4 - પ્રકરણ - ૪ / કૂવો / અશોકપુરી ગોસ્વામી


    મુખી તો પરસેવે રેબઝેબ. હાંફ માય નહીં, ચઢી ગયેલો શ્વાસ હેઠો બેસે એ પહેલાં તો એમનું મગજ ફાટુંફાટું થઈ ગયું.
   કૂવે વસ્તાને બદલે ડુંગર ? મારા બળધ્યાને બદલે ડુંગરિયાના બળધ્યા ? તો તો પોંણીય મારા ખેતરને બદલે આ ડુંગરિયાના ખેતરમાં ?ચ્યોં મર્યો વસ્તો ? એ તૈણમાંથી એકુંય જણાતું નથ્ય. અને મારા બળધ્યા ચ્યોં...?

   મગજ રમ્મચક્કર ફરવા લાગ્યું. એમને પાર વિનાની અકળામણ થઈ. એ જ્યારે અકળાય ત્યારે એમનો જાડો અને ઘોઘરો અવાજ ફાટીને તીણો થઈ જતો. ઉતાવળું બોલવા જતાં લોચા પડતા. અરે, બોલતાં બોલતાં હાંફીય જવાતું.

   મુખીની દશા બગડવાની હશે તે એમણે ડુંગરને બદલે બળદ હાંકતા ભીખાને પૂછ્યું : ‘અલ્યા ભીખલા ! વસ્તાને અંઈ કોસ હાંકવા મોકલ્યો’તો, તે...’
   બોલતાં બોલતાં શ્વાસ ચઢી જવાથી મુખી અટક્યા.

   બળદ હાંકવામાં મગ્ન ભીખો એમના સવાલનો શબ્દ પકડી બોલ્યો : ‘તે...?’
   મુખીને થયું, એણે મારા ચાળા પાડ્યા. એટલે એમણે તો ‘અલ્યા પુંછું સું એનો ઉત્તર આલતો નથ્ય અનં હોંમાં ચાળા કરચ્છ ? તારો બાપ વસ્તો ચ્યોં ગ્યો ? એમ પૂછું સું, હંભળાતું નથ્ય હારા ભૂંડ !’
   ‘વસ્તો જ્યો જોંનમની ખાડીમાં. જરા જીબાન હંભાળીને બોલ. મનં ભૂંડ કે’સ ? ભૂંડ તું, તારો બાપ. બઉ વધારે બોલેશ તો ભોંયે પછાડી ખોબો ધૂળ મોઢામાં ભરી દેઈશ.’ ભીખે સામે ત્રાડ પાડી.

    દાજીના ઈશારાથી મફો કળસ્યો લઈ હાંફતા મુખીને પાણી આપવા ગયો. ભીખાના આકરા બોલથી ઉશ્કેરાયેલા મુખીએ મફાના હાથમાંના કળસ્યાને મારી ઝાપોટ તે કળસ્યો ખડિંગ ખડિંગ કરતો સીધો કૂવામાં.

   એ જ વખતે કૂવામાંથી બહાર આવેલા કોસને ડુંગર ઠાલવવા જતો હતો. એણે મફાના હાથને ઝાપોટ મારતો મુખી દીઠો. કોસને ઠાલવવો પડતો મૂકી ડુંગર તો થાળામાંથી કૂદી સીધો મુખી પાસે જઈ; ‘તારી તે માના મુખલા ! આજ તનં કૂવામાં ઉશેટી ના દઉં તો હું પાટીદારના મૂતરનો નંઈ. આજ તો તનં કૂવામાં ઉશેટી જ દઉં. મારી હાહૂના ! લાય કાઢી લાય તારા બનેવીનો કળશ્યો.’ એમ કહેતો ડુંગર વેંતિયા મુખીને બથવાટીને એક ફલ્લાંગમાં આવ્યો પાછો કૂવાના થાળામાં.

   દરિયા દોડી. એને પાસે આવતાં જોઈ, ‘જો પોંહે આયેસ તો ખૂંધિયાને લઈને કૂવામાં ભૂસ્કો મારેસ. આઘી રે. આ હાહૂને જિંગ્ગી આખી પજવ પજવ કર્યું સે. આજ તો ઓંને કૂવામાં ઊંધો લબડાઈ કળસ્યો બહાર કઢાવું તારે ખરો.’ એમ ડુંગર બરાડ્યો.

   આ અણધાર્યા બનાવથી બધાં પૂતળાંની જેમ થીજી ગયાં. પાણી ભરેલો કોસ ઠેઠ ઉપર આવી ગયેલો. ડુંગરે મુખીને થાળામાં બાથ ભીડી રાખી હતી. દરિયા ઠેઠ થાળા પાસે પહોંચી ગયેલી પણ ડુંગરની ધમકીથી અવાચક બનીને ઊભી.

   ડુંગરના ખભાથીય નીચા મુખીનું મોઢું ડુંગરની પાટડા જેવી છાતીમાં દબાતાં એમને શ્વાસ લેવામાં અડચણ પડી. એ ગૂંગળાયા. ડુંગરની નાગચૂડમાંથી જાત છૂટી કરવા એ મથ્યા. એમ કરવામાં ન ફાવવાથી પોતાનું આખું વજન ડુંગરના હાથ પર નાખી પોતાના પગને ઢીલા કર્યા. એમને એમ કે, આમ કરવાથી એના હાથે બધું વજન આવે અને પક્કડ સહેજ ઢીલી થાય તો સરકી એક જ દોટમાં પહોંચી જાઉં ઘેર.

   પણ ડુંગર તો કોદરા ભરેલા કોથળાને બે હાથે બથવાટીને ઊંચકતો હોય એમ મુખીને એક ગજ જેટલો અધ્ધર કરી દીધો. આખો ભાર ડુંગર પર નાખી મુખી પોતાના પગને અર્થહીન હલાવતાં વિચારે : આ તો હારો જાંગડ. આનો પાટલા-ઘો જેવો હાથ મારાં હાડકાંનો ચૂરો કરી દેનારો સે. ઓ ભગવોંન ! હું ચ્યાં ફસઈ ગ્યો ? મારી છાતીનાં હાડકાંપાંસરા ભચડડભૂહ થઈ જવા બેઠાં.

   દરિયાને હરખ થયો. એને થયું : ‘હારું થયું હૌને જે હાડછેડ હાડછેડ કરતું’તું એ અતાર ઘોઘર બલાડાના પંજામાં દબાયેલા ઉંદૈડા જેમ એવું ચૂંચૂં કરે સે ! એટલામાં ભીખે ભરેલો કોસ ઠાલવવા હાંક મારી. સૌનેય મુખીની જેમ થયું; ડુંગર હવે શું કરશે ? મુખીએ તો ધારી જ લીધું કે હવે મને છોડી દીધે જ છૂટકો; પણ ડુંગરે તો ડાબો હાથ છૂટો કરી એ જ ડાબા હાથથી મુખીની ગરદન ફરતે એક આંટો મારી અજગરના જેવો ભરડો લીધો અને જમણો હાથ છૂટો કર્યો. ઘડી પહેલાં ‘હાશ’ છૂટ્યા એવું અનુભવતા મુખીનું ગળું ડાબા હાથની પક્કડથી એવું તે ભીંસાયું કે એમના ડોળા ફાટી ગયા. ઘોઘરો દબાતાં શ્વાસ રૂંધાવા લાગ્યો.

   ડુંગરે ઠેઠ કૂવાની ધારે જઈ મુખીસોતો કૂવામાં લબડીને જમણા હાથે ભરેલા કોસને થાળામાં ખેંચી હાંક મારી : ‘એ... આવે રોંમ.’

   કોસ કૂવામાં બૂડે અને પાણી ભરાય એટલે કોસિયો હાંકેડુને હાંક મારે ‘એ... ખેંચો રોંમ’ એટલે હાંકેડું બળદ હાંકે. અને ભરેલો કોસ કૂવા બહાર આવે એટલે કોસને કૂવામાં થાળામાં તાણી ઠાલવવા માટે વરત ઢીલી મૂકવા હાંકેડુને બીજી હાંક મારે ‘એ... આવે રોંમ.’

   ડુંગરની હાંકે ભીખે વરત ઢીલી કરી. ત્રણ મણ પાણીનો કોસ થાળામાં ઠલવાયો. કૂવામાં નમતા ડુંગરને કેડેથી પકડીને થાળામાં ખેંચવા મુખીએ બળ કરી જોયું; પણ એના ડાબા હાથની ભીંસ એટલી તે સાબૂત કે મુખીથી રજમાત્ર પણ ચસકાયું નહીં. ઊલટાની આ બધી ખેંચતાણથી એમનું ગળું વધારે પિસાયું. ઘોઘરા પર હતું એ કરતાં વધારે વજન આવ્યું. ડુંગરના જોર આગળ મુખીનું શું ગજું ?

   થોડીવાર થઈ એટલે દરિયાને થયું; ચ્યાંક એમના હાથનો ટૂંપો મુખીના ઘોઘરે વધારે દેવાઈ જસે તો...? એ મનોમન બબડી : ‘ઓ દીનાનાથ ! કંઈક હૂઝાડ મારા મફાના બાપુને.’
   દીનાનાથે જાણે એનું સાંભળ્યું, સુઝાડ્યું પણ ડુંગરને નહીં, દાજીને. દાજી ઊભા થઈને આવ્યા કૂવા પાસે, અને તોફાને ચડેલા હાથીને મહાવત પટાવે એમ બોલ્યા : ‘ડુંગર..’ ડુંગરે હાથની ભીંસ વધારી. મુખીએ લાચાર નજરે દાજી ભણી જોયું. એ જ વખત દરિયા બોલી : ‘મુખી ચ્યોં ગયો તમારો કરપ ? જાં અને તાં ઓછાં હાંઠી-ઝાંખરાં કરતા’તા, તે એ હૌની હાય આજ તમને નડી.’

   ‘દરિયાઉ તમં છોંનો રો.’ દાજીએ દરિયાને કડક અવાજે કહ્યું અને પછી ડુંગરને ઉદ્દેશીને ‘ડું...ગ...૨’ કહ્યું. એ જ શીતળ ઠાવકો છતાં વજનદાર અવાજ.
   ‘મુખીને મેલી દે ડુંગર.’ આ વખતે દાજીનો અવાજ ડુંગરને બદલાયેલો લાગ્યો.
   ‘દાજી, આ નાગના કણાને છોડવા જેવો નથ્ય. આ જેટલો બાર સે એટલો બીજો ભોંયમાં સે. કાલે આપડી હોંમે જ એ ફેણ મોંડીને ઊભો રે’વાનો. ‘ભીખે એનો આક્રોશ ઠાલવ્યો. દરિયાનેય લાગ્યું, સાચું કહે છે ભીખો. એટલે એણેય ભીખાના સૂરમાં સૂર પુરાવતાં કહ્યું : ‘દાજી ! મફાના બાપુને તમં વારો સો એ વાત હાચી પણ આ ભીખાભાઈ કેચ્છ એમ કાલ હવાર પાછું અતું એનું એ જ થવાનું ને ?’

   ‘મુખીને છોડી દે ડુંગર – તનં હંભળાતું નથ્ય ?’ દાજીએ દરિયાની વાતને લક્ષમાં લીધા વિના ડુંગરને કહ્યું અને પાછું ઉમેર્યું, ‘મુખીને છોડી દે, એ નંઈ નાહી જાય. અનં મુખી, તમે તાંથી સીધા અંઈ લેંબડે આવો. આજ જરા આગળપાછળની બધી ચોખવટ થઈ જાય.

   ડુંગરે દરિયા સામું જોઈ પોતાનો ડાબો હાથ છૂટો કર્યો. મુખીએ ગળે હાથ ફેરવતાં ધમણ ભરાય એટલો શ્વાસ લીધો. પછી મોંએ અને માથે હાથ ફેરવતાં નીકળ્યો થાળા બહાર. દરિયા મુખીને તાકી રહેલી. મફાનેય ભીખાની જેમ થયું : મુખી રખેને નાસી જાય તો… ! ભીખો તો વરત ઢીલી કરી કોસ થાળામાં ઠલવાયો કે તરત જ બળદ રેઢા મૂકી થાળા પાસે ક્યારનોય આવી ગયેલો. પોતાને ઘસાઈ અને લથડતા પગે લીંબડે જતા મુખીને જોઈ નવાઈ લાગી. એને થયું : શિયાળ સીધું થઈ ગયું ? – કે પછી પડ્યા એટલે પાયલાગણ ?

   આ વખત દાજીએ પોતે જ મુખીને પાણીનો વાટકો ધર્યો. એણે તો ગટક ગટક કરતાં ઘડીવારમાં વાટકો ખાલી કરી દીધો. આ જોઈ મફાને થયું, પેલેથી જ પી લીધું હોત તો...?
   ભીખો પાસે ઊભેલી દરિયાના કાનમાં કહે : ‘ભાભી, મૂતરેલા મૂળા ખાધા તે ઓંનું નોંમ ?’ ‘ધીમેથી બોલી એ તો હસ્યો. દરિયા મોઢું મચકોડતાં મોટેથી બોલી પડી : ‘મૂઓ હોય તાંનો નખ્ખોદિયો.’ મુખીને તો વાગેલા પર મીઠું પડ્યું. ‘દરિયાઉ !’ દાજીએ લીંબડે રહ્યે રહ્યે કડકાઈથી કહ્યું, એટલે દરિયાએ માથેથી ખસી ગયેલો સાલ્લો થોડો વધારે ખેંચી માથે સરખી રીતે ઓઢ્યો.

   હજુય હોલાની જેમ મુખી ફફડે. લીંબડે આવી બેસતાં બેસતાં એને થયું; બધીય બાજુનાં છીંડાં પુરાઈ ગયાં. હવે તો ડાહ્યાડમરા બની જવામાં જ સાર.
   મુખીને પાસે બેસાડી ગોકળ ભગત મલમ ચોપડતા હોય એમ બોલ્યા : ‘મુખી, તમં એ બે તાંમસી હારે ખોટા તંતે ચઢ્યા.’
   ‘પણ હું તો...’ મુખીએ કશું બોલવાનો નિષ્ફળ પ્રયત્ન કર્યો.
   ‘તમારે પૂછવું’તું તો અમને પૂછવું’તું. અમે અંઈ લેંબડે તો બેઠા’તા. આ તો લવારની કોઢ આગળ પેંજારો રૂ પેંજે એવું કર્યું પછી હળગ્યા વગર કૈં રે ?’

   મુખીને થયું ભગત મને મનાવે છે કે ઠપકો આપે છે ? ભગતે શરૂઆત કરી આપી એટલે હવે દાજીએ ‘લ્યો મુખી, તમને મોંડીને બધી વાત કઉ.’ એમ કરી વાત ઉપાડી.

   ભીખો ચમક્યો. નક્કી ભોળિયા દાજી હાચી વાત લવી જસે અને આ કર્યું કારવ્યું બધું ધૂળ. ડુંગરનેય ભીખાની જેમ મનમાં ફડક. બંનેએ દરિયા ભણી જોયું, પણ એમને એના ચહેરા પર એવા કંઈ ભાવ કળાયા નહીં. આ બંને જણ કૂવેથી આવીને લીંબડે એ રીતના ઊભડક બેઠા કે મુખી જો દોટ મૂકી નાસવા કરે તો એક જ ફલ્લાંગમાં તરાપ મારીને બોચીએથી પકડીને ભોંયે પછાડાય. આવા સમયે એકના મનના ભાવ બીજો વગરકહ્યે સમજી જાય. અરે ઈશારોય ન કરવો પડે. બંનેને પોતાની પાસે બેસતા જોઈ એ દાજી અને ભગતના પાસામાં લપાયો.

   ‘સાંભળો મુખી, વાત એમ બનેલી કે હું અને ભગત કૂવે આયા તાર આ ભીખો અને ડુંગર કોસ હાંકે. મેં એમને પૂસ્યું : અલ્યા આપડો વારો શરૂ થ્યો ? તો કે’ પંદર દાડાથી મુખીનો કોસ જ ચ્યોં છૂટ્યો સે ?’ આટલું કહી દાજી અટક્યા. સૌને ધ્રાસ્કો પડ્યો; નક્કી દાજી સાચું બોલી બાજી ઉઘાડી પાડી દેવાના. કોક દિવસ છાંટોપાણી કરતો ભીખો તો બબડ્યોય ખરો : નકી, ભઠ્ઠી બગડી જવાની.

   પોતે અટકાવેલી વાત આગળ ચલાવતાં એ કહે : ‘મુખી, આ ભીખો મને કે’વા મંડ્યો કે પંચમાલથી નાતનું પંચ કશા દાવાની ભાંજગડ કરવા આયું સે, એમ જોંણી વસ્તો તમારા કોસ અને બળધ્યા વરત બધુંય અંઈનું અંઈ પડતું મેલી ચ્યોંક ઊપડી ગ્યો. ચ્યમ ખરું ને ભીખા ? અલે, તું જ વાત માંડીને કર ને મુખીને.’

   ભીખો અને ડુંગર તો રંગમાં આવી ગયા. વાત સમજાય એવી હતી. દાજીએ કહેવા જોગ સાચી વાત કરી પણ જ્યાં સહેજ જૂઠું બોલવું પડે એવો ઘાટ આવ્યો એટલે પોતે ખસી ગયા. દરિયાને થયું, આ કળજગમાં હાચું બોલ્યાનો નીમ પાળનાર સે તો ખરા !

   ભીખો ભાટનો ભાઈ. વાત હોય ગપ્પું પણ એ એવી રીતથી કહે કે સૌને સાચી લાગે. નાની અમસ્થી માલ વગરની વાતમાં મોંણ નાખી, મીઠું-મરચું ભભરાવી એવી તે ટેસદાર બનાવે કે સાંભળનાર બાહુક થઈ જાય.

   એણે મુખીને બદલે દાજીને જ ઉદ્દેશીને કહેવું શરૂ કર્યું. એ તો મુખી જોડે જાણે વાત કરવા જ રાજી ન હતો. ‘દાજી, ગોંમમાંથી કોક વાત લાવ્યું કે વસ્તાની નાતનું પંચ ઠેઠ પંચમહાલથી દાવો લેવા આયું સે. દાજી ! દાવો એવી બાબતનો કે આ વસ્તાનો છોકરો એના દેશમાંથી કોકનું બૈરું કાઢી લાયો સે, અનં અંઈ હંતઈ ર’યો સે. ભગતકાકા, ગોંમના લોકોય ચેવા ! તે બૈરાંને ઉઠાઈ લાવે એવા નાગોડને હંઘરે અનં પાછા ચોરે બેસી પટલઈ ઠોકે.’

   ભીખાએ નામ દીધા વગર ચબોર્યું. મુખીએ કરડી નજરે એની સામું જોયું પણ એણે તો ગણકાર્યા વગર વાતને ચાલુ રાખી : ‘વસ્તો તો મને કરગરે, કે દાવાના રૂપિયા મુખીકાકો આલે તો અબ્બીહાલ ભરું; પણ ખૂંધિયો ઉપાડ આલસે નીં અને પંચ પત્યા વગર ઊઠે નીં. એટલું કઈ બળધ્યા, કોસ, વરત બધું મુખીને ડેલે પોંચાડવાનું અમને હૂંપી એ અને એનું કટમ્બ ઊભા પગે પરગોંમ જવા નેંહરી ગ્યું.’

   ખૂંધિયા શબ્દથી મુખી આખો ને આખો સળગી ગયો. એની પૂંઠ પાછળ આખું ગામ ખૂંધિયો, વેંતિયો, નમારમૂંડો કે ચૌદશિયો કહે; પણ ભીખે તો વસ્તાના મોઢામાં મૂકી મુખીને ખૂંધિયો કહી જ દીધું.
   ‘પણ એ ભૂત મનં કઈને ગયું હોત તો....’ મુખીથી આટલુંય પરોણ પરોણ બોલાયું.

   ફફડેલા મુખી પર ધાક જમાવ્યાનો આવો લાગ ફરીવાર નહીં મળે એમ માની ઘા ભેગો ઘસરકો કરતો હોય એમ ડુંગર બોલ્યો : ‘તે.. એમાં અમારી પર આટલું બધું ગાતર દાખવવાનું ? આ મફલો તમને તરસ્યા જોંણી પોંણી પાવા આયો તે ઝાપોટ મારી કળસ્યો ઉસેટી દીધો કૂવે. તમારી પર દયા કરવાનોય ધરમ નંઈ ! તમને એમ કે અમે તમારાં ગોલાં સીએ ? બધાંને એક લાકડીએ હાંકવા નેંકળ્યા સો તે ખબર ના રઈ કે થોરિયામાં હાથ ના નખાય ?’
   ‘પણ ડુંગર...’ નવાઈ લાગે એટલી નરમાશથી મુખી બોલ્યા.
   ‘અવે તમે ડુંગર ડુંગર ના કરો. કૂવે આયા તારે તો ધોતિયું બગડે એટલું કરાંજતા’તા.’

   ડુંગર પર ઘર કરી ગયેલી મુખીની આમન્યા પર મેંશનો કૂચડો એકવાર ફરી વળ્યા પછી રહે કાબૂમાં ડુંગર ? અને મુખીને મોઢામોઢ આવો પદાવવાનો લાગ ક્યાં ફરી આવવાનો હતો ?

   ‘હું ભેંત ભૂલ્યો ભઈ.’ મુખીને આવું બોલતા સાંભળી ભીખાને થયું, આમુખી ! આ તો હાવ પોચટ. નકોંમું આખું ગોંમ એનાથી બીતું’તું.
   ‘ભીખાભઈ, ઓ મફાના બાપુ ! જે થઈ ગયું એ થઈ ગયું. બર્યું મેલો ને એનો તંત ! મુખી મોટા ઓછા પછતાય સે જુઓ ને ?’ દરિયા બોલી.

   ડુંગર તો ચમક્યો. કાયમ મુખી પર કાટ ખાતી મફાની મા, ‘આજ ઓંમ ચ્યમ બોલી ?’ એમ બબડી એ બોલતો બંધ થયો.
   ડુંગર બોલતો બંધ થયો અને દરિયાએ વાતચીતનો દોર સાંધ્યો : ‘ગઈ ગુજરી જવા દો મુખી મોટા; પણ અવે વાતનો ફેંસલો લાઈ દો.’
   ‘કઈ વાતનો ?’
   ‘કોસની વાતનો.’ દરિયાએ મૂળ વાતને પાટા પર લાવી મૂકી. એકલા ડુંગરને જ નહીં, હવે સૌને પાકી ખાતરી થઈ કે આજ દરિયા અંકે સો કરવાની વેતરણમાં છે.

   આમેય દરિયા નવકૂકરીની રમત સરસ રીતે રમી જાણે. આ રમત એ બીજા કરતાં સાવ જુદી રીતે રમે. સામાવાળું દરિયાની એકેક બબ્બે છૂટક કૂકરી મારે. સૌને લાગે કે આ વખત દરિયા હારી. તે જ વખતે એ એવી તે ચાલ ચાલે કે એક જ કૂકરીથી સામાવાળાની ચારપાંચ કૂકરીનો ઘાણ નીકળે. જીતી જવાની હોંશ રાખવાવાળા પર ટાઢું પાણી એવું તે ફેરવી વાળે કે સામાવાળો શિયાવિયા થઈ જાય. આવે વખત ડુંગર કાયમ કહે : ‘રોંણી ! તમં જીત્યાં અનં અમે હાર્યા.’

   ‘દરિયાઉ ! કોસ બાબત્યે ચ્યાં કશી ભોંજગડ સે ? લેખમાં લખ્યું સે એમ વીહ દાડા તમારા અને દહ મારા.’ મુખીને તો દરિયાને જવાબ આપતાં કૈં કૈં થાય. આ બે બદોંમની બાઈડીને મારે ઉત્તર આલવાના ! એ વાતે એ ભારે ભોંઠપ અનુભવે. આ બે ડોહા ચ્યમ મૂંગા મર્યા ? – એમ વિચારી એણે ભગત અને દાજી તરફ જોયું.

   દરિયા કહે : ‘એમ નહીં મુખીમોટા, રોજ રોજના ટિટિયારા કરતાં એક વખત બધી વાતનો ફેંસલો થઈ જતો હોય તો કંકાહ મટે. વરહોવરહ તમે બળજબરઈ કરી અમારા હકના દાડાય તમે ઓળવી જાવ સો. અમારી તો દર સાલ ખેતી બગડે સે.’

   ‘પણ એવું થતું હોય તો તમાર મનં કે’વરાવવું જોવે ને ! હું ચ્યોં ના પાડવાનો અતો ? કૂવો તમારા ખેતરમાં, તમારા બે ભાગ, મારા કરતાંય વધારે. મારાથી ચ્યમ આડો હાથ દેવાય ?’
   ભગતને થયું : આ સવજી તો અમારા સાંમીનાયણના સાધુ જેવું બોલે સે. જેવું બોલે સે એવું વરતતો હોત તો... મુખીને આવું બોલતો સાંભળી ભીખાને એનો લાલિયો યાદ આવ્યો. લાલિયો વાછડો મારકણો. હજુ તો હમણાં જ એને નાથ પરોવેલી. પણ એને પલોટતી વખતે એણે ખૂબ જ ઊધમાત કરેલી. પણ એક દિવસ ભીખે અને ડુંગરે લાલિયાને જેંહલે જોડી સીમના ચરામાં એવો તે દોડાવ દોડાવ કર્યો કે દિવસ આથમ્યો ત્યારે એ થઈ ગયો ઢીલોઘેંસ. બીજી જ સવારે એને ખેતરમાં કરબડી કાઢવા જોડ્યો, તે પડી ગયો ચાસે.

   મુખીનુંય એવું.
   ‘મુખી મોટા, લેખમાં લખ્યા. પરમોંણે તમં વરતતા નથ્ય અનં પંચ પરમેસરનેય તમં ઉથોંમો સો. કદી અમારી ચૂક થઈ જાય તો તમં હરખા અમને ઠપકો આલે; પણ તમં ગોંમમુખી થઈ આવો અન્યા કરો...’ એણે જાણીબૂજી અધૂરું છોડ્યું. દરિયાએ જાણે કૂકરીની રમત માંડી !

   ‘તે દરિયાઉ; મેં ચિયે દાડે પંચ ઉથોમ્યું ? લખ્યા લેખ પરમોંણે ચ્યારે ના વરત્યો ?’ અધીરો મુખી ઉતાવળે બોલી ગયો. ચોરામાં સૌની ઊલટતપાસ કરતા મુખીને જિંદગીમાં પહેલી વખત બચાવ કરવાનો થયો.
   ‘મુખી મોટા, કૂવો અમારા ખેતરમાં, અમારા બે ભાગ કૂવામાં અને ત્રીજો તમારો. ચ્યમ ખરું ને ?’ દરિયાએ કૂકરી ચલાવી.

   ‘એ તો દરિયાઉ ! હમણાં જ મેં ના કયું ?’ મુખીને થયું, લોક ગમે એ કે, પણ આ તો હાવ ભોટ સે. મેં આ જ વાત હમણાં તો કઈ પણ... બૈરાંને એવી વાતો ચ્યોંથી હમજાય ! એમની બુધિ ચ્યોં ?’ એમ મનમાં ગણ્યું.
   ‘એ જ કવ સું ને મોટા, જેવો કૂવામાં તમારો તીજો ભાગ એમ તીજા ભાગનું ખરચેય તમારે આલવાનું લેખમાં ઠરાયું સે તોય...’ આમ બોલી એણે ડુંગરને ‘લ્યો રમો’ એમ કહેતી હોય એવો ઈશારો કરી આગળની ચાલ ડુંગરને સમજાવી દીધી.

   ‘તો પછી ગઈ સાલ આ જ કૂવાનું થાળું અને તકિયા ચણ્યાનો છહે ખરચ થયો તેના તમારા ભાગના બહે આપવામાં ચ્યમ દોંગઈ કરો સો ? પાછા કોચ્છો લઈ લે એના બાપા પંચવાળા પોંહેથી. પંચે નૈંણય કર્યો તે એમની ગનેગારી ?’ ડુંગરે ભોંયે હાથ પછાડીને કહ્યું.
   ‘ના... ના. એવી ચ્યોં વાત સે ?’ મુખી જાણે ઊંઘમાંથી જાગ્યો.
   ‘એવી નંઈ તાર ચેવી ?’ ભીખો બરાડ્યો. મુખી ચમકી ભીખાને જોવા મંડ્યો.
   ‘મુખી તમે તમાર ઘરના. બહે રૂપિયા મારે અબ્બીહાલ જોવે.’
   ‘હારું ડુંગર. ઘેર જઈને મોકલી આલચ્છ તને.’
   ‘ઘરબરની વાત જવા દો. બઉ મોટા ચીનના સાવકાર સો તમે તે જોંણ્યું. ઘેર ગ્યા પછય તું કોણ અને હું કોણ ! તમારા કરતાં તો કોંચીડો ઓછા રંગ બદલે સે. તમારો વશવા નૈં.’ મુખીને સુણાવી દેવામાં ડુંગરે કસર ના રાખી.
   ‘તે ભઈ તનં વશવા ના આવે તો તું કવ એમ. બસ્સ ?’ મુખીને જાણે કશી સૂઝ ના પડી.
   ‘એમ કરો મુખી, મંગાઈ આલો ગોંમમાંથી. અલ્યા ભીખા ! કાઢ હડી અનં જા ગોંમમાં. તંબક વોંણિયાને જઈને કે’ કે મુખીએ બહે રૂપિયા કૂવે મંગાયા સે. હંગાથ જ તેડી લાવજે, જા.’

   ડુંગર પૂરું બોલીય ન રહ્યો ત્યાં તો ભીખો ઠેઠ ખેતર બહાર. ‘રે’વા દે ડુંગર, પાડ હોંક ભીખાને’... દાજી ડુંગરને’ વારવા મથ્યા.
   કાયમ મુખી સામે ઢીલા પડતા બાપુ આજે એમની સામું જે રીતે બોલ્યા એ મફાને ગમ્યું. એને તો મજા પડી. ‘મુખી ! આ ગોંડિયાની વાત તમારે મન પર ના લાવવી – બાકી તમારા પૈસા ચ્યોં નાહી જવાના અતા !’ દાજી કહે.

   ‘ના... રે, મારે પૈસા તો આલવાના અતા જ. થોડું મોડું થ્યું એનીય ના નંઈ.’ એમ કહી થોડીવાર ચૂપ રહ્યા પછી ડરતાં ડરતાં ‘નાગજી ! તમારો આ ડુંગર બઉ તોંમસી ભઈ.’ એમ કરી એણે ગળે હાથ ફેરવ્યો.
   ‘હાચી વાત તમારી. વહેલા કે મોડા પૈસા તો આલવાના જ અતા ને, તે પતી જશે આજ. નૈં મુખી ?’ ભગતે મુખીને મોટો ભા બનાવ્યો.
   ‘હોવ્વે, એમના પૈસાચ્યોં ખોટા અતા ?’ એમ કહી દરિયાએ મુખીને પૂછ્યું, ‘મુખી મોટા, તમં ચા તો પીવો જ સો ને ?’
   ‘હોવ્વે. પણ...’
   ‘દરિયાઉ ! મુખીના ભેગાભેગી શેઠનીય મેલજો. ભીખો એમને લઈને આવતો જ અસે.’ દાજી કહે.

   શેઠ આવશે એની ખાતરી ડુંગર અને દરિયા જેટલી ભગત અને દાજીને પણ હતી. ગામમાં થતાં દરેક સારાં-નરસાં કામકાજ એકના મુખીપણા અને બીજાના રૂપિયા વડે થતાં. મુખીના કહેવાથી શેઠ સુક્કા બાવળિયાનેય ધીરે. એ જ્યાં કહે ત્યાં, જેને કહે એને શેઠ ઊંઘમાંથી ઊઠીને રૂપિયા ગણી આપે. બંનેને આ ધીરધારથી ફાયદો જ ફાયદો હોય.

   ‘આ આયા ભીખાકાકા !’ ભીખાને દૂરથી જોઈ મફો બોલ્યો. ભીખો પાસે આવ્યો એટલે અધીરો ડુંગર ‘તંબક શેઠ...’ પૂરું પૂછી ના રહ્યો તે પહેલાં, ‘એ... આવે’ એટલું બોલી ભીખો બેત્રણ વાટકા પાણી પી ગયો.

   ‘મુખી, બહે રૂપિયા તમે મંગાયા’તા?’ શેઠ આવ્યા એવા પૂછવા મંડ્યા. દરિયાએ બંનેની ચા રકાબીમાં કાઢી કહ્યું : ‘લ્યો પીવો.’
   ‘હોવ્વે. આલો ડુંગરને.’ વાતની કશી ખબર જ ન પડવા દેવી હોય એમ મુખી ચા પીતાં પીતાં બોલ્યા.
   ‘ના મુખીમોટા, દાજીને આલો.’ દરિયા બોલી.
   ‘ના બેટા, તમને તો ખબર સે ને કે રૂપિયા, પૈસા, માલમતા એ બધું મારે અગરાજ સે. એ માયા મેં તો ચ્યારનીય મેલી દીધી સે. શેઠ, એ રૂપિયા આલો દરિયાને.’ ભગતે કહ્યું.

   શેઠે દરિયાને રૂપિયા આપ્યા, પણ દરિયા કૈં ડુંગરનું ભૂંડું દેખાવા દે ? એણે તો રૂપિયા લઈને ‘લ્યો રાખો,’ એમ કહી ડુંગરને આપ્યા. ડુંગર રૂપિયા લઈ વિચારે, આ રૂપિયા મને ચ્યમ આલ્યા ? બધો કારભાર તો એ કરે સે.’ પછી પાછું અતાર મફાની મા જેમ કે એ જ કરવું, એવું મનમાં ગણી ચૂપ રહ્યો.

   શેઠના આવ્યા પછી અહીં હવે વધું રોકાવું નથી એમ ધારી મુખી ઊભા થતાં કહે, ‘લ્યો ભગત, નાગજી, રોંમરોંમ.’ જોડે શેઠ પણ ઊભા થયા. બંનેને ઊભા થતા જોઈ દરિયા-ડુંગર સમેત બધાં ઊભાં થયાં. ‘ચ્યમ મુખી બેહો ને. આ શેઠને ગળે ચા તો ઊતરવા દો. બેહો બેહો, જવાય સે.’ દાજી કહે.

   ‘ના નાગજી, તાલુકેથી ભલું અસે તો ફોજદાર ચોરે આઈ ગ્યો અસે. મારી તો ચ્યારનીય હોધમહોધ થતી અસે. અતાર તો જવ. ભઈ ડુંગર ! હાંજે બળધ્યા બાંધવા આવું તાર આ ભીખાને લેતો આવજે હોં, અનં દરિયાઉ ! તમારાં કાકી કે’ દાડાનાંય તમને હંભાર હંભાર કરે સે. કોકવાર તો ડેલે ડોકાવ.’ જતાં જતાં મુખી સૌને મનાવી લેવા મથે.

   ‘ચ્યમ ના હંભારે ! ખોંનદોન ઘરનાં માંણહ તો હૌની હંભાળ લે. તમારા ઘરની તો અમને બઉ મોટી ઓથ મોટા.’ આવું ઠાવકું બોલતી દરિયાને ડુંગર અને ભીખો તો તાજુબીથી જોઈ જ રહ્યા.
   ‘આ તમારી દરિયા બઉ હમજુ હોં નાગજી !’ એમ કહી મુખી બે ડગલાં ચાલ્યા, પણ કશું યાદ આવતાં અટકી ત્યાં ઊભાઊભા સહેજ પાછું વાળી ડુંગરને કહે, ‘અલે ભઈ ડુંગર, હાંજે ડેલે તું આયેશ તાર તનં નવો કળસ્યો...’
   ‘ના... ના, મુખીમોટા ! કળસ્યાનો ચ્યોં સવાલ જ સે ? તમારું દીધેલું ઘરમાં ઘણુંય સે.’ દરિયા બોલી. દરિયાની સમજદારીથી ભગત અને દાજી ખુશ થઈ અને કશું કહેવા જાય તે પહેલાં તો -
   ‘ખૂંધિયા ! એ કળસ્યો તારું પૂંછડું ધોવા અમે આલ્યો જા.’ એવું મોટેથી બોલી ભીખાના હાથમાં તાલી દેતો ડુંગર ગાંડાની માફક હસ્યો.

   ડુંગરના આવું બોલ્યાથી માત્ર મુખી જ નહીં, દરિયા સમેત દાજી, ભગત અને શેઠ પણ સ્તબ્ધ થઈ ગયા.
(ક્રમશ :...)


0 comments


Leave comment