂમ તો સરસ હતો જ. મને ખાતરી હતી કે મને ફાવી-ગમી જશે. ખરેખર એવું જ બન્યું – હું જેવી મારી અંદર ઠરી કે તરત.

   એ યુવાન પતિ-પત્ની ઈઝરાયેલનાં હતાં ને ચારેક વર્ષ પહેલાં કૂક આઈલૅન્ડ્સમાં વસ્યાં હતાં. નાની જગ્યાનાં શાંતિ, એકલતા ને અળગાપણું એમને પસંદ હતાં. એ બંનેમાં પણ પત્ની ઈઝરાયેલાનું જ ચાલતું. એનો વર અયાલ જાણે પાણી પણ એને પૂછીને જ પીતો. એ ના તો કશા નિર્ણય લઈ શકતો, કે ના તો ગાડી ચલાવતો. બંને પોતાના રૂમમાં જ ભરાઈ રહેતાં, પણ એક-બે દિવસમાં મેં ઈઝરાયેલાને મારી સાથે વાતો કરતી કરેલી. રોજ એકાદ વાર અમે સાથે બેસતાં – મારા રૂમની બહારની ખુરશીમાં. એ ન્યૂયૉર્ક વિષે પૂછતી. જાતે જ કહેતી કે “બાપરે, ભયાનક શહેર છે એ તો”, મનમાં ને મનમાં ગભરાયા કરતી ! મારી પાસે ન્યૂયૉર્કનાં દ્રશ્યવાળાં રંગીન પોસ્ટકાર્ડ હતાં, તે મેં એને આપેલાં.

   મોડી સવારે એ લોકો આવારુઆ શહેરમાં જવાનાં હતાં. મને ગાડીમાં સાથે લઈ ગયાં. વિમાન-મથકથી આગળ જઈએ પછી સાગરતટની સામે શહેરની થોડીઘણી દુકાનો, બૅન્કો, ઑફિસો વગેરે આવેલાં છે. નાનકડી આ રાજધાનીને એક છેડેથી બીજે છેડે ચાલીને પહોંચી જવાય ! એકાદ માઈલમાં તટની સામેનો એનો વિસ્તાર પૂરો થઈ જાય. એક માર્કેટમાંથી દૂધ, બ્રેડ, ફળ વગેરે થોડું ખાવાનું ખરીદીને મેં એમની ગાડીમાં મૂકી દીધું. પછી બૅન્કમાં ગઈ, કેટલીક દુકાનોમાં ગઈ, આસપાસમાં ચાલી. ત્યારે જોયું કે મોટા ભાગની રેસ્ટોરાંનાં રસોડાં બપોરના ત્રણ વાગ્યામાં બંધ થઈ જાય છે. એ પછી જમવા બેસવાની આશા નહીં રાખવાની. શહેરમાંથી નીકળીને રારોટોન્ગા ટાપુને ગોળ ફરતે જતી છેલ્લી બસ ચાર વાગ્યાની હતી! એ જ મેં લીધી.

   ટાપુને ફરતે બે બસો જાય છે – એક ઘડિયાળના કાંટા પ્રમાણે ને બીજી ઘડિયાળના કાંટાની વિરુદ્ધ. એક કલાકમાં તો આખેઆખું ચક્કર પૂરું થઈ જાય. એમાંયે કાંટા પ્રમાણે જતી બસનો રસ્તો મારા ઉતારા માટે થોડો લાંબો. મેં પહેલી બપોરે એ બસ લીધેલી. એમાં પ્રવાસીઓ જાય ને સ્થાનિક જણ પણ જાય. થોડાં બસ-સ્ટોપ ખરાં, પણ જ્યાં ઊભાં રહો ત્યાંથી ચઢાય ને જ્યાં ઊતરવું હોય ત્યાં ચાલક ઉતારી પણ દે.

   હું લાંબો રસ્તો વધારે લઉં. જે વધારે સમય એ રીતે ગયો તે ! નાની જગ્યા, ધીમું જીવન, દોડાદોડની કોઈ જરૂર નહીં ! બસમાં બેસીને મેં નકશો ખોલ્યો. એના દ્વારા રસ્તાને ઓળખવા પ્રયત્ન કર્યો.અમુક જગ્યાઓનાં નામ નકશામાં લખેલાં હતાં. બધું સરખું જ લાગે – ઉતારાની પાસે હતું તેવું. તટ પણ લગભગ બધે સરખો.

   બસમાંથી ઊતરી રૂમમાં જવાને બદલે હું પેલી કેડી પરથી તટ સુધી ગઈ. ‘લગૂન’માં હવે પાણી ચડ્યું હતું. બારેકવાગ્યાથી ભરતી ચડવા માંડે. જોકે પાંચ વાગ્યે પણ હતું તો છીછરું જ. આખા ટાપુને ફરતે ‘લગૂન’છે ને અવિરત મોજાં ક્યાંય નથી આવતાં. સુંવાળી રેતીવાળા ચારેક તટ હશે, જેને અડીને મોંઘી, ફેન્સી હોટેલો થયેલી છે. ત્યાંયે સાગર-સ્નાનની મઝા તો નહીં જ.

   રાતે સરસ વરસાદ પડ્યો. કદાચ એટલે જ પેલાં પશુ-પંખી શાંત રહ્યાં હશે. સવારથી આકાશમાં વાદળ અને તડકા વચ્ચે રમત થતી રહી. હવામાન મઝાનું હતું – વધારે પડતી ગરમી નહીં કે નહીં કરો સૂર્ય, આરામથી સવાર ગાળી – રૂમની બહારની ખુરશીમાં, વાંચતાં વાંચતાં. અંતે, બારેક વાગ્યે મેં ચાલવા માંડ્યું. મુખ્ય માર્ગને સમાંતર પાછલા રસ્તા પર “કૂક આઈલૅન્ડ્સ સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર” હતું તે નકશામાં જોયેલું. એ રસ્તો રહેવાસી પરિસરમાંથી જતો હતો. હજી વધારે શાંત હતો. કોઈ ગાડી ભાગ્યે જ દેખાય, રહેનારાં કોઈ નહીં. ઘરો જૂનાં જેવાં પણ આરામદાયક લાગતાં હતાં. બધાંની આસપાસ સારી એવી જગ્યા હોય ને એ ઝાડ, ફળો, ફૂલોથી ખીચોખીચ હોય. વળી, ઘાસ પણ બધે જ – જ્યાં ત્યાં. જેમ તેમ ઊગી જતું ઘાસ. અવ્યવસ્થિત લાગે એવું દેખાવડું પણ લાગે !

   રસ્તાથી દૂર, અંદર તરફ ઊગેલાં ઊંચાં, પાતળાં નાળિયેરીનાં વૃક્ષ તો અતિરુચિર હતાં. એમની પછીતે અચાનક ખૂબ ઊંચા ઊડી જતા, ગીચોગીચ ઘેરી લીલી વનસ્પતિથી નખશિખ છવાયેલાં પહાડો. આ અમુક ટાપુઓની રચના અસાધારણ છે – વચમાં ઊંચા પહાડો અને તીણ શિખરો; એમની ચોતરફ સાવ સપાટ ભૂમિ-તળેટીથી તટ સુધી બેએક માઈલ જેટલી પહોળી. એ ભૂમિ પર ઠેર ઠેર ખેતર બનાવેલાં જોવા મળે. લાંબી, લંબચોરસ પટ્ટીઓ જેવાં ખેતર. ઘણાંમાં અળવી જેવાં “તારો” કંદનાં મોટાં પાદડાં ઊગેલાં જણાય. સાવ ઓછાં પ્રાણીઓ એ બધે દેખાયાં. એમાં એકેયનું કશું હલનચલન નહોતું. કૂતરા બાંધી રાખેલા-ઊંઘરેટા, આળસુ; કદાચ ભસે ખરા, પણ ઊભા થઈને ભાગે નહીં; અજાણ્યા આગંતુક માટે સારું. બકરીઓ પણ બાંધેલી હતી ને ઉદાસ, સુસ્ત લાગે. એક ગાય ભાંભરી, પણ હાલી નહીં. એક ઘોડો બાંધેલો નહોતો, પણ એ દોડ્યો નહીં. પોતપોતાની જગ્યા પરથી એ બધાં મને ભાવહીન, નિપ્પલક આંખે જોતાં રહ્યાં. બકરીઓ ને ગાયની સામે, તારની વાડની બહાર હું જરા જરા ઊભી રહી – સહાનુભૂતિમાં. મારીયે બે-પાંચ મિનિટ જાણે એમની કંપનીમાં વીતી.

   નિર્ભેળ આનંદ આપતાં હતાં ફૂલો – રંગરંગનાં મોટાં મોટાં જાસૂદની તો વાડની વાડ હોય. ચંપાના તો શું રંગ – સાવ સફેદ, વચ્ચે સહેજ પીળાશવાળા, ગુલાબી, લાલ, ગુલાબી-ચંપાઈ, ને એક છોડ પર તો ચંપાઈ-કેસરી મિશ્રણમાં હતા. ગુલતોરાએ પણ અહીં કંઈક જુદો જ રંગ ધારણ કરેલો. મારે વાળમાં નાખવા માટે ફૂલ તોડવા જ ના પડે. ચંપા હંમેશાં તાજા ખરીને પડેલા જ હોય.

   એ પાછલા રસ્તા પરના એક ઘરની આગળ ગાડું ભરીને પપૈયાં – “પાઉપાઉ” “પે પે” – પડ્યાં હતાં. એક સજ્જન વૃદ્ધની પોતાની વાડીનાં હતાં. ખાતાં ખવાય નહીં એટલાં ઊતરે. ફેંકી જ દેવાં પડે. ખરીદે પણ કોણ? અહીં તો બધાંનાં પોતાનાં વાડીઓ ને વાવેતરો હોય. જમીન ફળદ્રુપ એટલે મોટા જથ્થામાં ફાલ ઊતરે. લાંબા વાળવાળો એમનો પૌત્ર પાસે ઊભેલો. મેં એમનો ફોટો લીધો. એમણે મને બે નાનાં પપૈયાં આપ્યાં. અમે વાતો કરી. હું ક્યાંથી આવતી હતી તે મેં કહ્યું. આ ઘર, વાડી વગેરે બધું પત્નીનું છે. બંને ન્યૂઝીલૅન્ડમાં રહેતાં હતાં – વર્ષોથી ત્યાંયે ઘર હતું. પણ વારંવાર એ કૂક આઈલૅન્ડ્સ આવતાં રહેતાં હતાં. રા-ન્ગાત્તા નામના એ વૃદ્ધજન છેલ્લે કહે, “અમે જ્યારે મરણ પામીએ ત્યારે અમારે દફન તો અહીં આ ભૂમિમાં જ થવું છે.” ઘણાં જણ આ જ ઇચ્છા ધરાવતાં હોય છે એમ એમણે કહ્યું.

   એ બાજુનાં ઘરોનાં ચોગાનમાં તેમજ આસપાસ ઘણી કબરો હતી – સફેદ ધોળેલા. સિમેન્ટના બનાવેલા લંબચોરસ આકારે. આંબા કે બ્રેડક્રૂટનાં ઝાડ નીચે અથવા અડાબીડ ઘાસની વચ્ચે. થોડાં થોડાંપગલાં પછી કથ્થાઈ માટીની કાચી ગલીઓ રસ્તાથી પહાડો તરફ જતી દેખાતી રહેતી હતી. એના પર બીજાં થોડાં ઘર હતાં. એકાદી ગાડી એવી ગલીમાં વળતી ને જાણે અદ્રશ્ય થઈ જતી. અહીં બધાં પાસે ઘર, જમીન, વાડી ગાડી બધું છે. શાંત, સરસ જીવન છે. શ્રીમાન રાણે કહ્યું હતું કે “અહીં ફક્ત સાવ મૂરખ હોય તે જ માણસ કશું ખરાબ કરે. મારામારી કે ખૂન અહીં ભાગ્યે જ થાય છે. નાની-મોટી ચોરીઓ થાય, પણ તે માટે દારૂનો નશો કરનારા જુવાનિયા જવાબદાર હોય છે.”

   એમના નામ “રા”નો અર્થ આ ભાષામાં પણ “સૂર્ય” થાય છે - ઇજિશિયનની જેમ. પણ “ચંદ્ર એટલે “મારામા.” દરિયા માટે “મોઆના”, પર્વત માટે “માઉન્ગા” શબ્દ છે. ત્રણેક વધારે શબ્દો પણ હું શીખી – “માતાઓરા” એટલે ખુશ કે નસીબદાર, “કિઆ ઓરાના” એટલે “કેમ છો ?” અને “આએરે રા” એટલે “આવજો.” બોલવામાં આ ભાષા સહેલી છે, પણ શબ્દો યાદ ક્યાં સુધી રહે? એકથી બીજા ટાપુ પર ભાષા બદલાતી પણ રહી છે. ટૉન્ગા, સામોઆ ને અહીં મોટા ભાગના શબ્દો જુદા જુદા હોય છે. “કેમ છો” જ જોઈએ તો ફિજિમાં એને “બુલા”, સામોઆમાં “માલો” અને ટૉન્ગામાં “માલો એ લેલેઈ” કહે છે. ફિરંગી કે પરદેશી માટેનો શબ્દ સામોઆમાં “પાલાંગી” છે, તો અહીં કૂક આઈલૅન્ડ્સમાં એ “પાપાઆ” છે. રસપ્રદ માહિતી !

   સાંસ્કૃતિક કેન્દ્રની કુટિર પર પહોંચી ત્યારે આજનો કાર્યક્રમ શરૂ થઈ ગયો હતો. વાંસની વાડની પાછળથી આદિવાસીઓના ઢોલ જેવો નાદ આવતો હતો. ફરી કોઈ દિવસે જવાય, પણ મને કાર્યક્રમનું વર્ણન વાંચ્યા પછી બધું સાધારણ જેવું લાગ્યું. પ્રવાસીઓને બનાવવાની વાત જેવું !

   પાછાં જતાં થોડો ટૂંકો રસ્તો મળી ગયો. પાણી વગરના કિનારા પર ઝાડ નીચે બેસીને થોડી વાર વાંચ્યું. કંઈક ખાઈ લીધા પછી ફરી બહાર નીકળી - આ વખતે કેમેરો લઈને. પાછલા રસ્તા પર છેક સ્થાનિક જેલ સુધી ગઈ. મકાન તો નહોતું દેખાતું. મોટું કમ્પાઉન્ડખાલી હતું. એક પાટિયા પર લખેલી સૂચનાઓ વાંચીને હસવું આવ્યું. હું તો મુક્ત હતી, પણ ભાગી જઈને મુક્ત થવા માગતા – મથતા કેદીઓ માટે કડક ચેતવણી ત્યાં નોંધેલી હતી.

   એટલાં સુંદર દ્રશ્ય – શ્યામ – હરિત પર્વતો, કમનીય નાળિયેરીઓ, ઝાડ, ફૂલો, લીલોતરી. ઘણા ફોટા લીધા. જ્યાં ને ત્યાં ઊભી રહી. કમ્મરે હાથ મૂકી જોતી રહી. સાવ સાદી ને છતાં સંપૂર્ણ – સુંદર સૃષ્ટિને નિહાળતાં અચરજથી, સાક્ષી-ભાવથી માથું હલાવતી રહી. ભીની આંખો લૂછતાં લૂછતાં, એકલાં એકલાં પરમ આનંદનું હસતી રહી.
(ક્રમશ :...)


0 comments


Leave comment