16 - પ્રકરણ ૧૬ / અસૂર્યલોક / ભગવતીકુમાર શર્મા


   તિલકની પરિક્ષાનું પરિણામ આવ્યું. એમ.એ.માં તેને પ્રથમ વર્ગ મળ્યો. ગુજરાતીના વિષયમાં આખી યુનિવર્સિટીમાં સૌથી વધારે ગુણ મેળવવા બદલ તેને સુવર્ણચદ્રક મળતો હતો. પરિણામ જોઈને તિલકે થોડી પળો માટે આંખો મીંચી દીધી. એ બીડેલી આંખો સમક્ષ બીજું કોઈ નહી, ડૉ. શ્રીધર તાંજોરકરની આકૃતિ આછી આછી આલેખાઈ ગઈ! તિલકે આંખો તરત ઉઘાડી નાખી.

   ‘તારા બાપુજી આજે હયાત હોત તો આજે તેમને કેટલો હરખ...!’ ચૂલા પર લાપસીનું આંધણ મૂકતાં ભાગીરથીબાએ રૂંધાયેલા કંઠે કહ્યું. તિલકે તેમની ચરણરજ લીધી : ‘મને પણ આજે તેમની હાજરીથી વધારે હૂંફ મળી હોત; પણ બા, મારે માટે તો તારામાં જ આખી દુનિયા આવી જાય છે.’

   હાથમાં અખબાર ફરકાવતી ઈક્ષા દોડી આવી. સાઈકલ પર આવી હતી છતાં તેનો શ્વાસ આનંદના ઉછાળાને કારણે વેગથી ચાલતો હતો.
   ‘કોંગ્રેચ્યુલેશન તિલકભાઈ!’ એમ બોલતી ઈક્ષા સાંકડાં અંધારિયા રસોડામઆં ભાગીરથીબાની પાસે જ ભોંય પર બેસી પડી. તિલકે શેતરંજી પાથરવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ ઈક્ષાએ દાદ ન દીધી.
   ‘લાપસીમાં મારો યે ભાગ ગણજો કાકી!’ ઈક્ષાએ કહ્યું. એના હોઠ, આંખો, બધું હસું હસું થતું હતું.
   ‘તમારું તો સર્વસ્વ છે બહેન!’ તિલકે કહ્યું.
   ‘ના, આ ડીગ્રી, ફર્સ્ટ ક્લાસ, ગોલ્ડ મેડલ, એ બધું તો તમારું જ છે ભાઈ!’
   ‘સિદ્ધિ-અસિદ્ધિ, હાર-જીત, બધાં વિશે બને એટલું તટસ્થ રહેવું...’
   ‘ના, તમારી સફળતા વિશે હું એટલી સ્થિતપ્રજ્ઞ રહી શકું તેમે નથી. હું બધાં ને પાર્ટી આપીશ.’
   ‘હોય કાંઈ? આપણે ઊઠીને પાર્ટીઓ અને મિજલશોમાં ખોવાઈ જઈશું? આપણે એ ન છાજે. વળી એમ.એ. થઈને મેં શી ધાડ મારી? લાખો લોકોએ તે પદવી મેળવી છે અને મેળવશે. તમે પણ એમ.એ. ફર્સ્ટ ક્લાસ જ છો.’
   ‘એક રીતે તમારી વાત સાચી છે. તામારે માટે તો આ સહજ હતું. નિશ્ચિત તો હતું જ.’
   ‘તમારું પ્રોત્સાહન લેખે લાગ્યું. મેં તો પુસ્તક છોડ્યા હતાં. તમે તે પાછાં લેવડાવ્યાં ન હોત તો હું...’
   ‘એમ કહોને પરીક્ષા આપવા તે તમારે બદલે હું જ ગઈ હતી...!’ ઈક્ષા અકારણ ખડખડાટ હસી પડી. તેનો આનંદ આજે પ્રગટ થવાના પ્રત્યેક નિમિત્તને ઝડપી લેતો હતો. પણ તિલકનું ગાંભીર્ય એક પળ માટેય ચલિત થતું ન હતું; તેણે આંખો ઝૂકેલી રાખીને કહ્યું:
   ‘હવે રહસ્યફોટ કરી શકાય તેમ છે. પરિક્ષાનું પેપર લખવાની શરૂઆત કરતાં પહેલાં હું મનોમન સરસ્વતીની સાથે તમનેય યાદ કરી લેતો હતો બહેન! મારે મન તમે બંને એક છો. મને તો માત્ર શારદાના વાહન મોરનું એકાદું પીછું જ બસ છે.’
   ‘ના, તિલકભાઈ!’ હવે ઈક્ષાના સ્વરમાં ગંભીરતા પ્રવેશી, હું એક શુભેચ્છકથી વધારે કાંઈ નથી. તમે ખરાં ૠણી તો તમારાં બા-બાપુજીના છો, અને તમારો પુરુષાર્થ...તે દ્વારા તમે તમારો વારસો...’

   તિલકે મૌન જાળવીને ફરીથી આંખો ઢાળી દીધી. ખૂંપી જતા ખીલાની જેમ તેને તેના દાદા ભદ્રશંકર સાંભરી આવ્યા. બાપુજી કહેતા હતા કે દાદા લગ્નવિધિ વખતે શ્રાદ્ધના શ્લોકો ગગડાવી જતા! અને ઈક્ષા વારસાની વાત કરતી હતી! રસોડામાં ધૂમાડો ફેલાઈ ગયો. ચશંઆં ઉતારી આંખો ચોળતો તિલક ઈક્ષાને બહારના ખંડમાં દોરી ગયો. થોડી વારે ભાગીરથીબા બે રકાબીઓમાં લાપસી લઈને બહાર આવ્યાં. તેમણે તિલક અને ઈક્ષાને પોતાને હાથે લાપસીનો એક એક કોળિયો ખવડાવ્યો. તેઓ પાછાં રસોડામાં ગયાં એટલે ઈક્ષાએ પૂછ્યું: ‘તિલકભાઈ, પરિક્ષાનું પરિણામ જાણ્યા પછી તમને સૌ પહેલું કોણ યાદ આવ્યું?’
   ‘અટકળ કરી જુઓ!’
   ‘નિગમકાકા?’
   ‘ના.’
   ‘ભાગીરથીકાકી?’
   ‘ના.’  
   ‘હું?’
   ‘ના.’
   ‘મારા બાપુજી?’
   ‘ના.’
 
   તિલકના સતત નકારથી ઈક્ષા મુંઝાઈ ગઈ. તેણે થોદોક વિચાર કરીને પૂછ્યું: ‘સત્યા.‘
   ‘ના.’
   ‘ત્યારે?’
   ‘તમે કે કોઈ આ વિશે સાચી અટકળ નહિ કરી શકો. મને ડૉ. શ્રીધર તાંજોરકર યાદ આવ્યા! મારી દસ વર્ષની ઉંમરે મને ઊંચા નંબરના ચશ્માં કાઢી આપતી વખતે તેણૅ બીજા જ દિવસથી સ્કૂલમાંથી ઊઠી જવાની આકરી ચેતવણી આપી હતી!’
   ‘અને તમે એમ.એ. સુધી પહોંચ્યા!’
   ‘પડતો-આખડતો, ખોટકાતો - ફરીથી ઊઠીને ચાલવા માંડતો, શ્રદ્ધા-અશ્રદ્ધાનાં દ્વન્દ્વોમાં અટવાતો. પડકારથી ક્યારેક ડઘાઈ જતો, ક્યારેક તેની સામ્,એ પ્રાણપૂર્વક ઝૂઝતો...! ડૉ. તાંજોરકર આજે જીવતા હોત તો મેં તેમની યે ચરણરજ લીધી હોત... છેવટે તો મારી જિંદગીમાં પડકારનો સૂક્ષ્મ સંચાર કરનારા તેઓ જ રહેલા હતા...’ તિલકના ચહેરા પર પૂરેપૂરી ગંભીરતા લીંપાઈ.

   ઈક્ષાના કહેવાથી બીજે દિવસે સવારે તિલક ગોરધન શેઠને મળવા ગયો. તેમને પ્રણામ કર્યાં. શેઠે તેને એક કીંમતી રિસ્ટવૉચ ભેટ આપી. તિલક થોડીક પળ તે તરફ જોઈ રહ્યો. પછી બોલ્યો:
   ‘કાકા, મને આવી ભેટ ન આપવાની હોય. તમારા આશિર્વાદ એ જ મોટામાં મોટો ઉપહાર.’
   ‘તારી પાસે ઘડિયાળ નથી તે હું જાણું છું.’
   ‘મને તેની જરૂરત જ વર્તાતી નથી. લાઈબ્રેરીમાં વૉલક્લૉક છે તે પૂરતું છે.’ રીસ્ટવૉચ શેઠને પાછી આપી દેતાં તેણૅ ઉમેર્યું: ‘હું આપનો અનાદર નથી કરતો, પણ સમયના બધંનમાં મને ક્યાં બાંધો છો? વૈજ્ઞાનિકો અને ફિલસૂફો તો હવે Timelessnessની વાત કરે છે!’ અને તિલક બાળક જેવું હસી પડ્યો.
   ‘એ બધું હું ન જાણું. અમારે અમારો હરખ બતાવવો હોય તો.’ શેઠ આગ્રહ પૂર્વક બોલ્યા.
   ‘તો મને મારું મનગમતું એકાદું દળદર પુસ્તક આપજો-ઘડિયાળ નહિ.’ તેણે પોતાના પૂરતો આ વાત પર પરદો પાડ્યો.
   ‘હવે શું વિચાર્યું છે?’ ગોરધન શેઠે મિઠાઈની ડીશ તિલક તરફ ધરતાં પૂછ્યું.
   ‘ઈક્ષાબહેન સૂચવશે તેબ પ્રમાણે પી.એચ.ડી. કરવાનો ખ્યાલ છે. હજું કશું નક્કી કર્યું નથી.’ તિલકે ઈક્ષા ભણી જોયું. ઈક્ષાએ કહ્યું:
   ‘એ તો થઈ રહેશે. પહેલું કામ હવે તમારે ક્યાંક અધ્યાપકની નોકરી શોધવાનું કરવું જોઈએ.’
   ‘અધ્યાપક?’ તિલકે તાતા વિસ્મયથી પૂછ્યું.
   ‘હા, તેમાં આટલા આશ્ચર્ય કેમ પામો છો? તમે હવે એમ.એ. થયા છો, ફર્સ્ટ ક્લાસ મેળવ્યો છે, ગોલ્ડમેડલિસ્ટ બન્યા છો. જગ્યા હોય તો કોઈ પણ કૉલેજ તમને આવકારશે. આપણી કૉલેજમાં પણ એ શક્યતા છે. ત્રણેક દિવસ પહેલાં પ્રિન્સિપાલ પરીખ અહીં આવ્યાં હતાં. તેમણે તેવો ઈશારો કર્યો હતો. બાપુજી કૉલેજના એક ટ્રસ્ટી પણ છે. મને લાગે છે કે બહુ જ સહેલાઈથી અને તમારી લાયકાતના બળે તમે’ ઈક્ષા વિગતે બોલી ગઈ.

   થોડી ક્ષણો સુધી ખંડમાં એકાએક જ નીરવતા પથરાઈ ગઈ. ગોરધન શેઠ એકીટશે તિલક તરફ જોઈ રહ્યા. તિલક જાણે કશાક વિચારમાં ડૂબ્યો હતો. ખાસ્સી વારે તેણે કહ્યું:
   ‘આવી બધી કશી કલ્પના જ મેં કરી નહોતી ઈક્ષાબહેન! એમ.એ. કરવા પાછળ મારો એવો કોઈ હેતુ પણ નહોતો. મને એવી મહત્વકાંક્ષા પણ નથી. હું પી.એચ.ડી. કરીશ તોપણ આવા કોઈ ખ્યાલથી નહિ. અને એવું જ હોય તો હું ડૉક્ટરનું નહિ કરું. હું તો એમ.એ.ની પદવી અને ગોલ્ડ મેડલ પણ પાછાં આપી દઉં. હું જ્યાં છું, જે છું ત્યાં અને તે જ ઠીક છું.’

   ખંડમાં હવે સ્તબ્ધતા પછરાઈ ગઈ. ગોરધન શેઠની આંખો હજી યે તિલક પરથી ખસતી ન હતી. ક્ષોભ અને આશ્ચર્યની લાગણીમાંથી બહાર આવીને છેવટે ઈક્ષા તડતડી ઊઠી:
   ‘આ તમે કેવી વાત કરો છો તિલકભાઈ? માણસ પોતાની લાયકાતને બળે પ્રગતિ કરે તેમાં ખોટું શું છે? સંકડાશ છોડીને મોકળાશમાં જવાનો માણસમાત્રને હક છે. અધ્યાપકની કામગીરીનું તમને આર્કષણ ન હોય એમ હું માની શકતી નથી. વિદ્યાર્થીઓની પેઢીનું વિદ્યાઘડતર કરવાનું તમને ગમવું જ જોઈએ.’
   ‘ગમે છે. મેં બાળપણથી વિદ્યાદાનનો પૂરો મહિમા જોયો - અનુભવ્યો છે, પણ એ વિદ્યાદાન હતું, વિદ્યાવિક્રય નહોતો.’
   ‘સમય પ્રમાણે વિદ્યાદાનનું સ્વરૂપ બદલાય તે સ્વાભાવિક છે.’ ઈક્ષાએ કહ્યું.

   તિલક ઊભો થયો. ધીમે ધીમે ચાલીને તે ખંડની બારી પાસે ગયો. થોડીક વાર પછી બહાર ફેલાયેલી આકાશની અસીમ નીલિમા ભણી જોયા કર્યું, પછી ફરીથી ગોરધન શેઠ અને ઈક્ષાની કંઈક નજીક આવીને પોતાનાં ચશ્માં ઠીક કરતાં કહ્યું:
   ‘કાકા, ઈક્ષાબહેન, લાઈબ્રેરી એ જ મારી કૉલેજ અને યુનિવર્સિટી, વાચકો એ જ મારા વિદ્યાર્થીઓ, હું પણ હંમેશનો એક વિદ્યાર્થી અને હજારો પુસ્તકો એ જ મારા ગુરુઓ! દત્તાત્રેયનેં ચોવીસ ગુરુઓ હતા. હું બડભાગી છું, મને હજારો ગુરુઓ મળ્યાં છે.’

   પછી તિલક ચૂપચાપ સૉફામાં ગોઠવાઈ ફરીથી નીચું જોઈ ગયો.
   ‘કાકા, આ જ ઓરડામાં બેસીને મેં આપને વચન આપ્યું હતું - તમને પણ ઈક્ષાબહેન! - ‘હું ડૉક્ટરેટ મેળવીશ તો યે કામતો શહેરની આ લાઈબ્રેરીમાં જ કરીશ. બીજી કોઈ નોકરી નહિ સ્વીકારું. મારા એ શબ્દો હું ભૂલી શકું નહિ.’
   ‘અને મને પણ બરાબર યાદ છે - બાપુજીએ તમને તમારી કારકિર્દીને હોડમાં ન મૂકવા કહ્યું હતું.’ ઈક્ષાએ એક ક્ષણ પણ ગુમાવ્યા વિના વીતેલી વાત સંભારી, પછી શેઠની સાક્ષી માંગી: ‘ખરું નેબાપુજી?’

   પણ શેઠ કાંઈ જવાબ આપે તે પહેલાં તિલકે કહ્યું: ‘ત્યારે જે મેં કહ્યું હતું તે જ આજે પણ કહીશ બહેન! આ ખંડેર જેવી લાઈબ્રેરીમાં હું મારા બાપુજીના નષ્ટ ગ્રંથભંડારની છબિ જોઈ રહ્યો છું. જિંદગીમાં હું આ લાઈબ્રેરી માટે થોડુક પણ કરી શકું તો... નથી ભૂલ્યો હું એ શબ્દો.’

   ઈક્ષા હવે નિ:શસ્ત્ર જેવી બની ગઈ. તેણે ફરીથી શેઠની સહાય માગી : ‘તમે તો કાંઈબોલતા જ નથી બાપુજી!’
   ‘તમે બંને મને ક્યાં બોલવા દો છો?’
   ‘તિલકભાઈને તમે સમજાવો.’ ઈક્ષાના સ્વરમાં રીસ અને આગ્રહ હતાં.

   ગોરધન શેઠે પહેલાં ઈક્ષા તરફ, પછી તિલક સામે જોઈ ગળું ખંખારીને કહ્યું:
   ‘દીકરી ઈક્ષા, તિલક તારી, મારી કે કોઈની વાત નહિ માને. તે નિગમશંકર અને ભાગીરથીભાભીનો દીકરો છે. એની ભાવનાને આપણે નહિ સમજીએ તો બીજું કોણ સમજશે?’
   ‘આવું પોચટ ન બોલો બાપુજી! કે પછી તમારી લાઈબ્રેરીના સ્વાર્થમાં તમે પણ તેમને છોડવા નથી માંગતા?’ ઈક્ષાએ ઘા કાધી લીધો.
   ‘ટોણો મારવાનો તને હક છે દીકરી, પણ મેં તો ત્યારેય તિલકને બહું સમજાવ્યો હતો. આજેય જો તે તારી વાત માને તો તારાથી વધારે હરખ મને થાય, પણ હું જાણું છું: તિલક તિલક જ છે.’

   છતાં ઈક્ષાના મનનું સમાધાન ન થયું. તે મોઢું ફેરવીને રડુંરડું થતી બેસી રહી. શેઠે કહ્યું:
   ‘તિલક, તારી બહેનને બહુ માઠું લાગ્યું છે.’
   ‘હું એમની સાચા હ્રદયથી માફી માગું છું, પણ મારો નિર્ણય તો ધીમા પણ મક્ક્મ સ્વરમાં બોલતા તિલકે વાક્ય અધૂરું મૂક્યું. ઈક્ષાએ ભીની આંખે એક વાર તેના તરફ જોઈ લીધું. શેઠ બોલ્યા:
   ‘ઈક્ષા, પોતાની કારકિર્દી વિશે નિર્ણય કરવાની સ્વતંત્રતા તિલકને હોવી જોઈએ. આપણી ભાવના ગમે એટલી સારી હોય તો યે તેની સ્વતંત્રતા જળવાવી જોઈએ.’
   ‘એમના પર તમારો, ભાગીરથીકાકીનો, મારો કોઈ હક્ક નથી?’ ઈક્ષાએ પૂછ્યું, મનોમન ઉમેર્યું: ‘આજે સત્યા અહીં હોત તો કેવું સારું થાત! તેના શબ્દોને તો તેઓ ન જ ઉથાપી શકે! કે પછી આ વાતમાં તમણે સત્યાનો બોલ પણ ન માન્યો હોત?’
   ‘હક આપણો ખરો, પણ છેવટનો શબ્દ તો તિલકનો જ સંભળાવો જોઈએ.’ શેઠે કહ્યું.

   તિલક ઊભો થઈને ઈક્ષાની કંઈક નજીક આવ્યો અને તેણૅ આર્જવથી કહ્યું:
   ‘બહેન તમને દૂભવ્યાં તેનું મને ઘણું દુ:ખ છે, પણ જો હું તમારી વાત સ્વીકારીશ તો મને આનાથી ક્યાંય વધારે દુ:ખ થશે.’

   તેના આ શબ્દોની અસર થઈ હોય તેમ ઈક્ષા વિચારમાં ડૂબી ગઈ, પછી બોલી:
   ‘તમને લાઈબ્રેરીની જ ચિંતા છે ને? એ જવાબદારી મારે માથે. આવતી કાલથી હું જ લાઈબ્રેરીયન બનીશ. પછી તો તમે અધ્યાપકપદ સ્વીકારશોને?’

   ઈક્ષાના આ અણધાર્યા પ્રસ્તાવથી તિલક કંઈક ક્ષુબ્ધ બની ગયો; પછી તેણે પુન:સ્વસ્થ થઈને કહ્યું:
   ‘ના, ઈક્ષાબહેન આ લાઈબ્રેરીમાં મારે જ ખૂંપી જવું છે. તો જ મને સુખ મળશે. અને તમારી સામે તો તમારું આખું ભવિષ્ય પડ્યું છે. તમારે કદાચ આ શહેર પણ છોડવું પડે. પતિ, બાળકો, આખો સંસાર - અને એ જવાબદારી ઓછી કે સામાન્ય - ‘

   તિલકનું વાક્ય પૂરું થાય તે પહેલાં ઈક્ષાનું સાવ ધૂમું ડુસકું વહી આવીને શમી ગયું. તિલક ફરીથી ઘેરી ક્ષુબ્ધતાથી હચમચી ગયો. તેને કારણે ઈક્ષાની આંખોમાં ઝળઝળિયાં? અસહાય બની તેણે ગોરધન શેઠ તરફ જોયું. શેઠે તેની મૂંઝવણ કળી જઈ પરિસ્થિતિ સંભાળી લીધી:
   ‘દીકરી, તિલકે ખોટું શું કહ્યું તે તું આમ રદી પદી? છ મહિને-વરસે- બે વરસે અમારે તેને વિદાય તો કરવી જુઅ પડશે ને? સજલ શાહની વાત આવી છે તે શું ખોટી છે?’
   ‘સજલ શાહ?’ તિલકે વચ્ચેથી પૂછી લીધું.
   ‘જોજો હોં બાપુજી! એ વાત કરી છે તો!’ ઈક્ષાએ ડોળા કાઢ્યા, પણ તેના રોષમાં કશીક મીઠાશ હતી.
   ‘હા, ડૉક્ટર છે, સેવાભાવી છે, જુવાન છે, સારા ઘરનો છે, અમારો પરિચિત છે.’ ઈક્ષાની ધમકીની ચિંતા કર્યા વિના શેઠ બોલ્યે ગયા, ‘ઈક્ષા હા પાડે તેટલી જ વાર છે. વિવિશાળ તો કાલે થઈ જાય. લગ્ન બંને પક્ષોની અનુકૂળતાએ.’
   ‘ઈક્ષાબહેન, આ તો તમને અભિનંદન આપીને મીઠાઈ ખાવા જેવી વાત છે! મારી પરિક્ષાનું પરિણામ તો બિચારુંબાજુએ ધકેલાઈ જશે!’ તિલકે હળવાશથી કહ્યું.
   ‘જાઓ હવે! બાપુજી, તમે પણ શું? વાતનું વતેસર-’ ઈક્ષાના રોષમાંની મીઠાશ વધુ સ્પષ્ટ બની રહી.
   ‘વાત છે તો વતેસર થાય પણ ખરું દીકરી!’ શેઠ ખડખડાટ હસી પડ્યા.
   ‘સાચી વાત છે!’ તિલકે ટહુકો કર્યો.
   ‘હું જાણું છું - તમે બધાં મને અહીંથી ઝટ વિદાય કરવા માંગો છો!’ અને ઈક્ષા આછા પગ પછાડતી એ ખંડમાંથી ચાલી ગઈ ત્યારે તેના હોઠના ખૂણે બીજલેખા જેવું સ્મિત ચમકતું હતું.
*
   આટલા સમયમાં સત્યાએ તિલકને ત્રણ પત્રો લખ્યા હતા. તિલકે એકેય પત્રનો ઉત્તર વાળ્યો ન હતો. તેનો પહેલો પત્ર સુગંધથી ફોરતો આવ્યો ત્યારે તેનું હ્રદય ધબકી ઊઠ્યું હતું. પત્ર? સત્યાનો? એક પરિણીત સ્ત્રીનો? ક્ષણભરતેને થયું: પત્ર વાંચ્યા વિના જ તે ફાડી નાખે, પણ પછી આવો વિચાર આવ્યો તે માટે તેને પંડ પર અણગમો ઊપજ્યો. સત્યા સાથેના તેના સંબંધને તે શું માત્ર છાનગપતિયાં તરીકે જ મૂલવે છે? સમય આવ્યે તેનો પ્રકટ સ્વીકાર કરવાની હિંમત તે નહિ બતાવે? એ સંબંધમાં છલનાનું, બળજબરીનું, પ્રલોભનનું કોઈ તત્વ ન હોય - અને નહોતું તેમ તે માનતો હતો - તો તેણે તેનો અનાદર શા માટે કરવો જોઈએ? સત્યાએ પણ બધું સમજી વિચારીને જ આ સાહસ ખેંડ્યું હતું, અને આ પત્ર તેના એ સાહસનું વિસ્તરણ હતું. અજયને ભવિષ્યે તેના આ સંબંધની જાણ ક્યારે ય નહિ જ થાય તેવી ભ્રમમાં તે નહિ જ હોય. તેવી ઘડી જ્યારે આવશે ત્યારે સત્યા તેની જવાબદારીમાંથી ચલિત નહિ થાય; જે સચ્ચાઈ છે તેને છુપાવવા નહિ મથે તેવી ખાતરી તેને વિશે રાખવાપણું પૂરેપૂરું હતું. તો પછી તેણે પત્ર વાંચ્યા વગર જ ફાડી નાખવા જેટલી ભીરુતા શા માટે બતાવવી જોઈએ? તે સત્યાના ઘરને સરનામે પત્ર નહિ લખે તે જુદી વાત હતી. આવતી કાલની આપત્તિને આજ પર ખેંચી લાવવાનાં આંધળિયાં કરવામાં કશી મહત્તા ન હતી. સત્યા આગ્રહ રાખશે તો તે પ્રત્યુત્તર પણ લખશે. સત્યા બીજું સરનામું આપશે તોપણ તે જવાબ લખશે.

   તિલકે પત્ર સૂંઘ્યો, છાતીસરસો દાબ્યો, હોઠથી ચૂમ્યો અને પછી કવર ફોડી પત્ર વાંચવાની શરૂઆત કરે તે પહેલાં સત્યા તેને જુદા જુદા વિવર્તોમાં સાંભરી આવી. છેલ્લી તેને ક્યારે જોઈ હતી? એ ક્ષણ અશેષપણે કોતરાઈ ગઈ હતી તેના મન-પ્રાણમાં. તે રાત્રે ગ્રંથાલયમાંથી નીકળી રસ્તા પર સરકી જતી સત્યાની આકૃતિને તે પછીના આ અઢી-ત્રણ મહિનામાં તેને અસંખ્ય વાર દેખાયા કરી હતી - લાઈબ્રેરીનાં બારણાં ભીડી કમ્પાઉન્ડમાં પગ મૂકતી વખતે તો તેબ્ને અચૂક થતું: હમણાં સત્યા ક્યાંકથી તરવરી ઊઠશે, બોલશે: ‘તિલક, કેમ આટલી રાત સુધી અહીં, ગ્રંથાલયમાં?’

   તિલકે પત્ર વાંચવા માંડ્યો:
   ‘વહાલુડા તિલુ,
   ‘કહે જોઉં, મારો આ અણધાર્યો કાગળ જોઈને તને આશ્ચર્ય વધારે થાય છે કે આનંદ? કદાચ આશ્ચર્ય, ખરું ને? જોકે મારા કોઈ પણ સાહસ વિશે હવે તને આશ્ચર્ય ન થવું જોઈએ. મારા પત્રની તેં અપેક્ષા રાખી હતી ખરી? નહિ રાખી હોય, હું જાણું ને! આવી નાનીનાની ઈચ્છાઓથી તેં પ્રયત્નપૂર્વક તારી જાતને વેગળી કરી દીધી છે છતાં અપેક્ષા વિના યે મારો પત્ર મળવાથી તને સાચકલો આનંદ પણ થયો જ હશે - કારણ તું માણસ છે. મારી પ્રકૃતિ અલગ છે. હું તો ઈચ્છા રાખું છું, તે ફળે તેમ ઈચ્છું છું, તે માટે મથું છું. જોખમ ખેડું છું, તે ફળે છે ત્યારે ખુશખુશ થઈ જાઉં છું, નથી ફળતી ત્યારે દુ:ખ અનુભવું છું, પણ રડવા બેસી જતી નથી- વધારે જુસ્સાથી મચી પડું છું, છતાં નિરાશા મળે છે તો તેના પર આછું હસી લઉં છું. મારા આ સ્વભાવને સૌથી સારી રીતે તું જાણે છે, એટલે ખરું જોતા મારે આ બધું અહીં લખવું જોઈતું ન હતું.

   ‘તને અને આપણા શહેરને છોડ્યે અઢીએક મહિના વીતી ગયા. અંધેરીના આ નાના પણ રૂપકડા ફ્લેટમાં આમ તો હું ગોઠવાઈ ગઈ છું એમ કહી શકાય, પણ વળીવળીને મને બાપુજીના આલાપ, અભિભાઈની સિતારની ગત અને તારાં પુસ્તકોની કોરીકડાક ગંધમાં ડૂબી જવાની ઈચ્છા થઈ આવે છે.

   ‘આ સાવ જુદી જ દુનિયા છે તિલુ! આપણા શહેરની નદી અને અહીંના દરિયા વચ્ચે જેટલો તફાવત છે તેટલો જ મારી ગઈ કાલ અને આજ વચ્ચે છે. આવતી કાલ કદાચ વધારે અલગ પણ નીવડે. નદી કરતાં દરિયો ઘણો મોટો છે, બે કાંઠાઓમાં યે સમાતો નથી,પણ નદીનું પાણી મીઠું છે, દરિયાનું ખારું. પ્રત્યેક નદી દરિયામાં સમાવાનું ભાગ્ય લઈને જન્મે છે. હું નદી છોદીને દરિયાની નજીક આવી છું પણ મારે તેમાં સમાઈ જવું નથી. સરસ્વતીની જેમ વખત આવ્યે હું રણમાં શોષાઈ જવાનું પસંદ કરીશ, પણ મારે દરિયાની ખારાશમાં મારા અસ્તિત્વને વહાવી દેવું નથી.

   ‘અજય આમ સારો માણસ છે - સારો એટલે કે વ્યવહારુ, મટિરિયાલિસ્ટિક. સવારે ૮-૩૫ની લોકલમાં તે ચર્ચગેટ જાય છે, આખો દહાડો ધંધાની દોડાદોડી કરે છે, રાતે થાકીને-પરસેવે ભીંજાઈને ઘેર આવે છે. તે જે હવામાં શ્વાસ લે છે તે મારે માટે સાવ અલગ છે. એનો મેં આ પહેલા ક્યારેય અનુભવ કર્યો નથી. હું તો બાપુજી અને અભિભાઈના રાગ, સૂર, તાલ, લય, તાન, આલાપ્, મુરકી, કોમળ, ધૈવત, રિષભ, મન્દ્ર-તારસપ્તકના અને તારા શબ્દ-છંદ-પંક્તિ-પ્રકરણ-પરિચ્છેદ-અલ્પવિરામ-અવતરચિહ્નના અણુ-પરમાણુઓથી ઘડાયેલી-પોષાયેલી છું. અહીં ફાઈલો, અકાઉન્ટબુક્સ, વાઉચર, કાઉન્ટરફૉઈલ, બિલ, ઈન્વોઈસ પેમેન્ટ, લેટર ઑફ ઈન્ટેન્ટ, ક્વોટેશન્સ, ટેન્ડર, સેલ્સટૅક્સ, ઈન્કમટૅક્સ એવા થોડાક શબ્દો મારી ફરતે ઘૂમરાયા કરે છે! અજય હંમેશા પ્રોફિટ અને લૉસની, બિઝનેઝના એકસ્પાન્શનની અને વિદેશમાં રહેલા બેટર પ્રૉસ્પેકટ્સની વાતો કર્યા કરે છે. હું માનું છું કે તેના વિચારોની પણ સતત એ જ દિશા છે. મારે માટે આ બધું ગ્રીક અને લેટિન છે અને તેથી હું ગૂંગળાવા માંડી છું. એક વાર તો અજયે બિસ્કિટ અને જાકીટની વાત કરી. પહેલાં હું સમજી નહિ. સમજી ત્યારે ઉદાસ થઈ ગઈ; પણ અજયે તો તેની વાત ચાલું રાખી. મને કહે: ‘ફાસ્ટ મની, ઈઝી મની સત્યા! ઈટ, ડ્રિમ્ક ઍન્ડ બી મેરી!... હૅવ ફન ઍન્ડ ધેન ફરગેટ! કોઈ વાતની બોધર ન કરવી... કશા પર લાંબા ઊંડા વિચારો ન કરવા... લિવ ડેઞરસલી... આ મૉમેન્ટમાં જીવો અને જીવી જાઓ...માગો નહિ, મેળવી લ્યો...મૅનિપ્યુલેશન કરીને પણ મેળવી લ્યો...! આ દુનિયાના એકએકે માણસને રુશવતથી ફોદી શકાય છે..,. દરેક માણસની એક કિંમત છે, તેને પરચેઈઝ કરી લ્યો...! કરપ્શનના ફક્ત તરીકા જ જુદા છે. કરપ્ટ ધેમ વન ઍન્ડ ઑલ!’

   ‘સાચું કહું તિલક, અજયની આવી બધી વાતો સાંભળીને હું તો છળી જ ઊઠી. તેણે કહ્યું: ‘મૉરલ જેવી બીજી કોઈ ચીજ નથી આ દુનિયામાં. કહેવાતા આદર્શો અને સિદ્ધાન્તો પાછળ આ કિંમતી જિંદગી વેડફવી શા માટે? આદર્શ જાય ચૂલામાં...! વૅલ્યુઝની આખી વાત હમ્બગ છે. મૅન ઈઝ ઍન ઍનિમલ- પહેલાં સોશિયલ, હવે એન્ટીસોશિયલ!’ અજય કોણ જાણે કેટલુંય બોલ્યે ગયો! હું ચૂપચાપ સાંભળતી રહી, પણ મારા મનમાં જુદો જ સૂર રણકતો રહ્યો : સાચે જ, હું કૅક્ટસના ઘોર જંગલમાં આવી પડી છું! મારા પારિજાતનું છું થશે?

   ‘છતાં મારે ફાળે આવેલી ભૂમિકા હું એકંદરે સારી રીતે ભજવી રહી છું - અત્યાર સુધી, એમ મને લાગે છે. અજયસાથેનું જીવન સાવ નીરસ નથી. શનિવારનો અડધો દિવસ અને આખો રવિવાર તેને માટે ફુરસદના હોય છે. જોકે તે ક્યારેક રજામાં પણ ફાઈલોમાં ખૂંપી જાય છે. હું તેની ચિંતા નથી કરતી. સાંજ જૂહુ કે વરસોવાના દરિયાકિનારે વીતે છે કે પછી મોંઘી હોટેલ કે સિનેમાઘરોમાં. દરિયો જોઈને મને નદી યાદ આવે છે - આપણી નદી.

   ‘ઘરમાં અમે બે જ જણ છીએ અને આખો દિવસ તો હું એકલી. મારો સમય પુસ્તકો અને તારાં સ્મરણોની સાથે વીતે છે. આ ત્રણ મહિનામાં સાઠેક પુસ્તકો વાંચ્યા હશે એમ હું જ્યારે તને લખું છું ત્યારે સાથોસાથ તારા સંતોષની પણ કલ્પના કરું છું. એક સમૃદ્ધ લાઈબ્રેરી અહીં નજીકમાં જ છે. હું તેની સભ્ય બની છું. એ ગ્રંથાલય આપણી વચ્ચેના પુલ જેવું મને લાગે છે. રોજ તને થોડાંક નવાં પુસ્તકો મોકલવાનું વિચારું છું અને પછી ભૂલી જાઉં છું. જોકે તને ક્યાં પુસ્તકોની ખોટ છે?

   ‘કમ્પાઉન્ડમાં લીમડાની એક લીલીછમ ડાળ ગૅલેરીમાં લંબાયેલી છે. બપોર-સાંજ હું ત્યાં ઈઝી ચૅર ઢાળીને બેસું છું. લીમડો લીલાં-પીળાં પાંદડાં ગૅલેરીમાં ખેરવે છે. પવનાના હિલ્લોળે ડાળ મારી સાથે અડપલું કરીને આઘી ખસી જાય છે. હું હાથ લંબાવીને તેને પસવારતી વખતે તે તું છે તેવી કલ્પના કરી ભાવવિભોર બનું છું. રાત્રે શયનખંડના ભૂખરા ઉજાસમાં અજયમાંનો પુરુષ મારી નજીક આવે છે ત્યારે હું તારા ૠજુ સાન્નિધ્યને સ્મરણો દ્વારા સાકાર કરવા મથું છું. બધું બહું વિચિત્ર રીતે સેળભેળ થઈ જાય છે: પ્રત્યક્ષ કશુંક અને અપ્રત્યક્ષ જુદું જ. પ્રત્યક્ષ કરતાં અપ્રત્યક્ષનો પ્રભાવ વધારે સઘન બને છે; માત્ર સઘન નહિ, સાર્થક પણ. હા સાર્થક.

   ‘પણ હવે અટકું. ક્યાંક તો અટકવું જ રહ્યું. અહીં જ શા માટે નહિ? શરીરમાં આળસ અને બેચેની છે. બેચેની કદાચ વધારે છે. અને હ્રદયમાં અજંપો. તરસ ફૂટું ફૂટું થઈ રહી છે રોમરોમમાંથીવ - તને પામવાની, તારામાં સમાઈ જવાની તરસ. પત્ર લખવાનું પણ નિરર્થક લાગે છે. બધું જ વ્યર્થ બની ગયું છે - તારા સિવાય. પત્ર કાલે પૂરો કરીશ, બસ?’

   પણ પત્ર અદૂરો જ હતો. સત્યા એ છેલ્લે પોતાનું નામ પણ લખ્યા વિના તેને પોસ્ટ કર્યો હતો. નામની કશી આવશ્યકતા પણ ન હતી. તેના શબ્દેશબ્દમાંથી સત્યા પ્રગટ થતી હતી - તિલકને લાગ્યું. તેને તરત પ્રત્યુત્તર લખવાની ઈચ્છા થઈ. થોડાંક વાક્યો લખ્યાં પણ ખરાં, પછી કાગળ ફાડી નાખ્યો. મારે અત્યારે ઉત્તર ન લખવો જોઈએ - તેણે વિચાર્યું : પરિસ્થિતિ જટિલ બનવાની શરૂઆત થઈ ગઈ છે; મારા પત્રથી તે કદાચ વધારે ગુંચવાય. એવી ઘડી આવશે તો હું સામે ચાલીને પત્ર લખીશ, અથવા સત્યાને મળવા પણ દોડી જઈશ. અત્યારે મૌન. સત્યા અને અજયની જીવનદ્રષ્ટિ અલગ છે. સત્યા જળછલોછલ નદીમાં શાંત રહેવા મથતી નૌકા હંકારે છે; અજય મોટરલૉન્ચ દ્વારા દરિયો ખેડવાની અબળખા રાખે છે. હોનારતની શક્યતા બંનેને છે. નૌકા અને લૉન્ચના કોલાઈઝનનો પણ ભય છે. હોનારતને હું વહેલો ખેંચી આણું એવું મારાથી ન બને તો સારું; પણ સત્યાને વમળમાં તણાઈ જતી હું નહિ જોઈ શકું. એવું પણ બને કે સત્યાને મારી વહારે આવવું પડે. મારી આસપાસ અત્યારે કોઈ વમળો નથી; ક્યારે ઘૂમરી પેદા થઈ જાય તે કોણ જાણે!

   સત્યાનો બીજો પત્ર બે’ક મહિના પછી આવ્યો. પત્ર નહોતો આવ્યો એટલું જ. સત્યા સતત તિલક પાસે, તિલકમાં હતી.
   ‘મારા અનુરાગી તિલુ,
   ‘મારો કાગળ આ પહેલાં તને મળ્યો હતો ને? તો જવાબ કેમ ન લખ્યો? હિંમત ન ચાલી? મને હતું જ. મારો સંસાર ડિસ્ટર્બ થાય તેવું કશું નહિ કરવાની તું કાળજી રાખશે જ. તારી વિચારશીલતા તને નિરંકુશ વહી જતો હંમેશાં અટકાવતી રહી છે અને હું તને બેકાબૂ બનાવવાના નિરંતર પ્રયત્નો કરું છું. મારા તરફ તને વહાલ જાગે છે કે ગુસ્સો? બંને? હસ તો ખરો પંડિત! તું પ્રત્યુત્તર લખે તો મને કેટલું બધું ગમે તે પણ મારે તને કહેવું જોઈએ, એમ? મૂરખ! પોસ્ટના સમયે અજય ઘરમાં નથી જ હોતો! હોય તો યે શું? મારો પત્ર એ મારી અંગત બાબત છે. હું અજયના બિઝનેસના કાગળોને હાથ પણ નથી લગાડતી. કહે, હવે તો લખશે ને કાગળ? વહાલુડા, અત્યારે મને તારી, તારા બે શબ્દની કેટલી બધી ઝંખના રહે છે એ હું તને શી રીતે કહું? અત્યારે તું મારી પાસે હોય, હું ગૅલેરીમાં ઈઝી ચૅરમાં બેઠી હોઉં અને લીમડાની ડાળીને બદલે તું મારા ખભા પર ઝૂક્યો હોય, અથવા હું પલંગમાં સૂતી હોઉં અને તારો હાથ મારા વાળમાં, કપાળ પર, છાતી પર, પેટ પર ફરતો હોય! સુખથી હું આંખો મીંચી નદીમાં ડૂબકી મારી જતી હોઉં તેમ કશીક હૂંફાળી ઠંડકથી આવરાઈ જાઉં. આપણી ફરતે એમ જ શિયાળુ સાંજનો ધુમ્મસઘેર્યો અંધકાર પથરાઈ જાય...તારે ગળે હાથ વીંટાળીને હું તારા હોઠને વૂમી લઉં, તારું માથું મારી છાતીના પરપોટામાં છુપાવી લઉં, તારો જમણો કાન મારા પેટ પાસે લાવી તેમાં થતા ફરકાટથી તેને સંગીતમય બનાવી દઉં...! હા, તિલુ, અત્યારે મારા અસ્તિત્વમાં, મારા લોહીના કણેકણમાં ધીમી ધીમી એક સિતાર રણઝણવા માંડી છે. લેડી ડૉક્ટર અલકા કુલકર્ણીએ કન્ફર્મ કર્યું છે. વ્હૉટ અ થ્રિલ! એય, એમાં તું શા માટે આટલો ગંભીર બની ગયો? હવે તો દોડી આવ મારી પાસે! આ વિરાટ નગર બાહુ ફેલાવીને, મારી જેમ તને આવકારશે. મારા શરીરનો પીળચટો રંગ, મારી આંખોની જુદી જ સફેદી, મારી અસલ ચાલ- કશું જ તને મારા સુધી ખેંચી નહિ લાવે?’

   સત્યાનો પત્ર હાથમાં પકડીને તિલક શૂન્યતામાં ડૂબી ગયો. સ્થળ-કાળથી પર એવા કોઈક પ્રદેશમાં થોડીક ક્ષણો માટે તેની હયાતી ઊંચકાઈ ગઈ. સત્યાએ તેને આનંદ આપ્યો હતો કે અવસાદ? તેના પત્રમાંથી આશ્ચર્ય ઊગી નીકળ્યું હતું કે આઘાતે તેને મૂઢ માર માર્યો હતો? તેણે તેને અભિનંદન આપવા જોઈએ કે મૌન? સત્યાએ આપેલા આ સમાચારથી તેણે શા માટે કાંઈ પણ અનુભવવું જોઈએ? આ સત્યાની અગંત વાત હતી - અને સ્વાભાવિક પણ. પરિણીત સત્યા માટે માતૃત્વ સહજ હતું. તેણે તેને આવકાર્યું છે. અજયે પણ તેને સ્વાગતયોગ્ય ગણ્યું હશે. મારે તો સત્યા આ પ્રક્રિયામાંથી હેમખેમ પાર પડે તે માટે પ્રાર્થના કરવી જોઈએ, અને તેય મનોમન. શિશુ સાથેની સત્યાને જોવાની ઈચ્છા મને થઈ શકે-થશે. એની ગોદમાં, છાતી સાથે ચીપકેલા શિશુના આછાં સોનેરી વાળમાં આંગળી ગૂંથતી કે તેના ગાલની પ્રભાતી રતાશમાં ડૂબી જતી સત્યાનું, કોઈ પણ નવજાત બાળકની માતાનું, દર્શન ધન્યતા પ્રેરે. સત્યા હવે માતૃત્વના એક શાશ્વત સિલસિલામાં પ્રવેશશે. તેનું વિશ્વ બદલાઈ જશે. અજય, પુસ્તકો, લીમડાની ડાળી, ઈઝી ચૅર, જૂહુનો બીચ, હું - બધું નેપથ્યે સરકી જશે; માત્ર બાળકથી તે અડાબીડ ઘેરાઈ જશે...આગામી મહિનાઓમાં તે કદાચ જોખમમાં પણ મુકાય...બ્લડ-ટ્રાન્સફ્યુઝન, સીઝેરિયન...જીવન-મરણના નાનકડા યુદ્ધની સીમામાં પણ તેને પ્રવેશવું પડે...અને એક શક્યતા તેના કે બાળકના કે બંનેનાં ન હોવાની પણ...! કેમ ધ્રૂજારી આવી ગઈ? સત્યા નામથી એક ઘટનાનું હોવું - ન હોવું તેને માટે કયું સ્થાયી મૂલ્ય ધરાવતું હતું? કે તે તેનાથી તંતોતંત અભિન્ન હતું?

   તિલકને થયું: તે સત્યાને એક ટેલિગ્રામ કરે : કૉંગ્રેચ્યુલેશન્સ ! વળી વિગતે પત્ર લખવાની રટણાએ ક્યાંય સુધી તેના મનનો કેડો ન મૂક્યો. છેવટે તે ફરીથી સૂનમૂનતાની સરહદમાં ફંગોળાઈ ગયો. લાઈબ્રેરીમાં ગયો પણ તેને કળ ન વળી. વાચકો વીખરતા જતા હતા. પછી ગ્રંથાલયની નિર્જનતાને ભેદવા માટે માત્ર કબૂતરનો ઘૂઘવાટ શેષ રહ્યો. મહિનાઓ પહેલાંની નમતી રાત્રે સત્યા આ જ સ્થળેથી નીકળી રસ્તા પરના અંધકારમાં ઓગળી ગઈ હતી એ ક્ષણ સમુદ્રનાં ફેનિલ મોજાંની જેમ તેના ભીતરમાં હોબ્બેસ હિલ્લોળાઈ ઊઠી, ક્યાંય સુધી હિલ્લોળાયા કરી.
   ‘My great religion is a belief in tha blood, the flesh as being wiser than the intellect’ -કોના શબ્દો હતા આ? લૉરેન્સના? અત્યારે તે અનાયસ, અણચિંતવ્યા, અસંગત કેમ સાંભરી આવ્યા? કે કશીક પ્રસ્તુતતા હતી તેની? તિલક પ્રશ્નોમાં ચળકતાં ફ્ણાંઓથી ઘેરાઈ ગયો...

   આઠેક મહિનાના લાંબા સમયગાળા પછી સત્યાનો ત્રીજો પત્ર આવ્યો. તિલકે તે અપાર ઉત્સુકતાથી ઊંચકી લીધો. મહિનાઓથી તે સત્યાના પત્રની, તેના કોઈક સમાચારની રાહ જોતો હતો. હવે તો અભિજિત અને રમાનાથ બંને કલકત્તા રહેવા ચાલ્યા ગયા હતા, એટલે ત્યાંથી પણ સત્યાના કશા ખબર-અતંર મળી શકે તેમ ન હતા. અભિજિતને કલકત્તાના એક કલાવિદ્યાલયમાં સિતારશિક્ષકનું કામ મળી ગયું હતું. ત્યાં તેને પોતાનો અભ્યાસ વધારવાની પણ તક હતી. રમાનાથ બીમાર રહેતા હતા. સંગીતની બારીકીઓના સંશોધનનો તેમનો રસ ટકી રહ્યો હતો. વચ્ચે અભિજિતનો પત્ર હતો : બાપુજી કોઈ અપ્રચલિત રાગ વિશે એક લેખ તૈયાર કરાવતા હતા. સત્યાએ જ્યાં તેનાં બાળપણ, તરુણાવસ્થા અને જુવાનીનાં ઘણાં વર્ષો વિતાવ્યાં હતાં એ ઘરમાં હવે કોઈક નવા ભાડૂત રહેવા આવી ગયા હતા. ત્યાંથી આવતી જતી વખતે તિલકને સત્યા અને સિતાર બંને યાદ આવી જતાં હતાં. ‘મારા લોહીના કણેકણમાં ધીમી ધીમી એક સિતાર રણઝણવા માંડી છે. -’ સત્યાએ જ તેને એક પત્રમાં લખ્યું હતું અને પછી મહિનાઓ સુધી તેની દિશાનાં કમાડ ચસોચસ ભિડાયેલાં રહ્યાં હતાં. બે-ત્રણ વાર તો તિલકને તેની પાસે, મુંબઈ દોડી જવાની ઈચ્છા થઈ આવી હતી, પણ તેણે સ્વસ્થતાને માંડ ટકાવી રાખી હતી, અને પછી રાહ જોયા કરી હતી - મોસમના બદલાતા મિજાજો, ગ્રંથાલયમાં ઉમેરાતાં નવાં પુસ્તકો, ભાગીરથીબાના સખળડખળ રહેતા સ્વાસ્થય અને ફરીથી વધેલા પોતાના ચશ્માંના નંબરોની અડખેપડખે.

   પરબીડિયા પર સત્યાના પરિચિત, મરોડદાર અક્ષરો જોઈને તિલકે અગાધ રાહત અનુભવી - સત્યા હેમખેમ તો છે! તેનાથી આકાશ તરફ જોવાઈ ગયું. પછી ધીરજ તૂટી ગઈ. પરબીડિયું ફોડતાંક ને-
   ‘મારા હ્રદયરાજવી તિલુ.
   પર્જન્યના બોખા મુખમાંનો દૂધિયલ અંધકાર જોઈને હું-’
   પર્જન્ય.-
   તિલક નખસિખ રોમાંચિત થઈ ઊઠ્યો.
   પર્જન્ય.-

   સત્યાએ પંડના પુત્રનું નામ પાડવાનો અધિકાર અને અવસર પણ મને, તેના આ પ્રિય મિત્રને ન આપ્યો? પળવાર તિલકના મનમાં મીઠો રોષ ઊમટી આવ્યો અને વીખરાઈ ગયો. મારી મદદ વિના પણ તેણે તેના દીકરાનું નામ સારું પાડ્યું હતું: પર્જન્ય! મારી રુચિને અનુરૂપ. કદાચ અજયે પણ પાડ્યું હોય. યજ્ઞાત ભવતિ પર્જન્યો પર્જન્યાદ અન્નસંભવ: તિલકને સૂત્ર યાદ આવ્યું. પર્જન્ય કયા યજ્ઞનું ફળ હતો? સત્યાના પ્રેમયજ્ઞનું? પર્જન્યમાંથી કયું અન્ન સંભવશે? સત્યાની સાર્થકતાનું?

   ‘-કશાક અકથ્ય ઉજાસનાં પૂરમાં ડૂબી જાઉં છું. એના નાના,ઊછળતા હાથ-પગની સુંવાળપ મને તારા વાડામાંના નષ્ટ પારિજાતનાં ફૂલની પાંખડીઓથી યે વધારે ૠજુ અને સ્વર્ગીય લાગે છે. હા, તિલક આ કૅક્ટસના વનમાં મને મારું પારિજાત મળ્યું છે-પર્જન્યના રૂપમાં. એના અંતહીન તરવરાટને અને એની નિદ્રાની ક્ષણોની નિરાંતને મુવી કૅમેરામાં જકડી લઉં એમ થયા કરે છે. કશા તે અર્થ વગરના એના ઉદગારો અને અવાજો ભવિષ્યે મનુષ્યભાષામાં ઉત્ક્રાંત થશે તેના વિચારમાત્રથી હું ભાવવિભોર બનું છું. એક પુદગલના પૂર્ણ વિકાસના સાક્ષી - માત્ર સાક્ષી નહિ, સક્રિય માધ્યમ બનવાના મારા ભાગ્યની મને જ ઈર્ષા આવે છે. અત્યારે તો હું અને પર્જન્ય બંને પરસ્પરને ઘડીએ છીએ. હા, હું પણ ઘડાતી, વિકસતી જાઉં છું. એક સર્જનનાં આનંદથી હું લહેરાઈ ઊઠી છું. પારાવાર પીડાની ક્ષણોમાંથી પસાર થયા પછી મળેલાં આ પરિતોષ અને પ્રસન્નતા મારી મોંઘી મિરાત છે.પર્જન્યની આંખોમાં છલકાતાં વિસ્મયના દરિયાએ મારા મૂર્છિત વિસ્મયભાવને પણ ઢંઢોળ્યો છે. મને આખી દુનિયા નવી લાગે છે.

   ‘અને પર્જન્યની આંખો? ઝીણી, કાળી ભમ્મર નહિ પણ ભૂખરી, ક્યાંક દિગંતમાં તાકી રહી હોય તેવી! તેમાં ગૅલેરી બહારના આકાશની છબી ઝિલાય છે ત્યારે હું તેમાં પૃથ્વીના તેજતત્વને જોવા-પામવા મથું છું.’

   તિલક એકાએક પત્ર વાંચતો અટકી ગયો. પછી વંચાઈ ગયેલાં છેલ્લાં થોડાંક વાક્યો તેણે ફરીથી વાંચ્યાં, આકાશ ભણી નજર કરી લીધી, ઝાંખપ વર્તાઈ, ચશ્માં આંખેથી ઉતારી તેના કાચ લૂછી દીધા. પત્ર આગળ વધ્યો.
   ‘જ્યારે પર્જન્ય જન્મવાની તૈયારીમાં હતો, પછી વેદનાની પરાકાષ્ઠા વચ્ચેતેનો પહેલો રુદન-સ્વર દૂરદૂરથી આવતો હોય તેમ મેં સાંભળ્યો, તે પહેલી વાર મારી છાતીએ વળગ્યો. તેના શરીરની દૂધિયલ ગંધ સૌપ્રથમ વાર મેં મારા શ્વાસમાં ઉતારી, ફૂલ-શા તેના શરીરનો પહેલવહેલો સ્પર્શ મેં અનુભવ્યો - એ બધી ક્ષણોમાં તારી હાજરીની કામના મારા મનમાં રચરવ્યા કરતી હતી.

   ‘અજય મારી પાસે જ હતો. પર્જન્ય જન્મયો પછી નર્સે રજા આપી ત્યારે તે અમારી પાસે દોડી આવ્યો હતો. ગુલમહોરના ગુચ્છા જેવા બાળકના રતૂમડા શરીરે અને શ્રમિત બનીને સૂતેલી મને આછું પસવારીને તે પલંગ પાસે અદબભેર ઊભો રહી ગયો હતો. તેની આંખો ટગરમગર બાળકને તાકી રહી હતી બધું જ સરસ, હળવું, પ્રસન્ન તાજગીભર્યું હતું; માત્ર તું સદેહે નજીક ન હતો. એનો અભાવ મારા મનમાં કરોળિયાનું જાળું વિસ્તારતો હતો.

   ‘અને પછી દિવસો, મહિનાઓ વીતતા ગયા. પર્જન્યનું નામ મેં પાડ્યું છે તે લખવાની જરૂર ખરી? તું કેવું નામ પાડે તે વિચારીને જ મેં આ પસંદ કર્યું છે. અજયને તે નથી ગમતું, તેને બોલતાં બહુ નથી ફાવતું. તે તેને ‘પાબ્લો’ કહે છે! જેવી તેની મરજી. પર્જન્ય સિવાયની મારી જિંદગીમાં ઝાઝું સુખ, રાગ, સૌજન્ય રહ્યાં નથી. બધું ઉભળક અને અળગું લાગે છે. ધીમે ધીમે બધું કોઈક અદીઠી ઊંચી ભેખડ તરફ ધસતું જતું હોય એવો ફફડાટ હૈયે રહે છે. પર્જન્ય માટે ઘણો સમયા આપવો પડે છે તેથી પુસ્તકોથી યે દૂર થઈ ગઈ છું, પણ પર્જન્ય જ મને એક અદભુત પુસ્તક જેવો લાગે છે. ઘર સાધનોથી છલકાતું જાય છે - ફ્રિજ, ફોન, રેડિયોગ્રામ... પણ મારે માટે ધીમે ધીમે કશુંક ખાલી થતું જાય છે... થોડા વખતમાં આ નિવાસ પણ બદલાશે - વધારે મોકળો, પૉશ! બારીમાંથી અરબી સમુદ્ર જોઈ શકાય તેવો! અને હું આપણા શહેરની નદીને યાદ કરીને ઝૂરતી રહીશ - અને હું તને નદીથી અલગ ગણતી નથી. અજય સ્ટેટ્સમાં, સેટલ થવા માટે ગ્રીનકાર્ડ મેળવવાની પણ કોશિશ કરે છે. તેની એક બહેન ન્યૂ જર્સીમાં રહે છે. તે તેના સતત સંપર્કમાં છે. હું ઈચ્છું છું: તેને ગ્રીનકાર્ડ ન મળે. શા માટે છોડવી જોઈએ આ ભૂમિ? અહીં શું નથી? અહીં તો તું છે- મારે માટે- તારા સદીઓના ભૂતકાળ સાથે. તારા વર્તમાનને પણ તેં તારી રીતે સમૃદ્ધ બનવ્યો છે. તારું ભાવિ માઠું નહિ જ હોય. તું ટકી રહેવાનો છે- આ મુલ્કની જેમ. અજય વારંવાર ‘પ્રોગ્રેસ’, ‘પ્રોસ્પેક્ટસ’, ‘પ્રૉસ્પેરિટી’, ‘ફ્યુચર’ વગેરે શબ્દો ઉચ્ચારે છે. હું તે તરફ ટાઢીબોળ રહું છું તે તેને ગમતું નથી. તે મને ‘આઉટ ઑફ ડેઈટ’ અને ‘ઑર્થોડોક્સ’ માને છે. હું હસી લઉં છું. તેની સમક્ષ આ મારી અને તેમાં રહેલાં આપણાં મૂળિયાંની વાત કરવાની મને ઈચ્છા નથી થતી. એ નિરર્થક છે; પણ મને લાગે છે- તે વિદેશ જશે- બાય હૂક ઑર ક્રૂક. હું તેને શુભેચ્છા પાઠવીશ, સાથ નહિ આપું. તિલુ, તું મારી સાવ પાસે હોય તેવું ઝંખવા માટે સંનિવેશ શું પૂરતો ઉત્કટ નથી?
   તારી સત્યા.’
   ‘તા. ક. અને -પર્જન્ય.’

   તિલકે પત્ર એકાધિક વાર વાંચ્યો. તેની છાતીમઆં કણસ ઊઠી. સત્યાની આ બધી મનોવેદના માટે તે દોષિત નહોતો? એક અભાવની પીડામાંથી તેને ઉગારવા જતાં તેણે તેને બીજા, કદાચ વધારે જલદ અભાવમાં ફેંકી દીધી ન હતી? અને પર્જન્ય. એ અભાવનું પુષ્પ, રેગિસ્તાનમાં જ ખીલતું, ઝરતું રહેશે? પર્જન્યને રૂબરૂ જોવાની તેને ઇચ્છા થઈ આવી. અથવા સત્યા તેની છબિ મોકલી આપે... અપેક્ષાઓ! અભિલાષાઓ! મૃગજળની નદીઓ! ક્યારે મુક્ત થઈ શકાશે તમારા પાશમાંથી?

   તેણે સત્યાનો પત્ર કાળજીપૂર્વક ગડી વાળી કવરમાં મૂકી એક પુસ્તકની વચ્ચે દબાવી દીધો.
(ક્રમશ :...)


0 comments


Leave comment