11 - પ્રકરણ : ૧૧ - જ્યાં નજરને મળી નિરાંત / ખીલ્યાં મારાં પગલાં / પ્રીતિ સેનગુપ્તા


   રારોટૉન્ગા પરની રવિવારની સવારે ઊઠીને જોયું તો ઉતારા પર પાણીનું જરા પણ પ્રેશર નહોતું – બાથરૂમમાં નહીં, રસોડામાં નહીં. મેં અયાલને જણાવેલું. પછી ઇઝરાયેલા મારી સાથે વાતો કરવા આવેલી, ને ત્યારે એણે સમજાવેલું કે કૂક આઈલૅન્ડ્સપર પાણીના પ્રેશરની બહુ મુશ્કેલી હતી. “પંપ ચલાવવાના ઘણા પૈસા થતા હોય છે. આપણે પંપ ચલાવીએ પણ સરકાર પાણી ના આવવા દે તો શું કરીએ ? પર્વત તરફના વિસ્તારોમાં તો પ્રેશર બહુ ઓછું જ હોય છે.” એમ એણે કહેલું.

  દરેક જગ્યાની કોઈ ને કોઈ સમસ્યા હોય છે. મુસાફરે તો ઘણું બધું ચલાવી લેવું જ પડે. જ્યાં થોડા દિવસનો સવાલ હોય ત્યાં સ્થાનિક યજમાનોને ક્યાં હેરાન કરવાં? ઈઝરાયેલા સાથે વાતોમાં ને થોડી વાર વાંચવામાં જ બાર તો વાગી ગયા. હું દુકાનમાંથી પાઉંરોટી લઈ આવેલી. એના ટોસ્ટનો નાસ્તો કરી હું ચાલવા નીકળી. વરસાદ લગભગ અટકી ગયેલો, પણ તોયે ત્રણેક વાર આછી ઝરમર તો થઈ જ. મારી પાસે છત્રી હતી, અને વાદળાં થાય ત્યારે પ્રકાશ થોડો ઝાંખો થાય તે થોડી નિરાંત તો આપે.

   નકશા પ્રમાણે રારોટૉન્ગા રિઝોર્ટ હોટેલ મારા ઉતારાથી ત્રણ માઈલ દૂર હતી. હું એ દિશામાં ચાલવા માંડેલી. ત્યાં સુધી ગયા પછી થયું કે “લાવને, ધોધ સુધી જઈ આવું.” સૂરજ વાદળાની પાછળ હતો, એટલી બધી ગરમી નહોતી અને રસ્તો સીધો હતો. એક માઈલ વધારે ચાલ્યા પછી પર્વત તરફ જતી કેડી પર હું ડાબે વળી ગઈ. એ તો જંગલના પરિસરમાં આગળ ને આગળ, ઊંડે ને ઊંડે જતી ગઈ. ક્યારેક ઊંચીનીચી, ક્યારેક પથરાળ તો ક્યારેક કાદવથી ખરડાયેલી સાવ સૂની કેડી. સવા-દોઢ માઈલ આમ ને આમ ચાલ્યા પછી સામેથી બે જણ આવતાં દેખાયાં. એક યુવક ને એક યુવતી. બંને અમેરિકન હતાં. ધોધ જોવા જ નીકળેલાં ને આખરે પાછાં વળી રહ્યાં હતાં. મને કહે કે, “આ રસ્તો નથી. અધૂરી રહેલી પેલી હોટેલ પછી જે કાચી કેડી આવે છે તેના પર જવાનું છે.”

   આનો અર્થ એ કે ફરી સવા-દોઢ માઈલ પાછાં જવાનું, મુખ્ય રસ્તે થઈ પેલી બીજી કેડી લઈ એના પર ઓછામાં ઓછો એક માઈલ ચાલવાનું. ત્યાં એક નાના ભૂરા પાટિયા પર લખેલું હતું : “ટાપુને પેલે છેડે જતો રસ્તો.” પહાડ પર ચઢીને ને ઊતરીને જેમને સાહસ કરવું હોય તે આ રસ્તો લેતાં હોય છે. પણ સાથે સ્થાનિક ગાઈડ લેવાનું ભારપૂર્વક કહેવામાં આવતું હોય છે. અજાણ્યાં મુસાફરોને માટે આ રસ્તો ખતરનાક નીવડતો હોય છે. આ રસ્તે એક ધોધ છે, એમ પ્રવાસ-પત્રિકામાં વાંચેલું. ત્યાં સુધી તો હું એકલી જઈ શકું એમ ધારેલું.

   એ સાચી કેડી પર વળતાંની સાથે બેએક ઘર હતાં. એમણે ખેડેલી ઘેરી કથ્થાઈ જમીન હતી. નજીકમાં લીલા ઘાસથી છવાયેલા ઢોળાવ હતા ને અસંખ્ય નાળિયેરીનાં ઝાડ. દરેક દ્રશ્યને આ વૃક્ષ મૃદુ ને કમનીય બનાવી દે છે. તત્કાળ કેડીની બંને બાજુ ગાઢ જંગલ ખસી આવ્યું. ઓળખાય તો નહીં જ, પણ જુદી ના પડાય તેવી ગીચ વનસ્પતિ. વાતાવરણ સાવ સૂમસામ. પેલાં અમેરિકન તો એમની ઝડપે ને ત્રીજી વ્યક્તિની હાજરી નહીં ઇચ્છીને આગળ નીકળી ગયેલાં. હું મારી રીતે જગ્યાની સાથે ઓતપ્રોત થતી એકલી જ જતી હતી. કેડી પર ક્યાંક લપસણો, ચીકણો કાદવ હતો, તો ક્યાંક સુકાઈને એ ઊંચા-નીચા ગઠ્ઠા બન્યા હતા. પગ સાચવીને મૂકવા પડતા હતા.

   કેટલું અંતર કપાયું તેનો ખ્યાલ આશરે જ કરવો પડે. બીજો દોઢેક માઈલ તો ગયો જ હશે. મોપેડ પર બે-ત્રણ યુગલ પાછાં ફરતાં હતાં. કાળક્રમે પેલાં અમેરિકન પણ મળ્યાં. એ કહે, “હા,આ જ સાચો રસ્તો છે, પણ ધોધમાં બહુ પાણી નથી.” અંતે એક નાની ખુલ્લી જગ્યા આવી. ત્યાં બે બેન્ચ મૂકેલી – પ્રવાસીઓ સ્થાનની સુંદરતા માણી શકે તે માટે. એક મોટા પાટિયા પર લખેલું : “સુરક્ષિત પ્રાકૃતિક સ્થાન”. તેમજ “આ સ્થાનની આગળ કોઈ માનવીય પ્રવૃત્તિ કરવી નહીં” – એટલે કે નહાવું, ધોવું, ચાલવું, બેસવું, સૂવું, પ્રેમ કરવો.

   વાંચીને તો હસી પડાય, પણ પછી હસવું ઊડી જાય. ઊંડું જંગલ, એક ઘેરો લીલો જ રંગ, ચોખ્ખું અજવાળું પહોંચતું નહોતું અને ધોધમાં જરા પણ પાણી નહોતું. કાળા જંગાવર પાષાણો પરથી કદાચ પાણીનું સાવ પાતળું એક પડ સરકતું હતું. સહેજ ભીનાશ અમુક પાષાણો પર દેખાય તે જ. આટઆટલો વરસાદ ને છતાં આવું સૂકું ? ઉપરવાસમાં નહીં થતો હોય? કે પછી કોઈ જુદી જ ઋતુમાં પર્વતો પરથી પાણી વહી આવતું હશે?

   પાષાણો પરથી ઊતરીને હું ત્યાં નીચે ઘણી ઋતુઓથી બનીને રહેલા ધરા પાસે ગઈ. મને એમ કે એમાં હાથ ઝબોળીશ, મોઢે ભીના હાથ લગાવી જરા ઠંડક પામીશ ને કદાચ આચમન પણ લીધું જ હોત. પણ નજીક જઈ જોયું તો એ જડ ને કુંઠિત સપાટી પર અગણિત મચ્છર છવાઈ બેઠેલા હતા. કદાચ એથીયે વધારે ઇંડા સેવી રહ્યા હતા. હું લગભગ આઘાત પામી ગઈ.

   ત્યાં વધારે રોકાવાની જરૂર નહોતી. ઇચ્છા પણ નહોતી. પાછાં જતાં બેએક યુગલ મળેલાં – એક મોપેડ પર, એક મોટરમાં. એ લોકોને મેં રસ્તો ચીંધ્યો ને જરૂરી માહિતી આપી. મુખ્ય માર્ગ પર ચાલી આવવામાં કુલ દસ માઈલ થયેલા. ગૌરીકુંડથી કેદારનાથના અંતરથી પણ વધારે. અહીં તો આનંદદાયી કશું નહોતું. ચાલવાનું બહુ કષ્ટકર નહોતું, કારણકે સપાટ ભૂમિ પર હતું. જો ઘણા ઢાળ ચઢવાના આવ્યા હોત તો ઘણો થાક લાગત. મુખ્ય માર્ગથી ઉતારો હજી બીજા પાંચ માઈલ હતો. છાંયા વગરના માર્ગ પર એટલું બીજું ચાલવાનું થકવી દેત. તેથી હું બસની રાહ જોતી એક બાજુ બેસી ગઈ.

   બપોરના ચારેક વાગ્યાનો દરિયો સરસ લાગતો હતો. ભરતીનો સમય હતો. ‘લગૂન’જળ-પુષ્ટ થયેલું હતું. મોજાં ખૂબ દૂર દૂર ચઢે છે, ભાંગે છે. આ કિનારે એ ક્યારેય પહોંચતાં નથી. મને સતત એમનીખોટ લાગ્યા કરે છે. આ જળને મોકળાશ મળેલી છે, પણ મોજાંનાં આંદોલનનો સ્પર્શ એ પામતું નથી. મઝધારનાં રહસ્ય આ કિનારો જાણી શકતો નથી. એને માટે મારું મન આર્દ્ર થતું રહે છે.

   રવિવારની છેલ્લી બસ આવારુઆના બસ-સ્ટેન્ડથી ચાર વાગ્યે નીકળે, તે મેં સમય-પત્રકમાં જોઈ રાખેલું. સદ્દભાગ્યે એ કાંટા પ્રમાણેની બસ હતી – નહીં તો મારો ઉતારો એના રૂટમાં ના આવત, અપેક્ષા પ્રમાણે સમયસર બસ આવી ગઈ. પછી તો પાંચ માઈલ એટલે પંદરેક મિનિટ !

   હાથ-મોઢું ધોઈ હું વળી બહાર ચાલી ગઈ. થોડી જ મિનિટો દૂર, તિતિકાવેકા નામની વસાહતમાં, મુખ્ય માર્ગ પર જ મોટું એક દેવળ છે. ૧૮૪૧માં એ બંધાયેલું – ને તે પણ અતિકષ્ટ. કિનારેથી એક માઈલ દૂરના દરિયામાંના પરવાળાંના સંપુટોને જાતે-હાથે કાપીને દેવળની જગ્યા પર લાવવામાં આવેલા. એ રીતે અત્યંત ભાવપૂર્વક આ ઇમારત ચણાયેલી. હવે એમાં ખ્રિસ્તી પ્રાર્થના અઠવાડિયામાં ત્રણ જ દિવસ થાય છે. બુધવારે અને શુક્રવારે ફક્ત પ્રભાતે પાંચ વાગ્યે; રવિવારે સવારે પાંચ તથા દસ વાગ્યે તેમજ સાંજે પાંચ વાગ્યે.

   રવિવારની દસ તથા સાંજના પાંચ વાગ્યાની પ્રાર્થનાની પહેલાં તેમજ એ પૂરી થયા પછી સામેની પ્રાઈમરી સ્કૂલના છોકરાઓનું બેન્ડ સરઘસ રૂપે આવીને સંગીત વગાડી જાય છે. એક સેવા તરીકે. સવારે એનો રવ સાંભળ્યો હતો, તેથી સાંજે હું એ દેવળ જોવા, બેન્ડ સાંભળવા ગઈ. સારાં, સુઘડ કપડાં પહેરેલાં સ્ત્રી-પુરુષો આવતાં જતાં હતાં. પુરુષો સૂટ અને હેટમાં, સ્ત્રીઓ સ્કર્ટ, જેકેટ અને હેટમાં. પ્રાર્થનામાં દ્વીપ-પ્રજા હેટ વગર જાય જ નહીં. અહીં વધારે હેટ સૂકવેલા ઘાસની બનેલી હતી. હું બહારના ઓટલા પર બેસીને સામૂહિક ભક્તિ-ગાન સાંભળતી રહી. હેટ પહેરી નહોતી એટલે મારે દેવળની અંદર જવું નહોતું. ત્રણ બાળકીઓ અને બે છોકરાઓ શાંતિપૂર્વક, સહેજે અવાજકે તોફાન કર્યા વગર બહાર રમતાંફરતાં હતાં. છેલ્લે પાદરીનું ટૂંકું ઉદ્ધોધન હતું. એ સ્થાનિક ભાષામાં હતું એટલે સમજાય તો ક્યાંથી ? એ મહિલાપાદરી હતાં, એ જોઈને આશ્ચર્યની સાથે આનંદ પણ થયેલો. જાણે આદિજાતિમાં એક પ્રકારની અતિ-આધુનિકતા હતી.

   બસ, છેક સાંજે દિવસ સ્વસ્થ અને સૌમ્ય બન્યો હતો. રસોડાની બહાર બેસીને મેં વાંચ્યા કર્યું. છેવટે મારા રૂમમાં ગઈ ત્યારે મેં વિચાર્યું કે આ ઉતારો મને ગમતો હતો – ખૂબ મોટો ઓરડો. અહીંની શાંતિ, ચૂપકીદી, અહીંનું ખાલીપણું આ બધું બરાબર હતું, પણ અહીં બધું સહેજ અવ્યવસ્થિત ને બેદરકાર જેવું હતું. એ જીવાત – મચ્છર ના હોત તો મને ઘણું વધારે ગમ્યું હોત. જોકે આ ટાપુ પર બધી જગ્યા આવી જ લાગે છે – સ્વાભાવિક, વધારે પડતા ઊગી ગયેલાં ઘાસ-તરણાંવાળી. મોટી મોટી હોટેલો ઘણા ખર્ચે સ્વચ્છ ને પાશ્ચાત્ય દેખાવ પ્રાપ્ત કરતી હશે.

   ખાસ તો ઉંબરે બેઠાં બેઠાંસાગરનું સતત દર્શન નથી થતું તે કઠે છે. એ ખોટ નહીં સાલવા દેવાનો આદેશ મનને કરતી રહું છું, પણ જાણું છું કે સાથે જો એ મળ્યું હોત તો હું સંપૂર્ણ સંતુષ્ટ થઈ હોત. છતાં, હું ખુશ છું કે હું કૂક આઈલૅન્ડ્સઆવી. બેએક દિવસ ઓછા હોત તો ચાલત, પણ વિમાન અઠવાડિયે એક જ વારઆવે-જાય છે.

   નાની જગ્યા, પ્રવૃત્તિઓ ઓછી, જાહેર વાહનોનો આધાર, પંડે એકલાં. આ બધાંનો સરવાળો કરો તો ઘણાંને લાગે કે કશું જ નથી. ઘણાં જણ અહીં આવતાં “ગભરાવાનાં.” ન્યૂયૉર્કનાં મિત્રોને વાતો કરતી હતી ત્યારે કેટલાંક પૂછતાં રહ્યાં હતાં કે “તો પછી ત્યાં કર્યું શું? કંટાળો ના આવે ?” જવાબમાં ખૂબ ઉત્સાહથી હું કહેતી, “નારે, કંટાળો શેનો આવે?” પછી હું ગણાવતી શું શું કરતી તે : ખાલી પાછલા રસ્તાઓ પર વચ્ચેવચ હું ચાલતી; આકાશ તરફ, પર્વતો તરફ બે હાથ ધરી હું ગાવા માંડતી – મોટેથી, દિલ ભરીને; સાગરની નજીક હોઉં ત્યારે તો એના વિવિધ વર્ષોથી મંત્રમુગ્ધ ! ખેતરમાં બાંધેલી ગાય ને બકરીની સામે ઊભી રહીને મનોમન વાતો કરતી; નાળિયેરીજોઈને ખુશ થતી, ફૂલો જોઈને હરખાતી ને ખરીને પડેલા સુંદર સુગંધિત ચંપાને ઉપાડીને માથામાં ભરાવતી.
  
   સમય સરસ જ ગયો હતો, ને સાનંદ.
* * *
   સોમવારની સવારને માટે “રારો ટૂર' નામની કંપનીમાં ટાપુની સફરના મેં પૈસા ભરેલા. બસમાં અને ચાલી ચાલીને શક્ય તેટલું જોયા પછી બાકી તો રહ્યું જ હોય તે ગાડીમાં, ગાઈડ સાથે, જઈને સારી રીતે જોઈ શકાય. સવારે નવેક વાગ્યે મને ઉતારેથી લીધી, પછી બીજી હોટેલોમાંથી અન્ય પ્રવાસીઓને લીધાં ને મિનિ-બસ ભરાઈ ગઈ. જે ચાલક હતો તે જ ગાઈડ હતો. હસમુખો સ્થાનિક માણસ. એણે પોતાનું નામ “બૉબિ” કહેલું. પ્રવાસીઓને યાદ રહી જાય તે માટે. હું એકલી હોઈ આગળની સીટ પર બેઠેલી તેથી બોબિ સાથે વધારે વાતો ને વિનોદ કરી શકતી.

   પોતાની ઓળખાણ આપતાં એણે કહેલું કે પોતે જાતિ-નાયકના કુટુંબનો હતો. જ્યારે પણ આવા આગેવાનનો કે “મારાએ”નો – દ્વીપનો સામાજિક-સાંસ્કૃતિક પ્રથા-વિષયક-સંદર્ભ નીકળતો ત્યારે બૉબિ ફરીથી કહેતો કે પોતે “રાજકુમાર”ની કક્ષાનો હતો. સાચું-ખોટું કોણ જાણે, પણ વિશ્વભરમાં બધાં જાણતાં હોય છે કે પશ્ચિમી પ્રવાસીઓને રાજા-રાણીની ને જાતિ-નાયકોની વગેરે વાતોમાં બહુ રસ પડતો હોય છે. એમનાં જીવન અને સમાજોમાં આવાં રાજવંશી-ધનવંશી પદવીદરજ્જા હોતાં નથી તેથી ખાસ. પણ હું બૉબિને ચિડાવતી રહી : “એમ કે ?”, “ખરેખર ?” મનમાં મેં કહ્યું, “હા, હા, તું કૂક આઈલૅન્ડ્સમાંનો એક રાજકુમાર હોય તો હું ઇન્ડિયન રાજકુમારીક્યાં નથી ?”

   બૉબિ અમને પાછલા રસ્તા પર લઈ ગયેલો. ત્યાં તો હું બેત્રણ વાર વચ્ચોવચ આકાશ ને પર્વતો સામે જોઈ ગાતી-ગાતી નીકળી પડેલી. એ દ્રશ્યો ને સ્થાનિક જેલ વગેરે મારી મેળે મેં જોયેલું. છતાં મિનિ-બસની ઊંચાઈ પર બેઠાં બેઠાં બધું ફરી જોવું ગમ્યું. જ્યાં સપાટ જમીન ત્યાં વાવેતર ને જ્યાં વાવેતર ત્યાં બધે ફાલ થઈ ગયેલોહોય – અળવી જેવાં “તારો” કંદનાં મોટાં પાન, પાઈનેપલની વાડીઓ, ટામેટાંના ભારથી લચેલી વેલીઓ ને લટકતી અસંખ્ય કાચી કેરીઓ. આ બધું રસ્તા પાસેથી શરૂ થઈ છેક પર્વતોની દીવાલ સુધી જતું હોય. અહીં બધાંની વાડીઓ હોય. ફાલ એટલો ઊતરે કે કુટુંબ પૂરો ના કરી શકે. તેથી બહારથી તોડાય ને ફળફળાદિ લેવાની દરેક જણને છૂટ હોય છે. એને ચોરી નહીં, બલ્કે સહાય કહેવાય છે! એમ તોડવાની જરૂર કોને હોય, જ્યારે બધાં પાસે ખપથી વધારે હોય ?

   અહીંના પર્વતોને ઢાળ-ઢોળાવ હોતા નથી. ભૂમિ પરથી હઠાત્ એ ઊભા થયેલા હોય છે, તેથી ઘણા ઊંચા દેખાય છે. કૂક આઈલૅન્ડ્સ પરનો સૌથી ઊંચો પર્વત આ રારોટોન્ગા ટાપુ પર છે, તે પણ ફક્ત ૬૫૩ મિટર ઊંચો. વળી, એ ઊંચાઈ તો એના શંકુ આકારની ટોચની. અહીંના પર્વતોના આકાર ખૂબ લાક્ષણિક રીતે “પોલિનેશિયન” છે. હવ્વાઈના ટાપુઓ પર પણ આ આકાર મેં જોયેલા છે. તેથી જ કહી શકું છું કે એ પ્રાદેશિક લાક્ષણિકતા છે. અન્યત્ર આ હરિતાચ્છાદિત રૂપાકાર જોવા નથી મળતા તેથી પણ આ પર્વતો બહુ આકર્ષક લાગે છે.

   રારોટૉન્ગા ટાપુ પર “આરા મેતુઆ” કહેવાતો એક “અંદરનો માર્ગ” છે. તોઈ નામના નાયકની પ્રેરણાથી ૧૮૦૦ની શરૂઆતમાં પ્રજાજનોએ એ માર્ગ બનાવેલો. નહીં વપરાતી પાણી-પોચી જમીનને કાંકરા, ધૂળ ને પરવાળાંની કરચોથી ભરી-દબાવીને, લગભગ આખા ટાપુ પરનાં ગામોને એમણે જોડ્યાં હતાં. ખ્રિસ્તી પાદરીઓ અને એ સાથે જે આધુનિકતા આવી તેની પણ પહેલાંના જમાનામાં કોઈ યાંત્રિક સાધનો વિના, જાત-મહેનત અને સંપથી બનાવેલો આ પ્રાચીન માર્ગ એ આદિ-પ્રજાની કુનેહનું પ્રતીક ગણાય છે. જોકે ભાગ્યે જ ક્યાંક એનો એકાદ “ટુકડો” આજે બચ્યો છે. વર્ષોનો ઘસારો તો ખરો જ. વાહનોની અવરજવર વધતી ગઈ તેથી સરકારે પચીસેક વર્ષ પહેલાં એની મોટા ભાગની લંબાઈને ડામર લગાવીને દ્રઢ કરી. તો પ્રજાજનો એવી ફરિયાદ કરે છે કે “સરકારે અમારા સાંસ્કૃતિક વારસાને નાબૂદ કરી નાખ્યો.” બૉબિ આમ બોલ્યો હતો, પણ જાણે પોપટિયું, કારણકે વારસાની ખરેખરી કિંમત કેટલાંને હોય છે?

   રારો ટૂરની ઑફિસ પર અમને લઈ જવાયેલાં. નાના મકાનને અડીને એક ઘેઘૂર વૃક્ષની આસપાસ લાકડાંનો વરંડો હતો. થોડી બેઠકો હતી, પણ વધારે જણ ઊભાં રહેલાં. ત્યાં બૉબિએ લાકડી જ વાપરીને એક નાળિયેર હાથથી છોલી આપ્યું. અંદરનું કોપરું જરા સુકાઈ ગયેલું, પણ પાણી બહુ મીઠું હતું. તાજા પપૈયાની ચીરીઓ બહુ જ રસ અને સ્વાદથી ભરેલી હતી. વચમાં વરસાદ પણ પડ્યો, એટલે કેટલીક છત્રીઓ ખૂલી ને બધાં થોડાં આઘાં-પાછાં થયાં.

  ટાપુના પશ્ચિમ કિનારે વિમાન-મથક, સ્ટેડિયમ અને સંસદ-ભવનનું નાનું મકાન છે. તે સિવાય જોવા જેવી એક કાળી પાષાણ-શિલા છે. એને “તુઓરો” એટલે કે “સ્વાગત-શિલા” કહે છે. એક પ્રાચીન માન્યતા પ્રમાણે આ મૃતાત્માઓની વિદાયનું સ્થળ છે. ત્યાંથી મૃતાત્માઓ “આવાઈકી” કહેવાતા પરલોક તરફની સફર શરૂ કરે છે. આ “આવાઈકી” શબ્દ આરંભ-સ્થાન કે મૂળ માતૃભૂમિના સંદર્ભમાં પણ વપરાય છે. એ સ્થાન કે જ્યાંથી પોલિનેશિયન પ્રજા આવી, અને જ્યાં પાછાં જવાની તીવ્ર ઇચ્છા રાખે છે. એ “સ્વાગત-શિલા” ‘લગૂન’ના પાણીની વચ્ચે રહેલી છે. આગંતુકોને આવકાર આપે છે. તથા એમની તકેદારી પણ રાખે છે – એમ મનાય છે. હવે તો એ સાગર-સ્નાન માટેનું લોકપ્રિય સ્થળ બનેલું છે.

   આવારુઆ શહેરમાં બૉબિએ બધાંને સારો સમય આપ્યો. હું છાંયડામાં દરિયાની સામે બેસી રહી. ત્યાં થોડી હવા પણ હતી. એક સ્થાનિક સ્ત્રીએ થોડી વાતો કરેલી. “અહીંથી ક્યાં જવાનાં”, એમ પૂછેલું. પછી કહે, “તાહિતિ અહીંના કરતાં વધારે ગરમ હશે.” મને થયું, “બાપરે. તો શું થશે? અહીં જ આટલી ગરમી છે ને.” આજે પાછું હવામાન વધારે ઊંચું લાગતું હતું.

   શહેરની અંદર ને આસપાસ ચારેક પ્રાસાદ છે. એનો અર્થ એ કે એટલા નાયક-વંશ છે. સરસ વિશાળ નિવાસ-સ્થાન જેવા એ પ્રાસાદો દેખાતા હોય છે. એક તો મેં પહેલાં જોયેલો અને બે નવેસરથી બંધાયેલા, જે સરસ અદ્યતન દેખાતા હતા. કોઈ પણ વંશ-વેલામાં કશા પણ નિર્ણય લેવાના હોય તો દરેક સદસ્ય સંમત થાય તે આવશ્યકહોય છે. આ નિયમને કારણે કૌટુંબિક ઝગડાનું નિરાકરણ વર્ષોનાં વર્ષો સુધી આવતું નથી. એથી જ તો બે પ્રાસાદો બંધ ને અવાવરુ પડેલા હતા.

   જાતિ-નાયકો, એટલે કે અહીંનાં “રાજા-રાણીઓ”નાં બહોળાં કુટુંબો સ્થાવર સંપત્તિની વહેંચણીના વિખવાદમાં ગૂંચવાયેલાં હોય છે, ત્યારે મોટા ભાગનાં સામાન્ય પ્રજાજનોનાં જીવન સુખી હોય છે. દરેક કુટુંબને વારસાગત જમીન મળી ગયેલી હોય છે. આ દ્વીપદેશની સમગ્ર ભૂમિ અહીંની પ્રજાની ગણાય છે. સરકારી મકાનો જેના પર હોય તે પણ. બહારથી આવેલાં જમીન ખરીદી શકતાં નથી - ભાડે જ લઈ શકે છે. પછી બૉબિએ કહેલું કે આજ-કાલ અહીંની યુવા-પ્રજામાં માદક પદાર્થો અને પીણાંનો ઉપયોગ ઘણો વધી ગયો છે, ને એની એક સમસ્યા થતી જાય છે. આ કુટેવો અને સામગ્રીઓ સુધ્ધાં, આગંતુકો તેમજ ધંધો કરનારાં બહારનાં દ્વારા આવી છે એમ એનું કહેવું હતું. પ્રવાસીઓની અવરજવર નાની જગ્યાને ઘણી હાનિકારક બની શકે છે તે હકીકત છે.

   ટાપુના પૂર્વતમ ખૂણે “ન્ગાતાન્ગિઈઆ” કહેવાતું નાનું બારું છે. પરવાળાંની દીવાલ અને કાંઠાની વચ્ચે અવરોધ વગરનો જળ-માર્ગ બનેલો છે – કુદરતી રીતે જ ઊંડો ને પહોળો. અત્યારે તો એ નાની નૌકાઓ માટે, તેમજ દ્વારા, વપરાય છે, પણ એ સ્થાનની ઘણી ઐતિહાસિક અગત્ય છે. એક હજારથી વધુ વર્ષ પહેલાં આસપાસના સાત ટાપુઓ પરથી ત્યાં ભેગાં થયેલાં “કનૂ” (Canoe) કહેવાતાં લાંબાં, છીછરાં લાક્ષણિક હોડકાંઓ સ્થાનેથી “આઓતેઆરોઆ” – એટલે કે ન્યૂઝીલૅન્ડની દિશામાં નીકળેલાં. એ આજે પણ બહુ મોટું સાહસ ગણાય છે. એ બહાદુર, મક્કમ નિર્ધારવાળા નાવિકોએ “આઓતેઆરોઆ” પ્રદેશને શોધ્યો ત્યાં પહોંચ્યા, ત્યાં સ્થાયી થયા અને ન્યૂઝીલૅન્ડની આદિ “માઓરી” પ્રજાના પૂર્વજો અને પ્રણેતા બન્યા.

   મુખ્ય માર્ગની એક તરફ ઝાડના છાયાવાળું, શાંત સરસ સ્થળ છે. એ ‘લગૂન’માંથી અસીમ સાગર તરફ જતો જળ-માર્ગ અતીતના પરિપ્રેક્ષ્યમાં કલ્પવાનો હોય છે. ઉપરાંત, એ પ્રાચીન બનાવના સ્મરણમાંએક સાદું, પણ સંવેદનપ્રદ સ્મારક ત્યાં રચાયું છે. લાવાના બનેલા સાત પાષાઓને સફેદ રંગીને એક વર્તુળમાં ગોઠવ્યા છે. દરેક પરની તકતીમાં એક એક હોડકાનું નામ કોતરેલું છે. ગોળ ફરીને બધાં નામ વાંચ્યાં. એ પાષાણોને કૂદીને વર્તુળની અંદર જાઓ તો સ્થાનના તથા પૂર્વજોના આત્માનું અપમાન કર્યું કહેવાય. મંદ મંદ પવનવાળું અકલાંત પાણી પાસેનું એ સ્થાન ગૌરવાન્વિત તથા સંતુષ્ટ મૃતાત્માઓની કૃપા પામેલું જ લાગતું હતું.

(કૂક આઈલૅન્ડ્સની આદિ પ્રજા દ્વારા બનાવાયેલું એક ઐતિહાસિક સ્મારક.)


   સામી તરફનું દોઢસો વર્ષ જૂનું દેવળ બતાવતાં બૉબિએ ખ્રિસ્તી ધર્મ વિષે માહિતી આપી કે કૂક આઈલૅન્ડ્સનો એ મુખ્ય ધર્મ છે. છતાં એમાં થોડી આદિજાતીય માન્યતા-પ્રથાઓ તો ભળેલી જ હોય. વળી, કેથોલિક, ઍડવેન્ટિસ્ટ, જહોવાના સાક્ષી વગેરે પંથો પણ ખરા. આવાં વિભાજનોને લીધે જ તો બધાં દેવળ રોજ ખુલ્લાં રાખી શકાતાં નહીં હોય.

   નજીકમાં મિનિ બસ ઊભી રાખી બૉબિએ ઊંચા એક શિખરતરફ ધ્યાન ખેંચ્યું. એને “ધ નીડલ” કહે છે. સોયની અણી જેવું પાતળું કે તીણું તો એ નથી જ. એ છે જાડા શંકુ આકારનું, પણ એક શૃંગનું આ નામ “તે રુઆ માન્ગા” પોલિનેશિયામાં પ્રચલિત છે. એમાંના દરેક ટાપુ-દેશમાં એક એક “સોય-શૃંગ” હશે. તોયે ફોટા તો બધાં પ્રવાસી લઈ જ લે. રખેને “જોવા જેવું” કશું ચૂકી ગયેલાં લાગે !

   આવાં પર્યટનમાં પ્રવાસીઓને અમુક દુકાનોમાં લઈ જવાનું તો ચુકાતું જ નથી હોતું. કદાચ કંપની વેચાણના બદલામાં થોડું દલાલી રૂપે પામતી હોય. અમને જ્યાં લઈ જવાયાં ત્યાં ચાલીને તો હું કદિ પહોંચી જ ના હોત. ટાપુ પર બનાવેલી ચીજ-વસ્તુઓ, ઉપરાંત ત્યાં “કાળાં મોતી” વેચાતાં હતાં. પોલિનેશિયા એને માટે વખણાય છે. હરતાં-ફરતાં રારોટોન્ગા ટાપુ પર, આવારુઆ શહેરમાં મેં ક્યાંક ક્યાંક આ મોતી છૂટાં કે બુટ્ટી-પેન્ડન્ટમાં જડેલાં જોયાં હતાં, પણ ક્યાં તો એનાં રૂપ-પરિમાણ ના ગમે, ક્યાં તો કિંમત. થવા કાળે, આ દુકાનમાં મને એક મોતી બહુ ગમી ગયું. કાળી દ્રાક્ષથી મોટું, સુરેખ લંબગોળ અને ચળકતી ઘેરી ભૂખરી ત્વચા. પોલિનેશિયામાંથી “કાળું મોતી” ખરીદવાનો મહિમા બહુ મોટો છે. મારે માટે તો અણધાર્યો ને અનપેક્ષિત જ એ સિદ્ધ થયો.

   છેલ્લે એક “મારાએ” પાસે અમે થોભ્યાં. એનો એક અર્થ “મહેલ”કરે છે, તો બીજો અર્થ “સભા-સ્થાન” પણ થાય છે. એક જમાનામાં જાતિ-નાયકો આવા સ્થાને પ્રજાજનોને મળતા, નિર્ણયો લેતા, “રાજ” ચલાવતા. ઉપરાંત, સમૂહ-મિજબાનીઓ તથા દેવોને માટેના ઉત્સવ પણ “મારાએ” પર જ યોજાતાં. પ્રાચીન કાળથી આ સ્થાનો અત્યંત અગત્યનાં અને પવિત્ર ગણાતાં આવ્યાં છે. આજે પણ એ ભાવમાં ફેર નથી પડ્યો. આજે પણ “સામાન્ય વ્યક્તિ અંદર જઈ શકતી નથી; કશાને હાથ લગાડી કે બદલી કે હાનિ કરી શકતી નથી. “મારાએ”નું ગૌરવ નહીં સાચવનાર પર આપોઆપ શાપ પડે છે, એમ માન્યતા આજે પણ ચાલુ છે.

   અહીં હજી કેટલાક “મારાએ” અસ્તિત્વમાં છે, પણ આ “મારાએ આરાઈ – તે – ટૉન્ગા” ખૂબ પવિત્ર ગણાય છે. બાગ જેવા એકસ્થળે થોડો ભાગ જાણે જુદો રખાયેલો – વ્યવસ્થિત અને ચોખ્ખો. ઘાસ કાપેલું. ઝાડ-પાન સરખી સંભાળ પામેલાં લાગે. એક છેડે મોટો, લંબચોરસ પાષાણ હતો – બાર ફીટ લાંબો, સાત ફીટ પહોળો ને એક ફૂટ ઊંચો એ મુખ્ય નાયકનું મહાસન, સર્વનાં માનાદરનું ભાજન. હવે આ “મારાએ” પહેલાંની જેમ વપરાતાં નથી, છતાં હજી એ “પૂજનીય મંદિર”ની દ્રષ્ટિએ જ નિહાળાય છે. ત્યાંનું એક પાંદડું પણ ના તોડાય અને પથરા જેવા પથરા પર પગ ના મુકાય. અમે બધાંએ પણ બૉલિએ કહ્યું ત્યાંથી જ એ સ્થાન જોયું.

   બસ, આ પછી ખાસ કાંઈ બાકી ના રહ્યું. ચાર-પાંચ કલાકમાં ટાપુનું સારું વર્તુળાવલોકન થયું હતું ! એ સાંજે માઈલેક ચાલીને હુંક્યાંક જમવા ગઈ હતી. પાછાં આવતાં સાંધ્ય આલોકમાં લીલા, રસઘન પર્વતો લલિત-સુંદર બન્યા હતા. સૂર્યાસ્તના સમયે આકાશમાં ભગવો વર્ણ પ્રસર્યો હતો. અર્ણવનો ભૂરો રંગ નીખરી ઊઠ્યા હતો. બધું જ મને પ્રિયકર લાગતું હતું.
* * *
   આખી રાત પછીથી વરસાદ પડતો રહેલો. સવારે ગરમ પાણીના નળમાં જરા પણ પ્રેશર નહોતું. ઠીક છે, આમ પણ એ ત્યાંની છેલ્લી સવાર હતી. કૂક આઈલૅન્ડ્સમાંથી જવાનો દિવસ આવી ગયો હતો. છેક રાતનું વિમાન હતું, પણ કહ્યા પ્રમાણે રૂમ ખાલી કરી નાખ્યો. પછી આવારુઆ શહેરમાં જઈ એક કાફેમાં ચીની શાક ને ભાત જમી. એ પણ ઠીક હતાં – મસ્ટર્ડ ને ચીલી સોસ નાખીને ખાઈ લીધાં. પછી કૉફી ખરીદી ત્યાં જ શાંતિથી બેઠી રહી. વાંચ્યું, ત્યાંથી જ દરિયો દેખાતો રહ્યો. થોડીક ઠંડક હતી કારણકે સૂર્ય ધુમ્મસની પાછળ હતો.

   અમુક પાછલી ગલીઓમાં પહેલી વાર ચાલી, ખોવાઈ, નીકળી આવી ! ત્યાં નિમ્ન મધ્યમ વર્ગનાં ઘર લાગ્યાં – જૂનાં, તૂટવા માંડેલાં, નાનાં, પતરાંનાં છાપરાંવાળાં, પતરાં જડેલી બારીવાળાં. પણ બધાંને કમ્પાઉન્ડ ખરું. ઝાડ તો એટલાં બધાં હોય કે બાગ જેવું જ લાગે. જમીન બાપદાદાની આપેલી ને વળી ફળદ્રુપ, પણ પછી ઘર સાચવવાના પૈસા નહીં. બાજુમાંની પ્રાઇમરી સ્કૂલમાંથી ઘણી બાલિકાઓ પોતપોતાનાંઘર તરફ જવા માંડેલી. સેકન્ડરી સ્કૂલને અહીં “કૉલેજ” કહેતાં હોય છે.

   કૂક આઈલૅન્ડ્સના રાષ્ટ્ર-ધ્વજ સરસ છે. ન્યૂઝીલૅન્ડના ધ્વજમાંનું બ્રિટિશ પ્રતીક ખરું, પણ સાથે એના પંદર ટાપુઓને દર્શાવતા પંદર તારક છે. હજી વધારે સુંદર અને વિખ્યાત છે. અહીંની ટપાલ-ટિકિટો. એક નાની ઑફિસમાં ટપાલખાતું હતું. એના આગલા ઓરડામાં વેચાણ તેમજ પાછલાં વર્ષોમાં બહાર પાડેલી ટિકિટોને પ્રદર્શનીની જેમ કાચના કબાટોમાં ગોઠવેલી. નાની, મોટી, ગોળ, ત્રિકોણ, રંગરંગીન, ખૂબ આકર્ષક ટિકિટો. ફૂલો, પંખીઓ ને દરિયાઈ જીવો વધારે દેખાય પણ અમુક ઐતિહાસિક ઘટના ને વ્યક્તિઓ, તેમજ બ્રિટિશ રાજવંશનાં સદસ્યો પણ આ ટિકિટોમાં આલેખાયાં છે. દર વર્ષે ત્રણથી છ જેટલી નવી ટિકિટો બહાર પડે છે અને દુનિયાભરનાં સંગ્રહોમાં શામિલ થઈ જાય છે. ત્રણેક દાયકા પહેલાં અહીં ચોરસ ને ત્રિકોણ આકારના સિક્કા પણ ચલણમાં હતા. હવે તો એ સંગ્રહ ખાતે, મોંઘા ભાવે મળે તો મળે. પ્રદર્શનીમાં આ બધું જોઈને કાફી ખુશી થઈ.

   પછી ફરીથી મંડપ નીચે દરિયા સામે જોતી બેઠી. જળ-દર્શન તો સદાયે આનંદ જ આપે. કાંટા પ્રમાણેની છેલ્લી બસ ચાર વાગ્યે નીકળી. ફરીથી લાંબા રસ્તે ટાપુને જોવા પામી. પૂર્વના આકાશમાં, પર્વતોનાં માથાંની ઉપર વરસાદી વાદળો ચઢી આવ્યાં. અચાનક એક મેઘધનુષ્ય દેખાઈ ગયું – જાડું, ઘેરું, સ્પષ્ટ સપ્તરંગી, સુંદર ગિરિશ્રેણીમાંથી જન્મેલું, સાગર પરના વ્યોમમાં અદ્રશ્ય થતું. એક સાદા, સરસ, સંતોષકારક દિવસ માટેની એ આખરી ભેટ હતી જાણે. એક સુંદર ટાપુ પર, પ્રાપ્ત થયેલાં ભાવ-ચિત્રો ને દ્રશ્યોમાં ઉમેરાતી એક અંતિમ અપૂર્વ ઘડી. સાચે જ આ રારોટૉન્ગા ટાપુ દરરોજ વધારે ને વધારે સુંદર લાગતો ગયેલો. એનો સાગર એટલો બધો નહીં, પણ એના પર્વતો કેન્દ્રમાં સમૂહે સ્થિત, હંમેશાં દ્રષ્ટમાન, શ્યામ-હરિત, આર્દ્ર-ઉજ્જવળ; તણાયેલા નીલ-દીપ્ત ગગનના પૃષ્ઠ પર અંકાયેલા વિલક્ષણ પોલિનેશિયન આકારો.

   મારી આંખો ઠરતી રહી હતી અને મન ગાતું – મલકતું રહેલું – આ સ્થાનમાં.
(ક્રમશ :...)


0 comments


Leave comment