12 - પ્રકરણ : ૧૨ - ઇચ્છાની પરિતૃપ્તિ / ખીલ્યાં મારાં પગલાં / પ્રીતિ સેનગુપ્તા


   કૂક આઈલૅન્ડ્સ પરના સાત દિવસમાં તો એ વહાલસોયું બની ગયેલું. ઘર તેમજ ઘર જેવાં બનેલાં સ્થાનો છોડતાં થાય તેવાં સંવેદન થવા માંડેલાં. જીવ ચંચળ બનેલો. એમાં થોડી ચિંતા પણ ભળેલી. રારોટૉન્ગાથી રાતે અગિયાર વાગ્યે ઊપડેલું વિમાન પપિએતેના મથકે સાડા બાર-એકે ઊતરવાનું હતું. તે સમયે હોટેલ મેળવતાં શું તકલીફ પડશે તેનો અંદાજ આવતો નહોતો. કોઈ આરક્ષણ કરાવ્યું નહોતું. મોડી રાતે કશું મળશે કે નહીં? કેવું મળશે? – એવા પ્રશ્નો મનમાં થતા રહ્યા હતા.

   છેલ્લા ત્રણેક કલાકો મેળે મેળે સારા જ ગયા. હું કિનારે ગયેલી. સૂર્યાસ્તને યોગ્ય સ્વચ્છ આકાશ થઈ ગયું હતું. ક્ષિતિજની રેખ પરિષ્કાર અંકાતી હતી. સાગર જાણે તશ્તરીમાં હતો – સપાટ, પથરાયેલો, ગોળાકાર. છેક દૂર મોજાં ઊંચાં થવા મથતાં હતાં, પણ પરવાળાની પાળની ઉપર ચઢી શકતાં નહોતાં. છતાં ઝીણી જેવી લહેરો આજે કિનારે આવી હતી. મારી નજીક આવવાનું થોડું વધારે જોમ એમનામાં આજે આવ્યું હતું એવું મને લાગ્યું. મને જાણે હંમેશાં આવું લાગે છે. નક્કી એમને મારે માટે પ્રેમ હતો. “કોઈને તો હોવો જોઈએને ?” હું એમને કહું છું.

   આજે કાળી ચૌદશ છે. આવારુઆમાં ફરતાં કોઈ ઇન્ડો-ફિજિયન મળ્યું હોત તો “દિવાળી મુબારક” કહી શકી હોત. એ તક મળી નહીં. અહીં પશ્ચિમી પ્રવાસીઓ અને સ્થાનિક તરીકે જુએ છે, ને ઘણી વાર રસ્તો પૂછે છે. અહીંના ઇતિહાસ વિષે ને ‘લગૂન’નાં પાણીનીસ્તબ્ધતા વિષે પ્રશ્નો પૂછે છે. એ મને ગમે છે. મારો સાચો વારસો છતો થતાં અમે બધાં સાથે હસીએ છીએ. એમની પૃચ્છામાં કે ગેરસમજમાં અપમાનનો ભાવ નથી હોતો. સ્થાનિક લોકોની નજરમાં હું ઇન્ડોફિજિયન છું, જેમને એ લોકો અ-ભાવની અને ઊતરતી કક્ષાની રીતે જોતા લાગે છે. એક સાંજે મોટી હોટેલમાં ગઈ હતી ત્યારે એક કર્મચારી કહેવા માંડેલો કે, “કેટલાંક ઇન્ડો-ફિજિયનો આ હોટેલમાં નોકરી કરે છે. એમાં સ્પષ્ટ અપમાન ને ઉપેક્ષાનો સર હતો. મેં કહ્યું, “હું ઇન્ડિયન છું” ત્યારે એ નવાઈ પામેલો ને એનો સૂર કંઈક બદલાયેલો. એ પછી પણ બીજાં કર્મચારીઓ – એટલે હોટેલનાં નોકરો જને? – મારી સામે શંકાની નજરે જોતાં રહેલાં. ખરેખરા કોઈ ઈન્ડિયનને જોવાનો વારો એમને આવ્યો નહીં હોય.

   આવું કશુંક બને ત્યારે મન દુઃખી થઈ જાય. પછી જાતે જ એને સહાય કરીને “ખંખેરી નાખવું” પડે. છતાં, હું અમેરિકામાં રહું છું એવું મેં તો ના જ કહ્યું હોય. એણે જે તફાવત જોયો ને અનુભવ્યો હોય તે મારા દેખાવને લીધે, રંગને લીધે હોય. મારાં ખિસ્સાંમાં ક્યું નાણું છે તે કહેવું મને ગમતું નથી. નાનમ લાગે છે એમાં છીછરું લાગે છે. હું જે છું તેને લીધે આવી મળતી વાસ્તવિકતા મેં અનેક વાર પ્રમાણી છે ને સહી છે. એ સુખદ ક્યારેક જ હોય છે.

   જ્યાં જાઓ ત્યાં લોકો કેવાસરખા જ હોય છે. એમનાં ભાવો ને લાગણીઓ જરા પણ જુદાં હોતાં નથી. સર્વત્ર બાળકો હસતાંરમતાં હોય, મોટાંઓ ચતુર ને હોશિયાર હોય. ગમે તેટલી નાની જગ્યા ના હોય. બીજી પ્રજા ઊતરતી ને ઓછી હોશિયાર હોય છે એવું કોઈએ માની લેવું જ ના જોઈએ. એવું હોતું જ નથી. એવી માન્યતા અને ગુમાનને લીધે જ લોકો અન્યનાં અપમાન કરવા પ્રેરાતો હોય છે.

   રારોટૉન્ગા પરની છેલ્લી સાંજે સાગરની સાથે હું વાતો કરતી રહી ને મનને હળવું કરવા મથતી રહી, અયાલ અને ઈઝરાયેલાએ એમની સગવડે, ઘણી વહેલી મને વિમાન-મથકે ઉતારી ત્યારે કોઈ પ્રવાસી તો શું, કોઈ કર્મચારી પણ આવ્યા નહોતા. અંધારું ઘોર હતું.ખરેખર કોઈ બત્તી થયેલી નહોતી. અડધા કલાક પછી અજવાળું થયું તો જોયું કે વરંડાનો જ ભાગ હતો ત્યાં જ ટિકિટ, સામાન વગેરે નોંધાતું હતું. પછી જ્યાં રાહ જોતાં ઊભી રહી ત્યાં મચ્છરો કરડતા રહ્યા. કૂક આઈલૅન્ડ્સના મચ્છરો. છેલ્લા ચટકા એમણે જ ભર્યા !
 * * *
   દોઢ કલાકનું ઉડ્ડયન હતું. એમાં તો કેટલો દરિયો વળોટ્યો, ને જુદા જ કિનારે પહોંચ્યાં. પાછો એક નવો જ દેશ. “ફ્રેન્ચ પોલિનેશિયા” કહેવાતો પ્રદેશ. એમાં “સોસાયટીઆઈલૅન્ડ્સ” કહેવાતો દ્વીપ-દેશ, એનો એક ટાપુ તે “તાહિતિ”, જેના “પપિએતે” શહેરમાં દેશનું એક માત્ર આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાન-મથક આવેલું છે. આટલી વારમાં સંસ્કૃતિ બદલાઈ ગઈ ને ભાષા પણ જુદી થઈ ગઈ. હવે તો ફ્રેન્ચ રીતિ, નીતિ અને વહેવાર મળવાનાં. ત્યાંની આદિજાતિના ના હોય તે લોકમાં તો પૂરેપૂરાં દેખાવાનાં. જુદું જ આ વિશ્વ હતું, જ્યાં જવાની ઈચ્છા મેં છેલ્લાં થોડાં વર્ષોથી સેવેલી. તે આ વહેલી સવારે પૂર્ણ થઈ હતી. એ સિવાયનું બધું અનિશ્ચિત હતું !

   મથકો તો જુઓ તો ઝળાંહળાં ને ચોખ્ખું, ચમકતું, અદ્યતન “વર્લ્ડ-કલાસ.” કોઈ નાના ટાપુનું હોય એવું નહીં કાંઈ. પાસપોર્ટ કન્ટ્રોલ, સામાનનું ઝડપી આવવું, સામાન માટેની સ્માર્ટ ટ્રોલી અને કસ્ટમ્સ - કશામાં વાર જ નહીં. જાણે પ્રવાસીઓને હેરાન કરવામાં કોઈને રસ જ નહીં. આ બધું સાવ સહેલું. સામનો કરવાનો તો આવે મેદાને પડો – એટલે કે બહાર નીકળો – ત્યારે.

   બધાં પાશ્ચાત્ય – સફેદ પ્રવાસીઓને લેવા તો આરક્ષિત હોટેલોમાંથી આવેલાં. બધાં જ ક્યાં તો યુગ્મમાં કે જૂથમાં હોય. એકલી તો હું નાની હોટેલોમાંથી મુસાફરોને ચૂંટવા આવવાની માથાકૂટ અને ઉજાગરા કોઈએ કર્યા નહોતા. એક યુરોપી યુગલ મારા જેવું હતું - આરક્ષણ વગરનું, પણ એ બંને વહેલી સવારનું વહાણ લઈને બીજા એક ટાપુ પર જતાં રહેવાનાં હતાં, ને પૈસા બચાવવા મથક પર જ રાતના બાકીના કલાક ગાળવાનાં હતાં. સહાય કે સૂચન કરવા માટે ત્યાં કોઈ નહોતું. પબ્લિક ટેલિફોન પણ નહોતા.

   સાવ ખાલી થયેલી લોબીમાં, સામાનને ધકેલતી હું આમથી તેમ ફરી આવી. એ રીતે વિચારવાનો, જાતને સ્થિર કરવાનો સમય પણ મળતો હતો. “ફાઆઆ' નામના આ મથકમાં બત્તીઓનો પાર નહોતો, પણ ત્યારે બધું અજવાળું નકામું બતનું હતું. કૅફેટેરિયામાં પાંચ-સાત સ્થાનિક લોકો બેઠેલાં. એમાંના કોઈનું ધ્યાન મારામાં હતું નહીં. પેલા યુરોપી યુગલે મને જરૂર બોલાવી ને પાસે બેસવા કહ્યું. માહિતી આપવા માંડી, પણ એ તો મારી પાસે હતી જ. એમ જ રાત કાઢવા હું લગભગ તૈયાર થઈ, ને ત્યાં જ નજીકના બે ઉતારા પર તપાસ કરી આવવાનો વિચાર આવ્યો. સામાન એ યુગલ પાસે મૂકી, અંધારા જેવા પાર્કિંગ માટેના મેદાનમાં થઈ આશરે ચાલવા માંડી.

   આજે દિવાળી હતી. ત્રણ-ચાર કલાકમાં દિવાળીની સવાર ઊગવાની. દસેક વર્ષથી જ્યાં આવવું હતું ત્યાં હું પહોંચી ગઈ હતી. આ મારો એકસોમો દેશ બનતો હતો. ઉજવણીને લાયક આ અંક હતો, આ આગમન હતું અને અત્યારે હું અનિશ્ચિતતાથી ઘેરાયેલી હતી. ગભરાટ કે ડર નહોતો. સવાર સુધી રાહ જોવાની જ વાત હતી ને પછી હોટલો માટે પૈસા ખરચવાના હતા. પણ આમ મોડી રાતે ઉતારા શોધવા નીકળી જઈને હું પોતે જ મારી જાતને કોઈ પરીક્ષામાં ઉતારતી હતી. આવું હું કરતી હોઉં છું ને ઉત્તીર્ણ થાઉં એટલે ખુશ થતી હોઉં છું.

   બહારના રસ્તે આવીને, હવે ક્યાં જવું તે વિમાસતી હતી ત્યાં એક ટેક્સી આવી ને મને આંતરીને ઊભી રહી. આટલી રાતે એકલી નીકળેલી છોકરી શંકાસ્પદ બને, ક્યાં તો બદચલનની લાગે. હું તો એવી નહોતી જ. મેં સ્વાભાવિક રીતે ચાલકને પૂછ્યું, “શે ફિફિ” ઉતારો કઈ બાજુના રસ્તે છે?” ચાલકે પાછળની ટેકરી તરફ હાથ કર્યો ને કહ્યું, “ચાલો, બેસી જાઓ. હું લઈ જાઉં છું.”

   એમની બાજુની સીટ પર હું બેઠી. પછી જોયું કે એ સ્થૂળ કહેવાય એવા દાદાજી હતા. ટેકરીના ઢાળ પર ગાડી ચઢી કે બધાં ઘરોમાંથી કૂતરા ભસવા માંડ્યાં. ઉતારા પાસે એક કૂતરો જોર-જોરથીએટલું ભસતો રહ્યો કે એક માણસ ઊઠી ગયો. બહાર આવ્યા વગર એમણે કહ્યું કે ત્યાં રૂમ ખાલી નહોતો, પણ જરા આગળ સીધાં જતાં “શે સોરેન્સેન” ઉતારામાં રૂમ મળી જશે. ત્યાં જતાંમાં બીજા કૂતરાનું ગળું ભસી ભસીને ખોખરું થવા લાગ્યું. હું એને “શશશ્” કરીને ચૂપ થવા વિનવતી રહી. આમ કકળાટ ઊભો કરતાં મને બહુ શરમ લાગતી હતી.

   બીજા ઉતારામાંથી એક ભાઈ આંખો ચોળતા બહાર આવ્યા. હા, રૂમ ખાલી હતો. ના, બાકીની રાતના પૈસા એ મારી પાસેથી નહીં લે. અઢી તો વાગી ગયેલા. રૂમ તો તદ્દન સાદો હતો ને એ પ્રમાણમાં મોંઘો જ કહેવાય; પણ આ દેશમાં ભાવ ખૂબ ઊંચા જ છે, કારણકે આ ટાપુઓ જગત આખામાં જનપ્રિય છે. એટલી વારમાં તો જાસ્મીન ફૂલોની માદક સુગંધ શીતળ હવા મારા સુધી લઈ આવેલી. મારા શ્વાસ અનપેક્ષિત ઉપહારથી ભરાઈ આવેલા. અંધારામાં યે માંડવો વરતાયેલો ને કેટલાંયે ફૂલ વરંડાની ફર્શ પર ખરીને પડેલાં. આનાથી વધારે આવકાર કેવો હોઈ શકે?

   ટેક્સી રાહ જોતી ઊભી જ હતી. દાદાજી મને મથક પર પાછી લઈ ગયા. એ યુગલનો આભાર માની મેં સામાન લીધો. હવે રસ્તાની ખબર હતી. મેં કહ્યું કે હું હવે મારી મેળે જતી રહીશ, પણ મારા તાહિશિયન દાદાજી માન્યા નહીં. કહે, “ના, ના, ત્યાં ઘણા કૂતરા છે.” કેવા સજ્જન અને ભલા હતા એ. સાવ અજાણી વ્યક્તિને આવી સહાય કોણ કરે ? પૈસા પણ ના લીધા. મેં એમને થોડી ચોકલેટ હાથ-વગી હતી તે આપી. મને કહે, “મારા ત્રણ દીકરા અને પૌત્ર-પુત્રીઓ રારોટૉન્ગામાં રહે છે.” હું ત્યાંથી તાહિતી આવેલી, તે જાણીને એમણે એ બધાંને યાદ કરેલાં. એ મથકે સવારી મેળવવા રોજ આવતા હતા, તેથી મેં વિચાર્યું કે ફરીથી એમને મળીશ ને ફરીથી એમનો આભાર માનીશ.

   તરત તો ઊંઘ ક્યાંથી આવે ? ત્યાંનો કૂતરો શાંત થઈ ગયો હતો, પણ કૂકડા બોલતા હતા. એક મારી બારીની બહાર જ હોય એમ સંભળાતું હતું. ઊઠી પણ વહેલી. બહાર ખરેખર ચમેલીનો માંડવોહતો. સુગંધ તો જાણે સવારની હવામાં યે માય નહીં. સવારનો નાસ્તો ઉતારાના ભાડામાં આવી જતો હતો. ખાસ કશું નહીં – ઇન્સ્ટન્ટ કૉફી, ફ્રેન્ચ બ્રેડ, થોડી જેલી. પણ અંદર સુધી સુગંધથી તરબતર થતું હતું. એ ટોચ પરથી ઢોળાવને છેડે વિમાન-મથક દેખાતું હતું. એની પાછળ દરિયો હતો, અને પછી પાડોશી મોઓરિયા ટાપુનો આકાર ધુમ્મસમાંથી ઊઠતો હતો.

   હું ઉદાસ નહોતી, આશાસ્પદ હતી. મારા ઇપ્સિત દેશ-સ્થાને હું આવી પહોંચી હતી. લાંબા, શ્રમ-સિદ્ધ, પ્રેમસિક્ત પ્રવાસી-જીવનને નવાજતી મંઝિલ સમું આ શતસંખ્યક સ્થાન હતું. બહુ – સહસ્ત્ર માઈલો પર જાણે હું ચાલતી રહી છું. પરીક્ષા આપતી અને ઉત્તીર્ણ થતી રહી છું. રવીન્દ્રનાથે લખ્યું છે તેમ પ્રાર્થના કરતી રહી છું : “એકલા પથ પરનું મારું ચલન રમણીય કરો, હે મિત્ર, હે પ્રિય.”

   કોઈ રીતે રબની કૃપાને પાત્ર બની હોઈશ ત્યારે જ આટલી બધી ઇચ્છાઓ પૂરી થઈ હશેને? સાવ અજાણ્યા પ્રદેશોમાંથી અક્ષતસુરક્ષિત ઘેર પાછી જઈ શકી હોઈશને? બસ, ભાનમાં, સ્વ-માનમાં આ જ એક ખાતરી છે.
* * *
   પપિએતેની એ પહેલી સવારે તૈયાર થઈને સૌથી પહેલાં પ્રવાસી માહિતી-કેન્દ્રમાંથી નકશા, પત્રિકા વગેરે મેળવવા વિમાન-મથકે ગઈ. ઢાળ ઊતરતાં કૂતરા ભસ્યા નહીં. દિવસ હતોને. કેન્દ્રનો ઓરડો ખુલ્લો હતો. ત્યાં કામ કરતા બે યુવકો હસમુખા ને મઝાના હતા. મને એમણે “નમસ્તે”, “શુક્રિયા” વગેરે કહ્યું. અરે, તરત ઓળખી ગયા હતા મને ! પછી કહે, “હા, અહીં કેટલાંક ઈન્ડિયન છે. નહીં કે કેવળ ઇન્ડો-ફિજિયન.” મને નવાઈ લાગી કે આટલે દૂર ઇન્ડિયનો રહેતાં હોય. સાથે જ મને ખાતરી હતી કે રસ્તામાં મને એક પણ ઇન્ડિયન મળવાનું નહીં. બે-ચાર વાક્યોની આપ-લે થાય તો ગમે. મને હંમેશાં થાય કે કોઈની પણ સાથે વાત થાય તો મને કશું જાણવા મળે !

   એ બેમાંનો એક યુવક ઇન્ડો-ફિજિયનને પરણેલો હતો. કહે,“હિન્દી ફિલ્મો મારી પત્ની જોતી રહે છે. મને જોવી નથી ગમતી. બહુ લાંબી ને વધારે પડતાં નૃત્યો.” અમે બધાં એ વાત પર હસ્યાં. ત્યાંથી થોડી માહિતી મેળવીને હું રસ્તા પર ચઢી આવી. હવે તો બધું જાણીતું હતું ! ફ્રેન્ચ ભાષા પ્રમાણે “લ ટ્રક” કહેવાતી નાની, ઉપરથી બંધ, ટ્રક-બસ ત્યાંથી મને મળી જવાની હતી. શહેરની અંદર તો બધી જાય એટલે કોઈ પણ લઈ લેવાની.

   મેં નોંધ્યું કે ઑસ્ટ્રેલિયા, ન્યૂલૅન્ડ, ફિજિ, કૂક ને ટૉન્ગામાં વાહનો રસ્તાની ડાબી બાજુ પર ચાલતાં હતાં – બ્રિટિશ રીતિ પ્રમાણે, જ્યારે સામોઆમાં અને હવે સોસાયટી આઈલૅન્ડ્સમાં જમણી બાજુ પર ચાલતાં હતાં – યુરોપી પ્રથા પ્રમાણે. અહીં રેનોલ્ટ, પુઝા જેવી ફ્રેન્ચ ગાડીઓ વધારે દેખાય છે. ‘લ ટ્રક’માં બેઠાં પછી જોયું કે ખરેખરી ટ્રકને બાજુઓ, બારીઓ ને બારણું લગાડી દીધેલાં હતાં ઝડપી, સસ્તાં પડે તેવાં આ જાહેર વાહનો હતાં ને ઊંચા-નીચા રસ્તાઓ પર સહેલાઈથી પહોંચી શકે તેવાં. બસ-સ્ટેન્ડ હોય છે ખરાં, પણ મેં જોયું કે હાથ કરીને ગમે ત્યાં ઊભી રાખી શકાતાં હતાં. પણ એ જાણવું પડે કે કઈ જગ્યાએ કઈ ‘લ ટ્રક’ જાય છે. મારે તો જલદી ઉપર લખેલું નામ વાંચવું પડે, નહીં તો ઊભી રાખીને પૂછવું પડે !

   પપિએતે (Papeete) શહેરના કેન્દ્રમાં જતો માર્ગ દરિયા પાસે હશે એવી મારી માન્યતા. એ આશા હતી, પણ ના ડાબી બાજુનો દરિયો દેખાયો, ના જમણી બાજુ પરના પર્વતો દેખાયા. રસ્તાની અને પાણીની વચ્ચે મકાનો થયેલાં હતાં. બીજા ટાપુઓ કરતાં અહીં બધું વધારે શહેરી લાગે છે, પણ આકર્ષક કાંઈ નહીં. શહેર પણ તરત સુંદર ના લાગે. બે-ત્રણ માળનાં સળંગ મકાનો છે, જેમની નીચે થાંભલાવાળા ચલન-પ્રથ છે. ત્યાં પણ ચીજો વેચાતી હોય. મુંબઈ કે દિલ્હી યાદ આવી જાય. અલબત્ત, અહીં પરિમાણ ઘણું નાનું.

   વર્ષોથી જ્યાં જવા ઝંખ્યું હતું તે વિખ્યાત તાહિતિ ટાપુ પરનું આ પપિએતે શહેર હતું. દુનિયામાં એ “નાના પેરિસ” તરીકે જાણીતું છે. પેરિસ હું ઘણીવાર ગઈ છું, પણ અહીં મને પેરિસ યાદ આવ્યું નહીં. સાવ થોડા ટકા બાદ કરતાં અહીંનો દેખાવ ત્રીજા વિશ્વનાસ્થાન જેવો વધારે છે. આમતેમ થોડું ફર્યા-ચાલ્યા પછી આશરે જ હું એક ટ્રાવેલ એજન્સીમાં ગઈ ને સોસાયટી આઈલૅન્ડ્સદેશના બીજા ત્રણ ટાપુઓ – બોરા બોરા, હુઆહિને અને મોઓરિઆ – પર જવા માટેની વિમાન-ટિકિટ ખરીદી લીધી. વળી, બે જગ્યાની હોટેલો પણ નક્કી કરી લીધી. એજન્ટે ત્યાં ફોન કરીને આરક્ષણ કર્યા, મેં પૈસા ચૂકવ્યા ને મને વાઉચર આપી દીધાં. કલાક પણ નહીં થયો હોય ને બધું કામ પતી ગયું.

   શહેરમાં આવેલા પ્રવાસી-કેન્દ્ર પર પણ હું ગયેલી. ત્યાં મેં બસો વિષે પૂછ્યું ત્યારે ખબર પડી કે ટાપુની દક્ષિણે આવેલી જગ્યાઓ પર બપોરે બસ જતી જ નથી. છેલ્લી સાડા બાર-એકે નીકળી જાય. આજે તો એ માટે મોડું જ થઈ ગયું હતું. શહેરમાં ચાલતાં જોયું કે મોટા ભાગની રેસ્ટોરાં ત્રણ વાગ્યે બંધ થઈ જાય છે અને મોટી જાહેર માર્કેટ ચાર વાગ્યે. ઑફિસોનું પણ એવું જ. મેં જલ્દીથી પાછાં જવા માટે ‘લ ટ્રક’ શોધવા માંડી. વિમાનમથક તરફ છેલ્લી ક્યારે જતી હોય, કોણ જાણે.

   મેં નિર્ણય કર્યો કે તાહિતિ પરની ત્રણ રાત આ ઉતારે જ ગાળીશ. સાદો હતો પણ મથકની પાસે તો હતો. પાણી પાસે રહેવું વધારે જ ગમ્યું હોત, પણ આ ટાપુ પર મોટી, ઘણી મોંઘી હોટલો સિવાય એવું કાંઈ છે જ નહીં. વળી, અહીં પણ પરવાળાંની પાળ અને ‘લગૂન’ના જળ-વર્તુળને લીધે સાગર મોજાંથી ચંચળ અને લોભનીય નથી. આ ચમેલીનો મંડપ અને સ્થાનિક કુટુંબ સાથે રહેવાનો અનુભવ શું ઓછો અસામાન્ય હતો?

   બપોરે હું પાછી આવી ત્યારે એ બધાં મળેલાં. પત્નીના નામ પરથી ઉતારાનું નામ “સોરેન્સેન” હતું. પતિને હવે કશી નોકરી કરવાની જરૂર રહી લાગતી નહોતી. દીકરી બે બાળકોનું ધ્યાન રાખતી હતી. એક જમાઈ કામે કે ધંધે આખો દિવસ બહાર જતો હતો. એને મેં બહુ જોયો નહીં, પણ બાકી બધાં માટે વધારે જાણવા મળતું ગયું. સાંજે બધાં સાથે બહાર બેસતાં. વાતો ધીમેથી કરતાં, પણ સંગીત માટે મોટરનો રેડિયો મોટેથી વગાડતાં. બપોરની ઊંઘ લઈને,બહાર આવ્યા પછી એમનું બિયર પીવાનું શરૂ થતું. એક પછી એક બાટલીઓ ખાલી થતી જતી. પતિ-પત્ની સાથે બેસી, શાંતિથી, દસબાર કે વધારે બિયર વ્યક્તિગત રીતે પૂરો કરતાં. એ બંને તેમજ દીકરીનાં શરીર ભારે હતાં.જમાઈ જ પાતળો હતો. વજન ઉતારવાનો કોઈ ખ્યાલ એમનાં મનમાં લાગતો નહોતો.

   સવારે હું નાસ્તો એકલી બેસીને કરતી હોઉં તો “ફિલ”– કે ફિલિપ – મને બોલાવે ને ઘણી વાતો કરે. એ પોતે પા ભાગે આઇરિશ, પા ચીની ને અડધા ભાગે પોલિનેશિયન હતો. એની પત્ની અડધી નોર્વેજિયન હતી ને તેથી એની અટક “સોરેન્સેન” હતી. ગજબની ભેળસેળ થયેલી હતી આ દેશની પ્રજામાં. જાણે એનો તાગ ના પમાય. સતત રસપ્રદ લાગે. આઠે દિશાઓમાંથી જુદી જુદી જાતિઓ દક્ષિણ પ્રશાંતમાં આવેલી – મલેશિયા, ઈન્ડોનેશિયા, ચીનથી, કદાચ ઇન્ડિયા ને ઈજિપ્તથી પણ; અરે પેરુની ઈન્કા જાતિ સુધ્ધાં. અને યુરોપી જાતિઓ તો, અલબત્ત, ખરી.

   ફિલને પોતાની જાણકારી બતાવવાની મઝા આવતી હતી. આગળ કહે, હજાર વર્ષ પહેલાં સૌથી મૂળ પ્રજા માઓરી જાતિની બનેલી હતી. એ લોકો અંદર અંદર ઝગડતા રહ્યા અને બીજી ભૂમિ શોધવા નીકળતા રહ્યા. જ્યાં જતા ત્યાંનું નામ બદલતા, વસવાટ કરતા, નવાં કુટુંબો બનાવતા. એમના સિવાય પણ કેટલી બધી જાતિઓ આવી, વસી, રાજ કર્યું, સત્તા જમાવી વગેરે. આ દરમ્યાન, લોહી ભળતું ગયું ને લોકો બદલાતા ગયા. આથી અત્યારે સંપૂર્ણપણે શુદ્ધ પ્રાચીન લોહીવાળા લોકો બહુ ઓછા રહ્યા છે. આ દેશ વિષેના પુસ્તકમાં મેં વાંચેલું કે અહીં સિત્તેર ટકા લોકો પૂરેપૂરા શુદ્ધ પોલિનેશિયન છે.

   ૧૮૪૨માં આ સોસાઈટી આઈલૅન્ડ્સદ્વીપ-દેશ ફ્રાન્સની સત્તા નીચે આવ્યો. કપ્તાનો ને ખલાસીઓ ઉપરાંત ત્યાં ખ્રિસ્તી પાદરી પણ સારી સંખ્યામાં હતા. એમણે અને ફ્રેન્ચ આગેવાનોએ તળ-પ્રજાને દબાવવાની, બદલવાની નીતિ અખત્યાર કરી. પોલિનેશિયન જીવનસંસ્કૃતિને જાણે એ લોકો નાબૂદ કરવા માગતા હતા. તળ-પ્રજાજનો પ્રથાગત પોષાક અને ફૂલોના હાર પહેરી ના શકતાં; ભાષા અનેનૃત્ય કે સંગીત પર નિષેદ મુકાયેલો; તેમજ પૂજા, પ્રાર્થના, માન્યતા વગેરેને અનુસરવાની પણ રજા નહોતી. દોઢસો વર્ષ આમ ચાલ્યું. “પાદરીઓ પણ રાજકીય માણસો જેવા જ હરામી હોય છે” એવો ફિલનો મત હતો. પાદરીઓ જ લોકોને પોતાની જીવનરીતિ બદલવા, ઈશુની ભક્તિ કરવા આગ્રહ કરતા હોય છે, ફરજ પાડતા હોય છે.

   ૧૯૭૭માં ફ્રાન્સની સરકારે આ દેશને “સીમિત સ્વયંશાસન”ની છૂટ આપી. તે પછી ધીરે ધીરે પ્રજા પોતાનાં પ્રાચીન, પ્રથાગત સંસ્કારસંસ્કૃતિ તરફ પાછી વળી. છેક ૨૦૦૦ના વર્ષમાં સોસાઈટી આઈલૅન્ડ્સના સ્થાનિક આગેવાનો નિર્ણય લેવાની, નિયમો ઘડવાની સત્તા પામ્યા. સાથે જ આ દેશ ફ્રાન્સનો “દરિયાપારનો દેશ”નું બિરુદ પામ્યો. એટલે આમ તો ઠેરના ઠેર જને? ફ્રેન્ચ ઉપસ્થિતિ આજે પણ સર્વત્ર દેખાય છે – સરકારમાં, વહીવટમાં, બધા જ પોલીસ ફ્રેન્ચ છે; દેશની પ્રથમ ભાષા ફ્રેન્ચ છે. બધાં પાટિયાંને નામો ફ્રેન્ચમાં લખેલાં હોય છે. સાથે સાથે અહીંની લોક-ભાષા “તાહિશિયેન” પણ વાપરી હોય – એવું નહીં.

   સૌથી વધારે નવાઈ મને એ લાગેલી કે સ્થાનિક, તળ-જાતિની વ્યક્તિઓ પોલીસ, સૈનિક, સરકારી કાર્યાલયોના પહેરેગીર વગેરે પદવીઓ માટે અરજી પણ નથી કરી શકતા. દેશ પોતાનો પણ હુકમ અન્યનો.

   જેમ ઇતિહાસ તેમ વર્તમાન પણ અનેક કાર્ય-કારણો દ્વારા આકાર પામતો હોય છે. એ સર્વને સમજવાં તેમજ સમજાવવા સહેલાં નથી હોતાં. હું નિરીક્ષણ કરતી રહું. નોંધ લેતી રહું અને સ્થાન જેવું હોય તેવું સ્વીકારતી રહું.

   ફિલ સારા માણસ હતા. એ રસોઈ કરે, સાફ કરી નાખે, વાસણો ધોઈ નાખે. એની પત્ની પાસે બેસે, ખૂબ આસ્તેથી વાતો કરે. ફિલ એને કશું કરવા ના દે. પોતે જ કરે. “મને ગમે છે આ બધું,” એ કહે છે. બંને જણ આખો દિવસ સાથે હોય છે – બેસે, સિગારેટ પીએ, ઉધરસ ખાય, બપોરે ઊંઘ ખેંચી લે ને સાંજ પડ્યે બિયર-પાન શરૂ થાય. સાંજે દીકરી રસોઈ કરે છે. સોરેન્સેનનાપહેલા લગ્નની છોકરી છે. ફિલને પણ આગલી પત્નીથી ત્રણ દીકરીઓ છે. આ જીવન સુખી ને સંતોષી લાગે છે એને માટે. પત્નીનું ઘર છે, નોકરી કરવાની નથી, રૂમોનાં ભાડાં મળતાં રહે છે ! ફિલ ક્યારેય શર્ટ પહેરતા નથી – દિવસે કે રાતે, અંદર કે બહાર. લાંબું, ઢીલું અડધું પાટલૂન એ મોટા ગોળ પેટની નીચે બાંધે છે. ગરમીનો પ્રદેશ ખરો, પણ સાંજે ને રાતે તો ઠંડક થઈ જતી હોય છે.

   એ બુદ્ધિશાળી છે અને કુલીન છે. સોરેન્સેન બોલે ઓછું, પણ છે માયાળુ. દીકરીનું નામ બેનિસિયા છે. એને ન્યૂયોર્ક વિષે કુતૂહલ હતું. મેં એને બે-ત્રણ પોસ્ટકાર્ડ આપેલાં ને એમાંનાં ન્યૂયૉર્કનાં દ્રશ્યો સમજાવેલાં. સ્થાનિક કુટુંબ – ને એમાંય આ કુટુંબ – સાથે થોડા દિવસ રહેવાનો અનુભવ મારે માટે વિશિષ્ટ હતો. હોટેલના એક રૂમમાં એકલી બંધ રહી હોત – એને બદલે અહીં ઘરની મોકળાશ અને સદસ્યોની હાજરીમાં હૂંફ મળી.

   પહેલી સાંજે પપિએતેથી પાછી આવીને હું ચમેલીના છત્ર નીચે બેઠી હતી. હવે કશું નહીં કરાય એમ મેં માન્યું હતું. ત્યારે ફિલે જણાવ્યું કે ટાપુની પશ્ચિમ તરફ ‘લ ટ્રક’ આખી રાત ચાલુ રહે છે, તેથી જો મારે કોઈ ફેન્સી હોટેલમાં પોલિનેશિયન સંગીત-નૃત્યનો કાર્યક્રમ જોવા જવું હોય તો જઈ શકાય. આ કાર્યક્રમ રોજ રાતે નથી હોતો. આ રાતે હતો તેથી મેં એ જોવા જવાનું નક્કી કર્યું. નીચેથી ‘લ ટ્રક’મળી ગઈ ને થોડી વારમાં મને એ હોટેલ પાસે ઉતારી દીધી.

   પ્રવેશદ્વારથી જ બધું વિશાળ ને ભવ્ય હતું – બગીચો, ઝાડપાન, નાનો ધોધ, લૉબિ, બત્તીઓના પ્રકાશમાં જોઈ શકાતો સ્વિમિંગપુલ. એકલાં સફેદ પ્રવાસીઓ હતાં. તે તો ઠીક, પણ કેટલાંક સ્થાનિક કર્મચારીઓ ઘમંડનો ભાવ લઈને ફરતાં હતાં. અલબત્ત, મને કોઈએ રોકી કે ટોકી નહોતી. ખુલ્લા વરંડામાં બે સ્ત્રીઓ બેઠી હતી. એ બંને પણ કાર્યક્રમ જોવા આવેલી. એમની કંપનીમાં હું પણ બેસી ગઈ. પોલિનેશિયન પ્રજામાં પાંચસો-છસો વર્ષથી સહજ રીતે – જાણે આપોઆપ – ઉફુલ્લ આનંદ દર્શાવતાં નૃત્યો થતાં આવ્યાં છે. એમાં હાથના હાવભાવ ભાષાનું કામ કરતા હોય છે. એવા ઊંડાણથી નાસમજાય તો પણ તાલબદ્ધ એ નૃત્યો જોવા ગમતાં હોય છે. પોલિનેશિયાના પ્રદેશમાં જાઓ ત્યારે એક વાર તો એ જોવા જ જોઈએ. કૂક આઈલૅન્ડ્સપણ વખણાય છે એ માટે. મેં ત્યાં ના જોયાં તેથી અહીં તાહિતિમાં ચૂકવાં નહોતાં.

   સામોઆમાં જોયાં હતાં તેનાથી આ જુદાં લાગે. પ્રજા પણ જુદી જ છે, તેથી પ્રથા પણ હોય જ. સારો એવો લાંબો કાર્યક્રમ હતો. એકલી સ્ત્રીઓ, એકલા પુરુષો તથા સ્ત્રી-પુરુષોનાં ભેગાં એવાં નૃત્યો થયાં. ક્યારેક રંગરંગીન કપડાં, તો ક્યારેક લાક્ષણિક ઘાસના પોષાક. ફૂલોના હાર ગળામાં અને માથામાં મુગટની રીતે પહેરવાનો રિવાજ સદીઓ જૂનો, પણ હવે કાગળ ને પ્લાસ્ટિકના હાર પહેરાતા લાગ્યા. વાજિંત્રોમાં મોટા ઊભાં આદિજાતીય ઢોલ મુખ્ય અને ખાસ પ્રકારની વાંસળી. નૃત્યકારોનું એક જૂથ જવા માંડે ત્યાં બીજું આવવા જ માંડ્યું હોય.

   આ બધું – લય, તાલ, ધ્વનિ, મુદ્રા – જોતાં ને સાંભળતાં હોઈએ ત્યારે પૂરતું મનોરંજન આપે, પણ પછી લાગે કે “ઠીક હવે.” મોટી હોટેલમાં પરદેશી પ્રવાસીઓ માટે રજૂ થતું અનુષ્ઠાન અમુક અંશે કૃત્રિમ તો રહેવાનું જ.

   કમ્પાઉન્ડની બહાર મુખ્ય રસ્તા પરથી ‘લ ટ્રક’લઈને પાછી ગઈ. ટેકરી ઉપરની એ ગલીમાં ચઢતાં હવે કૂતરા ભસ્યા નહીં. એમને માટે હું ત્યાંની બની ગઈ હતી કે શું? દિવાળીનો દિવસ ને રાત આમ વીતી ગયાં હતાં. આમ તો સારાં જ ગયાં હતાં – બીજા કોઈ પણ દિવસની જેમ વળી.
(ક્રમશ :...)


0 comments


Leave comment