13 - પ્રકરણ : ૧૩ - તાહિતિ સાથે પરિચય / ખીલ્યાં મારાં પગલાં / પ્રીતિ સેનગુપ્તા


તાહિતિ ટાપુ (કવિતા)

મહાસાગરના પ્રસ્તાર પરથી ઉદ્દભવતા
કોઈ ચક્રવાતની જેમ
એક આકર્ષણ
ફંગોળાતું રહ્યું હતુંવર્ષોથી–
મારી આસપાસ.
ઊંડાણના રહસ્ય જેવું એક સ્વપ્ન
પરવાળાંની માફક
શ્વસતું, આકારાતું ગયું હતું.
છીપલીઓ તો હોય છે
મોતી પરિપક્વ થાય તેની રાહમાં.
ક્યાં કશી ચંચળતા? ત્વરા?
–જ્યારે ઇપ્સિત હોય
પ્રશાંતમાંનો સ્વયં મુક્તામણિ :
આ બહુ-દ્વીપ દેશ.
લાંબા કાળ સુધી એની પ્રતિ
મનોમન કરેલા પ્રયાણનાં શ્રમ-ચિહ્ન
ત્યાં પહોંચતાં જ ભૂંસાઈ ગયાં–
જેમકે લહેરોનું ધીમેથી સ્પર્શી જવું,
ને રેતી ફરીથી થઈ જતી સુંવાળી સપાટ.
કિનારા પર
મને મૂક, મુગ્ધ
ઊભી રહી ગયેલી જોઈને
સાગર પોતે જ મને સમજાવે છે :
જો, સખિ, પ્રત્યેક જળે, સ્થળે
ફરી ફરી મૂકવાનાં હોય છે પગલાં.
સમય-૫ટે, સ્મૃતિ-પટે
એ જ રહે છે ચિરંતન
–એ જ, કે જે
નથી હોતું
પણ હોય છે.
*
   બેસતા વર્ષની સવાર થઈ હતી – મારે માટે. પણ બીજી સવારોથી કશો ફેર નહોતો એમાં – મારે માટે. હું એકલી હતી, અને જ્યાં હતી ત્યાંથી ભારત સાત કલાક પાછળ હતું અને ન્યૂયૉર્ક સત્તર કલાક આગળ હતું. આ હિસાબ કરવો યે અઘરો. “સપ્પરમા દિવસે સાવ કેવાં એકલાં છીએ” એમ વિચારવું યે નકામું.

   ઉતારાવાળા ઘરમાંનું કોઈ સવારે દેખાયું નહીં, પણ થરમોસમાં ગરમ પાણી ભરેલું હતું. મેં ખાનામાંથી કૉફી અને ફ્રિજમાંથી દૂધ ને જૅલી શોધી લીધાં. ફ્રેન્ચ બ્રેડનાં લાંબાં પાંચ-સાત નંગ તો બહાર જ હતાં. પ્રવાસી-પત્રિકા જોતાં જોતાં નિરાંતે મેં નાસ્તો કર્યો ને સાડા દસેક વાગ્યે ‘લ ટ્રક’લેવા મુખ્ય માર્ગ પર ઊતરી. પપિએતે શહેરના પોમારે બુલવાર્ડ નામના મોટા રસ્તા પર મને મોટી બસ મળી. કે જે પૂર્વ તેમજ દક્ષિણ કિનારે જતી હતી. મને થયું, ઉત્તરે થઈને પૂર્વ તરફ જતી બસ લઈને છેક “તારાવાઓ’ ગામ સુધી જાઉં. તાહિતિ ટાપુ મગફળીના આકારે છે– “તાહિતિ નુઈ” એટલે “મોટો ભાગ” અને “તાહિતિ ઇતિ” એટલે નાનો ભાગ. એ બેના વચલા સાંકડા ભાગ પર તારવાઓ આવેલું નકશામાં દેખાય. મેં વિચાર્યું કે સરસ દૂર સુધી ફરાશે ને ટાપુ પરની વિવિધ દ્રશ્યાવલિ જોવાશે.

   બસ છેક સાડા અગિયાર વાગ્યે ઊપડી. કેટલીક સ્થાનિક સ્ત્રીઓ ઘેર પાછી જતી લાગતી હતી. અહીં પણ દિવસ બહુ વહેલો શરૂ થઈ જતો હતો. થોડીવાર સુધી શહેરનો પ્રસ્તાર સાથે રહ્યો. ત્યારે ને પછી પણ આકર્ષક કશું નહીં. પછી જ્યારે પાણી દેખાવા માંડેત્યારે એની દેદીપ્યમાન વિસ્તૃતિ કશું પણ બદલી નાખવા શક્ય બને. એક દ્રશ્ય, એક સ્મૃતિ, એક અભિપ્રાય કશું પણ. આહા, જળદર્શનનું શું ઘેલું છે મનને !

   પાંચ-છ માઈલ પછી ‘મહિના’ગામે બસ ઊભી રહી. બધી સ્ત્રીઓ ફટાફટ ઊતરી. મને મિનિટેકમાં સમજાઈ ગયું કે બીજી વધારે ખરીદી કરવા માટેનું એ રોકાણ હતું. એવી જ ઝડપથી બધી પાછી પણ આવી ગઈ. દરેકે બબ્બે-ત્રણ ત્રણ સૉફ્ટ ડ્રિક્સની બૉટલો અને લાંબી ફ્રેન્ચ બ્રેડો ખરીદેલી. શહેર કરતાં એ ત્યાં સસ્તું હશે. મેં મનમાં કહ્યું : “વાહ, સ્થાનિક ‘વાહિને’ – સ્ત્રીઓ – માટે ભારે સગવડ કરી છે.”

   હવા આજે વધારે ચોખ્ખી હતી, જોકે મોઓરિયા ટાપુ પર સફેદ વાદળોનું છત્ર હતું. જોઈએ એવો ફોટો ના આવે, તાહિતિ ટાપુના તટો પર સૂર્યનો સોનેરી પ્રકાશ હતો, જ્યારે કેન્દ્રમાં ઘેરા લીલા પહાડોને ઘેરા વાદળોએ છાવર્યા હતા. માઉન્ટ ઓરોહેના, જે ૨,૨૪૧ મિટરને કારણે સૌથી ઊંચો બનેલો છે. તે ક્યારેક સહેજ ડોકિયાં સિવાય આખો દિવસ ઢંકાયેલો રહ્યો.

   દરિયો એક વાર દેખાયો પછી પચીસેક માઈલ સુધી સાથે રહ્યો – લગભગ અનવરત. એના રંગો, એના ઉછાળ, એના વિસ્તાર – એટલો બધો આનંદ આપે. તટ પર કાળી રેતી હતી. બધી ભીની. સૂર્યસ્નાનને લાયક નહીં. અમુક સ્થાને પાણી રમતીલું ચંચળ હતું, તો અન્યત્ર ‘લગૂન’જેવું નિશ્ચલ હતું. ‘પાપેનોઓ’ની નજીકમાં જોરદાર મોજાં પાષાણોની નીચે જઈ, બહાર નીકળી, કિનારા પરના બીજા પાષાણો પર અફળાતાં હતાં. ટૉન્ગામાં જોયેલાં તેવાં આ “ફૂત્કાર-છિદ્ર”હતાં, પણ ઘણાં નાનાં પરિમાણનાં. અથડાઈને ઉત્પન્ન થતોછંટકાવ પણ નાનો હતો. અહીં આવું હતું, સરસ જ હતું.

   કેટલીક જગ્યાઓએ મોટાં મોટાં, ઊંચાં ગોળ વળીને આવતાં જબરાં મોજાં થતાં હતાં. સ્થાનિક યુવકો લાકડાનાં પાટિયા પર સમતુલન રાખીને એ મોજાં પર સવાર થતા હતા. એમને નાથતા હતા ને એ ભાગતાં પાણીમાં પડતા હતા. “સર્ફિંગ” કહેવાતી આ જળ-રમતપોલિનેશિયાના ટાપુઓ પર કદાચ શરૂ થઈ ને વિકસી તો ખરી જ. ‘તિઆરેઈ’ના તટ પર પહેલી જ વાર સ્થાનિક માછીમારો દેખાયેલા. બધાએ દોરીઓ પાણીમાં નાંખેલી. ત્યાં એક સ્પષ્ટ દેખાય તેવી મોટી નદી પણ ભળતી હતી. કદાચ તેથી એ માછલી પકડવાનું સારું સ્થળ બનતું હતું. મેં એ પણ જોયું કે જ્યાં શક્ય અને સુરક્ષિત હોય ત્યાં પાણી ઉપર લોકોના શાંતિથી બેસવા, પાણીને જોવા માટે બેઠકો ને પાળીઓ કરવામાં આવી હતી. એવું મેં ઉતારાથી થોડે દૂર પણ જોયેલું. રસ્તાની બાજુમાંની ખુલ્લી જગ્યામાં જૂના ઘેઘૂર એક ઝાડ નીચેથી વિમાન-મથકનાં મેદાન તેમજ દરિયો દેખાતાં હતાં. સાંજે હવા ખાવા, સૂર્યાસ્ત જોવા ઘણાં સ્થાનિક કુટુંબોને ત્યાં ભેગા થતાં મેં જોયાં હતાં.

   મારી બસ તો આગળ ચાલતી રહી – ગ્રામીણ કહેવાય તેવા પરિસરમાંથી. વનસ્પતિ વગરનો એક ઈંચ ના દેખાય. ખરેખર. જાણે લીલી ધમાલ, જાણે હરિત ક્રાંતિ. વચ્ચે વચ્ચે ઘર – અમુક નાનાં, એકાદ રૂમનાં હોય તેવાં; અમુક સરસ મોટાં. રસ્તા પર, દરિયા પર. દરેકને કમ્પાઉન્ડ તો હોય જ. એમાં દફન-પીઠ પણ જોવા મળે. અહીં પણ પ્લાસ્ટિકનાં રંગીન ફૂલોથી એમને શણગારવાની પ્રથા છે.

   છેક ‘તારાવાઓ’ પહોંચી તો ગઈ. પણ પછી શું?! છેલ્લે રસ્તો ઢોળાવો ચઢતો ગયેલો. ‘તાહિતિ ઇતિ’ના તટ અને પર્વતો હાથવગા લાગેલા. ત્યાંના લોકોનો સામનો કરવા ૧૮૪૪માં ફ્રેન્ચ સત્તાધારીઓએ કિલ્લો બાંધેલો. હવે તે ફ્રેન્ચ લશ્કરી તાલીમ માટે વપરાય છે. એ સિવાય ‘તારવાઓ’ના ત્રિભેટા પર એક જૂનું દેવળ હતું. જે પૅરિસના “નોત્ર દામ” મહા-દેવળની નાની પ્રતિકૃતિ જેવું હતું ને બંધ હતું. બાજુમાં “સેક્રેડ હાર્ટ” સ્કૂલ હતી. છોકરાંનો કલબલાટ થોડો સંભળાતો હતો. સુપર માર્કેટમાંથી મેં દૂધ ને ફળ લીધાં ને ચીની રેસ્ટૉરાંમાં પંખા નીચે જમવા બેઠી. બસ ક્યારે આવશે-જશે એમ પૂછ્યા કરેલું. એ જવાબોને ખોટા પાડતી બસ મેં શાકાહારી “ચાઉ મેઈન” ખાતાં ખાતાં જતી રહેતી જોઈ. “કાંઈ નહીં, બીજી આવશે” એમ હું હજી નિશ્ચિત હતી.

   પછી હું ઢોળાવ ઊતરવા માંડી. ના, ફક્ત સમય પસાર કરવા નહીં, પણ પાણીને તથા “તાહિતિ ઇતિ”ના પર્વતોને જોવા તેમજ ફોટા પાડવા. તાપમાં માઈલેક ચાલી હોઈશ. પણ શું એ ઘેરું, ચળકતું પીરોજી પાણી. ને ઓ પાર “ઇતિ”ની ઝિલમિલ ટેકરીઓ, તન્વી નાળિયેરીઓ. એ ક્ષણે મને વિચાર આવ્યો કે કેવળ સુંદર સ્થાનોની તસ્વીરો લેવા માટે મેં કેટલો બધો શ્રમ કર્યો છે, કેટલું બધું વધારાનું ચાલી છું – દુનિયાભરમાં, વર્ષોનાં વર્ષોથી. પરિણામે શું? સ્પેર્શ્ય અને ભોગ્ય લગભગ કશું નહીં. ઘરમાં સ્લાઈડો ને મનમાં સ્મરણો - તે જ. અસંખ્ય સૂની ક્ષણોની સાક્ષીઓ – તે જ.
 * * *
   ત્યાં ઝાડની છાયામાં ‘લ ટ્રક’ની કે બસની રાહ જોતી અડધો કલાક ઊભી રહી. થયું, કદાચ કશું નહીં આવે. કદાચ ઉપર ‘તારાવાઓ’ના ત્રિભેટેથી દક્ષિણ તરફ જતી મળી જાય. તેથી ફરી માઈલેકનું એ જ અંતર ચાલવા માંડી. હવે ચઢતાં જવાનું હતું અને સૂર્ય મારું મોઢું બાળતો હતો. અડધે ગયા પછી જે ચાલક મને પપિએતેથી અહીં લાવેલો એણે મને જોઈ, પાછળથી પણ ઓળખી હશે ને તેથી એણે બસ ઊભી રાખી મને “સેક્રેડ હાર્ટ” સ્કૂલ સુધી લઈ ગયો, ને કહ્યું કે સાડા ત્રણેક વાગ્યે છોકરાંઓને “તેડવા” ‘લ ટ્રક’આવશે ને એમાં હું પપિએતે પાછી જઈ શકીશ. એને હજી પોણા કલાકની વાર હતી, પણ એ છેલ્લો ઉપાય હતો.

   સ્કૂલના ચોગાનમાં એક તરફ એ સુજન ચાલક સાથે દીવાલને ટેકીને હું બેઠી. છોકરાંઓને બીજા રૂટ પર પહોંચાડવા માટેની બસો લઈને બીજા પાંચ ચાલકો આવ્યા. બધા “કેમ છો” કહીને બેસે કે ઊભા રહે. ઉછાંછળો ભાવ કોઈમાં નહીં. સાવ છેલ્લે ‘લ ટ્રક’ આવી ને છુટ્ટાં મુકાયેલાં ઘોંઘાટિયાં છોકરાંથી તરત ભરાઈ ગઈ. મને એક સાંકડી જગ્યા મળી તે ઘણું હતું, ભાઈ ! પછી એક-એક બબ્બે છોકરાંને ઘરને ઝાંપે ઉતારવા એ ઊભી રહેતી ગઈ. કિશોર-સહજ ઘાંટાઘાટ ને ધમાલ મારે માટે બહુ થઈ ગયાં. બસ ખાલી થતાં મને જ્યાં જરા નિરાંત થઈ, ત્યાં એક અજાણ્યો ઢાળ ચઢી, પહાડની અંદરપહોંચી બીજી એક સ્કૂલમાં એ પહોંચી. ત્યાં તો ઘણાં વધારે છોકરાં રાહ જોતાં ઊભાં હતાં. પછી તો એ ‘લ ટ્રક' વધારે ભરાઈ, વધારે ઘોંઘાટવાળી થઈ ને ઘણી વધારે વાર એ થોભી. જેમ ખાલી થતી ગઈ તેમ ઘાંટાઘાંટ વધી. મારે કાનમાં આંગળીઓ ખોસવી પડી. અંતે કોઈ નહીં. છેવટે જરા શાંતિ. આ બધામાં દોઢ કલાક નીકળી ગયેલો.

   ખાલી બસમાંથી જાણે ફરી દ્રશ્યો દેખાવા માંડેલાં. નીચલા ઢોળાવો પર અને ખોબા જેવી ખીણોમાં છૂટાં ઘર હતાં. દૂર ઊંચે, ગાઢ ઊંડી ખીણો તથા અનેક પર્વતોનાં ઉપરાછાપરી પાસાં હતાં. એક વાર એક ધોધ જોયો હતો. દેવળો ઘણાં થયેલાં હતાં – મોટાં, સુઘડ, નવેસરથી ધોળાયેલાં. અહીંથી પ્રજા ધર્મ પ્રત્યે ઘણી સક્રિય છે. એક સ્થળે દરિયાની અંદર ત્રણ-ચાર મોટી પાષાણ-શિલાઓ ઊભેલી હતી. એમનાં માથે વળી, તાડ-નાળિયેરીનાં ઝાડ ઊગેલાં હતાં. ક્યાંથી પોષણ પામતાં હશે? અજબનું દ્રશ્ય લાગે. એક શિલા કમાનાકારે કુદરતી રીતે કોતરાઈ ગઈ હતી.

(તાહિતિ ટાપુ પર ફ્રેન્ચ સ્થાપત્યની અસર દર્શાવતું ખ્રિસ્તી દેવળ.)

   આમ ને આમ રસ્તો ઊંચે ચડ્યો, નીચે ઊતર્યો – શંકુદ્રુમોથીતાડ-તરુ સુધી. વળી કેટલોયે વળ્યો ને અમળાયો. “તાહિતિ નુઈ”નો ઘણો ભૂ-ભાગ જોવા મળ્યો હતો. ઠીક જ પસાર થયો હતો દહાડો ! પણ પાંચ વાગતામાં પપિએતેના રસ્તા ખાલી થઈ ગયા હતા, દુકાનો બંધ થઈ ગઈ હતી. હું ફરતી રહી, બ્રુઆત માર્ગ પર આવતાં ખૂબ મોટાં, જૂના-જોગી જેવાં વૃક્ષોનો સરસ છાંયડો હતો. ગુલાબી શિરીષનાં ઝાડ હતાં. એ રંગ જલ્દી જોવા ન મળે. ત્રણ-ત્રણ મિટર જેટલાં લાંબા ને ખૂબ જાડાં તો એમનાં મૂળિયાં હતાં. એ રસ્તે અમુક સરકારી ઇમારતો હતી – કાર્યાલયો, સંસદ-ભવન, એક સુંદર બગીચાની અંદર દેશના પ્રમુખનું નિવાસ-સ્થાન. પોલીસનો પહેરો ના દેખાયો. જાળીની દીવાલ જરૂર હતી. ઉપરાંત, ફ્રેન્ચ કમિશનરનું નિવાસ-સ્થાન અને મુખ્ય પોલીસ-સ્ટેશન પણ ત્યાં જ હતાં. બધું ખાલી ને શાંત હતુંત્યારે તો.

   છેવટે ‘લ ટ્રક’ લઈને ઉતારે પહોંચી ગઈ. ઘામવાળી સાંજ હતી. ટેકરી પર પણ ખાસ હવા નહોતી. છતાં, ચમેલીનો પમરાટ વર્તાતો હતો. ને શાતા દેતો હતો. બસમાંથી, સાંજે પાછાં આવતાં મેં નોંધ્યું હતું કે દિવસે પકડેલી માછલીઓ – “તાજી મરેલી,” જરા કટાક્ષથી મેં વિચાર્યું – સળિયા પર લટકાવીને રસ્તાની ધારે વેચાય છે. રાતના જમવા માટે ખપી જતી હશે. એ યાદથી પણ મનમાં ફેલાતી ગંધને હટાવવા માટે, સદ્દભાગ્યે ચમેલીનાં કુમળાં ફૂલ બહુ મદદરૂપ થતાં હતાં.
* * * 
   મોડી રાતે સરસ ઠંડક થઈ ગઈ. મારે ઊઠીને રૂમની બારી બંધ કરવી પડી. પણ એ અત્યંત અશાંત રહી હતી – વિમાનો, કૂતરા, કૂકડા અને બાજુના રૂમમાં સૂતેલી વ્યક્તિનાં નસકોરાં. મને એમ કે કોઈ પ્રવાસી હશે. પણ પછી ફિલે કહેલું કે એનાં મા ત્યાં સૂતેલાં, કારણ કે વહેલું વિમાન લઈને એમને બીજા ટાપુ પર બીજા દીકરાને ઘેર જવાનું હતું. સરખું સુવાયું નહીં ને છ વાગ્યામાં તો કુટુંબ કામમાં લાગી ગયેલું સંભળાયું. રસોડામાં બધાં કાપતાં, છોલતાં, તળતાં ને વાતો કરતાં લાગ્યાં. આઠ વાગ્યામાં જે બનાવવાનું હતું તે બની ગયું લાગ્યું. જલ્દીથી ખવાઈ પણ ગયું હશે, કારણ કે હું બહાર આવી ત્યારે ફિલ બહાર સિગારેટ પીતા બેઠા હતા. મને કહે, “ઘણી વાર મને બહુ મોટો બ્રેકફાસ્ટ ખાવાનું મન થઈ જાય છે !

   વહેલી ‘લ ટ્રક’ લઈને છેક “તાહિતિ ઇતિ”ને છેડે જવાનો વિચાર મેં ક્યારનો ત્યજી દીધેલો. મારે છેક ‘તેઆહુપો’પણ નહોતું. જવું. અડધે રસ્તે – ચાલીસ માઈલ દૂર ‘પાપેઆરી’ સુધી પણ નહોતું જવું. મુખ્ય કારણ જતી-આવતી બસોનો અભાવ હતો. ‘પાપેઆરી’માં વિખ્યાત ફ્રેન્ચ ચિત્રકાર પૉલ ગોગાઁનું કાળાગૃહ છે. પણ ત્યાં એમનાં ચિત્રોની પ્રતિકૃતિઓ જ છે. સાચાં મૂળ ચિત્રો નથી. એ પણ પ્રવાસીઓને માટેની કૃત્રિમ જગ્યા છે. મૂળ ચિત્રો તો મેં ન્યૂયૉર્કમાં યોજાતાં પ્રદર્શનોમાં ઘણી વાર નિરાંતે જોયાં છે. અહીં ખોટી દોડાદોડ કરવાનું મન ના થયું.

   છતાં, આટલાં વર્ષો મારા મનમાં તાહિતિનો મુખ્ય સંદર્ભ ગોગાઁસાથે જ હતો. એમનાં કરેલાં ચિત્રો જોયેલાં ને એમના જીવન વિષે વાંચેલું. એ પહેલવહેલા યુરોપી કલાકાર પોલિનેશિયા જેવી અવનવી જગ્યાએ આવી વસેલા. ૧૮૯૧ પૉલ ગોગાઁપત્ની તેમજ છ બાળકોને છોડીને તાહિતિ જવા નીકળી પડેલા. એમને દુનિયાથી દૂર જઈને પરમ શાંતિમાં ચિત્રકામ કરવું હતું. પણ અહીં ગરીબી, રોગચાળો, સત્તા અને ધર્મ-ક્ષેત્રના વડાઓ વચ્ચે વિખવાદ – ઇત્યાદિ બધું જ હતું. એ પોતે સિફિલિસ, હૃદયરોગ તેમજ અફીણની લતમાં હેરાન થયેલા હતા.

   પછી એ હજી વધારે દૂરના, સાવ ઓછી વસ્તીવાળા માર્કેસાસ દ્રીપ-દેશમાં જતા રહ્યા, ત્યાં જ ૧૯૦૩માં એ મૃત્યુ પામ્યા. એમણે સ્થાનિક પોલિનેશિયન યુવતીઓ તથા પ્રકૃતિને ફલક પર ઉતારીને એ પ્રદેશને ખ્યાતિ આપી. પણ પોતે કુલ ૬૫૦થી વધારે ચિત્રો કર્યાં હશે છતાં એમને સંપત્તિ ને સુખ મળ્યાં નહીં. એમના મૃત્યુના વર્ષમાં મામૂલી ભાવે એ ચિત્રો વેચતા રહ્યા. હવે જો કદાચ એમનું એકાદ નાનું પણ ચિત્ર વેચવા અંગેની જાહેરાત થાય તો એની કિંમત સિત્તેર લાખથી પણ વધારે હોય છે.

   એ જમાનાનું તાહિતિ હવે ક્યાં? ને ક્યાં ગોગાઁની નજરે, તેમજ પીંછીએ ચડતી પેલી પોલિનેશિયન કુમારિકાઓ? ના, ગોગાઁનાસત્વ-સમ કશું અહીં જડવાનું નહોતું. એ શોધ ભલે આંતરિક રીતેજ ચાલુ રહેતી.
* * *
   હજી તો સવારના દસ નહોતા વાગ્યા અને સૂર્યનો પ્રભાવ પરાજિત કરી દેતો હતો. વીસેક માઈલ દૂરને ‘પાએઆ’ સ્થાને જવા મેં ‘લ ટ્રક’ લીધી. મોટા કદની સ્ત્રી ચાલક હતી. વળાંક વળતા જતા સાંકડા રસ્તા પર અત્યંત ઝડપથી એ ચલાવતી હતી. બેસવું મુશ્કેલ થતું હતું. પશ્ચિમ તરફ જતો આ રસ્તા પર ઘણું વધારે બાંધકામ છે – કેટલીક ફેન્સી હોટેલો અને પાણી પરનાં ફેન્સી ઘર. ઢોળાવો પર પણ ઘર અને ત્રણ-માળી મકાનો છે. સાતેક માઈલ સુધી કશું સુંદર નથી લાગતું. પછી ઊંચા પર્વતો દેખાયા – સાવ અલિપ્ત અને અજાણ્યા. નજીક ના જઈ શકાય એવા.

   “પાએઆ' સ્થાને થોડી દુકાનો હતી. હસ્તકળાની ચીજો વેચાતી હતી. સામે તરફ પાણી પાસે એક મોટા રૂમ જેવી જગ્યા હતી. વેચનાર કોઈ બેઠું નહોતું. ધીમેથી ફરીને મેં બધી ચીજો જોઈ – નાળિયેરીનાં પાનમાંથી બનાવેલાં છાબડીઓ, પંખા, હૅટ, છીપલી, કોડી, ઝીણા શંખની માળાઓ, થોડાં કપડાં. મારે કામનું કશું નહોતું. બહાર એક મોટા ઝાડનો છાંયડો હતો ને દૂર સુધી પાણી હતું. ભરતી ચઢી રહી લાગી. મોઓરિઆનાં શૃંગ અંતરને લીધે ઝાંખાં હતાં. એટલામાં એક યુવક અંદરથી આવીને વાત કરવા લાગેલો. હાથ લંબાવી, પણે બતાવીને કહે, “રોજ બપોરે હું હોડીમાં ત્યાં જાઉં છું– “શાર્ક માછલીઓને ખવડાવવા જાઉં છું. ઘણી વાર તો વીસ-પચીસ ભેગી થઈ જાય.”

   મેં મારા શહેરી જીવનને અનુરૂપ પ્રશ્ન પૂછ્યો, “એટલી બધી ? તમને બીક ના લાગે ?” એને તો જળ સાથે રોજનો સંબંધ. મારાત્મક જળચરની એને શું બીક લાગવાની? એને તો લાંબી કાનૂ—હોડીમાં સર-સર કરતાં સાગર પર જવાનું, ફર-ફર પવનને માણવાનો ને તીણા દાંતવાળી શાર્ક માછલીઓનાં ખુલ્લાં મોઢાંમાં નાની માછલીઓને ફેંકવાની. એ જ શું “મસ્યગલાગલન્યાય ?” કે “જળ-સ્થળ-વિવેક ?”

   બીજી ‘લ ટ્રક’ પાછા જવા માટે લીધી, પણ થોડા જ અંતર માટે. મેરિડિએન રિઝોર્ટ હોટેલ જાય પછી તરત એક સંગ્રહાલય છે, એમ મેં નકશામાં વાંચેલું. ‘પુનાઆઉઈઆ’- ની એ જગ્યા આવતાં હું ઊતરી તો ગઈ, પણ સંગ્રહાલય બાજુમાં નહોતું. અડધો-પોણો માઈલ તો હું ચાલી જ હોઈશ. ભર-તડકામાં એ ભારે પડ્યું ને લાગ્યું પણ ઘણું વધારે દૂર. એ તો પાછલા રસ્તા હતા ને લોકોનાં ઘર હતાં. હેરાન થતી થતી ત્યાં પહોંચી. નીચું સરસ મકાન હતું. અંદર પોલિનેશિયાના જળ-પ્રદેશમાંના દ્રીપ-દેશો વિષેની જાત-જાતની માહિતી – એનાં ઇતિહાસ, ભૂચરના, સંસ્કૃતિ, ધર્મ, જીવન-રીતિ, સમાજ, પહેરવેશ વગેરે અંગે – ત્યાં સંગ્રહીત ને પ્રદર્શિત થયેલી હતી. મેં પ્રવેશ પાસેની પત્રિકા જોઈ એટલે ખ્યાલ આવી ગયો કે સાધારણ કક્ષાનું પ્રદર્શન હશે, ને તેથી મેં અંદર જવાનું માંડી વાળ્યું. એવું જોવાનું નિરાશાજનક બનતું હોય છે, તે હું આગલા અનુભવોથી જાણું છું.

   એને બદલે કમ્પાઉન્ડમાં થઈને હું દરિયાકિનારે બનાવેલી પાળી પાસે ગઈ. સરસ પહોળી પાળી પર હું ચઢી ગઈ. નીચે મોજાં જોરથી આવીને અથડાતાં હતાં, જાણે કશાની શરમ રાખ્યા વગર ઊંચા, પુષ્ટ ફુવારા સર્જતા હતાં. હાશ, એ હષોત્સાહ જોવાની કેટલી મઝા હતી. મેં તો આ કિનારે પાણીમાં ઊતરવાની આશા રાખી હતી, પણ અહીં પાણીનું અદમ્ય ખેંચાણ દેખાતું હતું. મને એ સહેલાઈથી ક્યાં ને ક્યાં ઘસડી જઈ શકે તેમ હતું. મેં એનું સ્વરૂપ જોઈને માણ્યા કર્યું.

   તટ પરની ભીની કાળી રેતી અચાનક લપસણા ઢાળ બનીને નીચાણે જતી હતી. તે મોજાં પાછાં ફરતાં દેખાતું હતું એટલે એ પણ જોખમી. મોજાં તો ખૂબ શક્તિમાન હતાં જ ને પાણી રેસાવાળી કશીક વનસ્પતિથી ભરેલું હતું. વળી, એ કાળી રેતીને પણ ઘસડી જતું હતું, તેથી એ રંગે તેમજ રૂપે ડહોળું બનેલું હતું. સોફીએ પણ કહ્યું, “આવા પાણીમાં ના ઊતરવું જ સારું.”

   આસપાસ એક આંટો મારી, કિનારાની કોરી રેતીમાં, એકાદ ઝાડના છાંયામાં હું બેઠેલી ત્યાં એક પરદેશી લાગતી યુવતી “દિવાસળી છે?” પૂછતી પાસે આવેલી. વાત શરૂ કરવા માટે જ એણે પૂછેલું, કારણકે સિગારેટ તો એણે કાઢી નહોતી. મૂળ મોરોક્કોની પણ ફ્રાન્સમાં રહે. નામ સોફી અને ‘ઇન્ટરનેટ’ પરથી તાહિતિ પર રહેતા કોઈફ્રેન્ચ યુવકને મળવા અહીં આવેલી. આવી વાત મેં સાંભળી તો પહેલી વાર, પણ આજના કમ્યુટર-યુગમાં દુનિયાભરનાં લોકો આ રીતે મળતા હશે તેમ અનુમાન કરી શકાય. બલ્કે, કદાચ હવે નવાઈ પણ ના લાગવી જોઈએ આ વાતની. અને શક્ય છે કે ભવિષ્યમાં મળવાની આ એક જ રીત રહેશે.

   એનું પરિણામ હંમેશાં સારું કે સફળ નહીં આવવાનું, તે તો સોફીના કિસ્સાથી પુરવાર થતું હતું. યંત્ર દ્વારા પરિચય થયો, પાંગર્યો, બંનેને એક-બીજાં પસંદ પડ્યાં છે એમ લાગ્યું. એ ટિકિટ ખર્ચીને દુનિયાને એક વળાંકથી બીજે આવી. એને તો એ યુવક ઘણો ગમ્યો, પણ યુવકને એ ના ગમી. દેખાવે એ ઠીક હતી, અત્યંત ફૂલફટાક રૂપાળી નહોતી – કદાચ તેથી. બે અઠવાડિયાંની ટિકિટ બદલો તો ઘણા પૈસા થાય, પણ એ યુવકે એ ખર્ચા અને સોફીને પાછાં ફ્રાન્સ જતાં રહેવા ફરજ પાડી. મેં કહ્યું, “અરે, તું છેક અહીં સુધી આવી છે તો જાતે બીજા એક-બે ટાપુ પર જઈ આવવું હતું ને.” એવી હિંમત એ કરી શકી નહોતી. વગર માગ્યે એને વ્યાવહારિક સલાહ આપી, “ફરીથી “ઇન્ટરનેટથી કોઈ સાથે મૈત્રી કરે તો ફ્રાન્સમાં રહેતા યુવકને શોધજે.”

   સારી છોકરી હતી, પણ શાંત ને ઘરરખુ જેવી. જેને રોમાન્સ જોઈતો હોય તેને બહુ સાદી લાગે. એ મારી બાજુમાં બેસી ગયેલી ને ઘણી વાતો કરી. પછી અમે બહાર મુખ્ય રસ્તા પર નીકળી આવ્યાં. નજીકની ચીની રેસ્ટૉરાંમાં જમવા બેઠાં. તે સમયસર જ થયું, કારણકે બે-અઢી વાગતાંમાં તો એ બંધ થવાની. હાથ-મોઢું ધોયાં ત્યારે કેટલી વારે કોઠે ટાઢક થઈ. પણ જમીને બહાર નીકળ્યાં ત્યારે સૂર્યનું એ જ રુદ્ર સ્વરૂપ હતું. હવે બીજે ક્યાં જવાનું? સોફી તો એ યુવકને ઘેર રહેતી હતી. અમે બંને તડકાથી થાક્યાં પણ હતાં. ‘લ ટ્રક’સાથે જ લીધી ને મારું સ્ટેન્ડ આવતાં “આવજે, ગૂડ લક” કહીને હું ઊતરી ગઈ.

   તાહિતિ ટાપુ પરની એ મારી છેલ્લી સાંજ હતી. કલાક આરામ કરી, નાહી-ધોઈ મેં નાની બૅગ તૈયાર કરી. આ સોસાયટી આઈલૅન્ડ્સ દ્વીપ-દેશના અન્ય ત્રણ ટાપુઓ પર જવા કાલે સવારે નીકળવાનું હતું.મોટી બૅગ આ ઉતારા પર જ મૂકી રાખવાની હતી. ફિલ અને સોરેન્સેને હા પાડી હતી એ માટે. પછી થોડો સમય ગાળવા માટે ને થોડું ચાલી આવવા માટે મેં નીચે વિમાનમથક પર જવાનું વિચારેલું, પણ એવી જરૂર ના પડી. એમ ને એમ પણ સમય સરસ ને વ્યસ્ત જ ગયો. સાંજ સાવ સાદી હતી. કોઈ રંગ આકાશમાં થયા નહીં, પણ સારી ઠંડક થઈ ગઈ હતી.

   કુટુંબને તો એ સાંજ માટે મોટા પ્લાન લાગ્યા. મોટી માછલી ને મરઘી વગેરે લાવી મુકાયેલું મેં સવારે જોયું – ના જોયું કરેલું. તે હવે રંધાઈ રહ્યું હતું. ફિલ રસોઈ કરતા હતા, પત્ની અને દીકરી આસપાસ રહી મીઠી મીઠી વાતો કરતાં હતાં ! બધું રાંધી પતાવીને મૂકી દીધું ને પછી પતિ-પત્નિ કલાકો સુધી સળંગ બિયર પીતાં બેઠાં. જમ્યાં તો ઘણાં મોડાં. હું તો ત્યારે ઊંઘી જવાનો પ્રયત્ન કરતી હતી. શુક્રવારની સાંજ હતી એટલે કદાચ મિજબાનીનો મૂડ હતો. જોકે બેમાંથી એકેય ક્યાં કામ કરવા જતું હતું તે !

   ચમેલીના મંડપ તળે બેઠાં બેઠાં, ખુલ્લા આકાશ તરફ જોતાં જોતાં, અચાનક મને ખ્યાલ આવ્યો કે કશુંક ખૂટતું હતું. અહીં જવાબ પણ તરત જડી આવ્યો કે એ ખોટ વરસાદની હતી. કૂક આઈલૅન્ડ્સના છેલ્લા બે-ત્રણ દિવસો પણ સૂકા-સૂના હતા, ને અહીં તાહિતિ ટાપુ પરનું ગગન તો તાણીને બાંધેલા ભૂરા ચંદરવા જેવું હતું. વરસાદનો રવ સાંભળવાનું ખૂબ ગમ્યું હોત – જોકે અહીં એનાથી ઘામ વધ્યો હોત. ખેર. જ્યાં જે હોય છે તે ત્યાંનું પોતાનું હોય છે ને એમ જ એને પામવાનું હોય છે.
* * *
   સવારે સવા ચાર વાગ્યે મારું ઍલાર્મ વાગ્યું. સહેજે ઊંઘવા મળશે કે નહીં એની મને ચિંતા થયેલી, કારણકે કુટુંબનાં ચારેય જણ મોડી રાત સુધી બિયર પીતાં રહેલાં અને મનોરંજન માટે મોટરનો રેડિયો ખૂબ મોટેથી ચલાવેલો. મેં કાનમાં પૂમડાં ખોસેલાં. અગિયારેક વાગ્યે બધાં જેવાં જમ્યાં તેવાં સૂવા ચાલી ગયેલાં લાગ્યાં. થાળીવાસણ પણ સવાર પર બાકી મૂક્યાં લાગ્યાં. એ પછી કોઈ અવાજ કે બત્તીએ મને જાગતી રાખી નહોતી.
   જલદીથી તૈયાર થઈને ધીમેથી બારણું ખોલી માંડવા નીચે આવી ત્યાં જ એ બિલાડી આડી ઊતરી. એટલે બે-ચાર પગલાં પાછાં જઈ થોડી ક્ષણો ઊભી રહી. આ અપશુકનમાં હું અમુક ખરાબ અનુભવને લીધે માનતી થઈ છું ! પછી વિમાન-મથકે ઊતરી જતાં તો બસ, પાંચ મિનિટ. એ વિમાનમાં છાંસઠ જણ બેસી શકે તેટલી સીટો હતી. એ ઉડાનમાં એક જણ તો ઓછું હશે જ, કારણ કે મારી બાજુમાંની સીટ ખાલી રહી હતી. તાહિતિના ફાઆઆ મથકેથી વિમાન મોઓરિઆ ટાપુની બરાબર ઉપર થઈને ઊડ્યું હતું. એના ઊંચા, સુંવાળા લીલા લાગતા પર્વતો અને એમનાં તીક્ષ્ણ શૃંગોનું વિહંગાવલોકન અપૂર્વ હતું, જાણે કલ્પનાથી પણ પર હતું. જેમ્સ મિચનર નામના વિખ્યાત લેખકે લખ્યું છે કે “મોઓરિઆ ટાપુનું વર્ણન કરવું અશક્ય છે. એ તો પ્રકૃત્તિના અસાધારણ સૌંદર્યનું સ્મારક છે.”

   પણ ત્યારે તો હું બોરા બોરા ટાપુ પર જઈ રહી હતી. અધૂરી રહેલી ઊંઘથી આંખો મીંચાતી હતી, પણ સમય જ ક્યાં હતો? એકસો પચાસ માઈલનું અંતર કાપતાં પિસ્તાલીસ મિનિટ થઈ હતી. બોરા બોરા ટાપુ કરતાં ત્રણ ગણું મોટું એની આસપાસનું ‘લગુન’ છે – સાઠેક ચો.મી. જેટલું. ટાપુની વસ્તી પાંચેક હજારની ગણાય છે, ને વિશ્વનાં પ્રવાસીઓને એનું ખૂબ આકર્ષણ લાગેલું છું. એનું મુખ્ય કારણ પ્રકાશ તથા જળ-વર્ણન કલ્પાનીત વૈવિધ્યને પ્રકટ કરતું રહેતું એ ‘લગૂન’ગણાય છે. નાનકડા મુખ્ય બોરા બોરા ટાપુની ચોતરફના છીછરા-ઊંડા વિસ્તૃત પાણીમાં “મોતુ” કહેવાતા કેટલાક સાપોલિયા જેવા લાગતા ટાપુ છે. અમુકને તો જમીનની દીવાલ જ કહેવા પડે – એ તો માંડ પા-અડધો માઈલ પહોળા હોય છે. કુદરતી રીતની ભૌગોલિક એ રચના છે.

   એવા એક “મોતુ મુતે” પર વિમાનને ઊતરવા માટેની સપાટ ભૂમિ-પટ્ટી છે. ૧૯૪૧માં જાપાને પર્લ હાર્બર પર બૉમ્બ ફેંક્યો, તે પછી અમેરિકાએ અહીં થાણું સ્થાપ્યું અને આ ઉતરાણ-પટ્ટી બાંધી. દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ દરમ્યાન આ થાણું વિમાનોમાં પેટ્રોલ ભરવા માટેનું અગત્યનું ટોપ હતું. અહીં છ હજાર અમેરિકન સૈનિકો અને નાવિકોનું દળ રાખવામાં આવેલું હતું. એ જ જેમ્સ મિચનરે આ બોરા બોરા
માટે લખ્યું કે, “આ દુનિયામાંનો સુંદરતમ ટાપુ છે.”

   સફેદ વાદળાંમાં થઈને વિમાન જ્યારે મથક તરફ ગતિ કરે છે. ત્યારે બોરા બોરાનો પર્વતીય અંશ, તેમજ ‘લગૂન’ના અકલ્પ વર્ણ દ્રશ્યમાન બને છે. શું અદ્દભુત ને હર્ષકર છે એ દર્શન. ટાપુનો સૌથી ઊંચો પાંચસો ફીટ-માઉન્ટ ઓતેમાનુની સપાટ ટોચ જેવા આકારનું મથકના મકાનનું છાપરું બનાવાયું છે. આટલી અમથી જગ્યામાં પણ આ વિશિષ્ટ કલ્પન જોઈ આનંદ થાય છે. હવામાં ઇષત્ ઠંડક હતી, પણ સ્વચ્છ આકાશમાં સૂર્ય જોમવંત હતો. હજી તો સવારના સાત વાગ્યા હતા.

   નવીનક્કોર મોટરબોટ પ્રવાસીઓને મુખ્ય ટાપુના ‘વાઈતાપે’ અડ્ડા પર લઈ જવા તૈયાર હતી. પંદરેક મિનિટ ‘લગૂન’માં થઈને જવાનું હતું. આહલાદક હવા, આકર્ષક જળ-સ્થળ-ગમન. કેવો અનન્ય અને અભૂતપૂર્વ હતો બોરા બોરા પરનો પ્રવેશ.

   પ્રવાસીઓને જુદી જુદી હોટેલો પર પહોંચાડવા માટે ભાડાની મિનિ-વાન તૈયાર જ હતી. એકમાં હું બેસી ગઈ. એક સાંકડો રસ્તો સીધો માઉન્ટ ઓતેમાનુ તરફ ગયો. બોરા બોરાનું એ મોભાદાર પ્રતીક છે. જમણી બાજુ વળતાં રસ્તો સાંકડા થતા જતા ટાપુની દક્ષિણે જાય છે. એ ભૂશિર પરના એક ઉતારા માટે મેં તાહિતિથી પૈસા ભર્યા હતા. ગીચોગીચ ઊગેલાં ઝાડ-પાનની વચમાં સાદાં જેવાં ઘર હતાં. વાતાવરણ શાંત ને સંતુષ્ટ હતું. ત્યારે જ મને લાગ્યું કે મને અહીં ગમી ગયું હતું. આશરે જ પસંદ કરેલો ઉતારો “માએવા” એકદમ પાણી પર હતો. હાશ, મારી ઇચ્છાને અંતે યોગ્ય બક્ષિસ મળી હતી. આ “માતિરા” ભૂશિર ટાપુનો સૌથી સુંદર હિસ્સો ગણાય છે, તે પ્રવાસપત્રિકામાં વાંચ્યું – એટલે તો આનંદ મનમાં અવિરત રહ્યો.
(ક્રમશ :...)


0 comments


Leave comment