6 - કલ્પના અને કસ્તૂરીમૃગ / મણિશંકર રત્નજી ભટ્ટ ‘કાન્ત’


“સુરસદન તણી જે વાડીઓમાં રમે છે,
હૃદય થાકી નિહાળી આપને જે નમે છે,
પ્રમદવન તણો એ અપ્સરાનોજ સાથ,
નમન સહ મને આ મોકલે, પ્રાણનાથ !”

આવ્યો હતો પરમ યોગ થકી પ્રસંગ,
જામ્યો હતો સકળ વૃત્તિની માંહિ રંગ;
શબ્દો પડ્યા ઉપર અમૃતધાર જેવા,
તાજા થયા હૃદય સાથ તરંગ તેવા !

માથું ઊંચું કરી નયનને સ્વપ્ન ઊંચું કરૂં છું,
જોવા અજેવું નીરખી મનને હું સુધાથી ભરૂં છું;
અંગે અંગે ખૂબી નીરખીને આંખ તો જાય ચોટી,
સાચું માને નહિ હૃદયને વાત દેખાય ખોટી !

એક અદ્દભુત વસ્ત્રોમાં અપ્સરા નઝરે પડે;
વૃત્તિઓ થાય છે સૂઢ મુગ્ધાની મોહની વડે.

અધર મધુર તેનો જોઉં પામે વિકાસ,
વિવિધ કુસુમની ત્યાં નીકળે છે સુવાસ;
મુજ નયનની સાથે યોગ્ય જોડું રચાય,
ખબર નહિ પડે, ને કીકીઓથી નચાય !

હૈયાનાં હોજમાંથી આ શું પાણી છલકાય છે ?
પ્રેમ છે, એ નહીં બીજું, પ્રતીતિ એમ થાય છે.

બોલે પછી પ્રણયથી ન્હવરાવતી એ :
વાણી સુધારસ બધે છવરાવતી એ :
“જાણ્યું હશે, હૃદય એમ મને કહે છે :
કે આપની ઇતર લોક વિષે રહે છે.?

“કવિતા દેવીની તેથી અમે દાસી જ આપની :
દેખીએ દિવ્ય ચક્ષુથી બિના આપ પ્રતાપની.

“આવો નહીં વિપદ આપ સમીજરાય :
રાજ્ઞી રહો અમર એ કવિતા સદાય :
જેની કૃપા થાકી થયો સુરલોક વાસ :
સાહિત્ય જ્યાં સુખદ કોટિ જણાય પાસ !

રચના દુનિયાની હું દેખાડું સરદારને :
પાંખ ઉપર બેસીને જુઓ દેશ હજારને !”

આહા ! એવું વચન વદતાં અન્ય દેખાવ થાય :
પાસે ઊંચો ગિરિવર બને, શ્વેત શોભા જણાય :
ધોળાં ધોળાં ઝરણ ટપકે, વાદળાંઓ ઘસાય :
આજુબાજુ ગહન વન આ એક ઊભું જ થાય.

રહો એ કંઈ જોવાનું દિસે છે આ દિશા મહીં :
આવે છે કોઈ પ્રાણી એ : મને સંશય છે નહીં !

છે મંદ મંદ ગતિ આજ પ્રદેશ સામી :
આંખો થકી કહી શકાય અપૂર્વ કામી :
કસ્તૂરિકા મૃગ સમાન વપુ જણાય :
દેખાવને નિરખતાં મન ત્યાં તણાય.

જાણે કોઈ શર શિર વિષે તીક્ષ્ણ વાગેલ હોય,
ટોળું છોડી પરમ દુઃખથી જેમ ભાગેલ હોય,
તેવી રીતે ઘડી ઘડી પછી એ અગાડી ધસે છે,
વૃત્તિની કૈં ખબર ન પડે, એ પ્રમાણે હસે છે !

અચાનક મને એનું અનુમાન થઇ ગયું :
વાદ્ય અદ્દભુત અસ્પષ્ટ સંભળાય અહીં કયું ?

ઊંચે બધાં શિખર શ્વેત થયાં જણાય,
નીચે નદી ગહનમાં તરુઓ તણાય :
વચ્ચે જગા વિકટ ઉપર એક ચાલે,
ગારૂડી કોઇ નઝરેથી ગુફા નિહાલે.

અસામાન્ય છટાથી એ બજાવે હાય બીનને !
ચાલે છે ચિત્તના તંતુ જ્ઞાન ક્યાં રસહીનને ?
દેખે છે કાલને સામે તોય પાછો નહીં વળે :
જવાની તો કહો, કેમ આજ્ઞા સંગીતની મળે ?

અશ્રુ પડે નયનથી, બહુ ખિન્ન લાગે :
છે મૃત્યુની ખબર, તોપણ બદ્ધ રાગે :
કેદી સમાન હળવે ડગલાં ભરે છે,
અત્યંત હર્ષ સહ ચિહ્ન બધાં કરે છે.

આવે ચાંડાલની પાસે, સુણે એકાગ્ર ચિત્તથી;
લુબ્ધ લુબ્ધકનું ચિત્ત થાય કસ્તૂરિવિત્તથી !

ધીમો તેથી કંઇ પડી ગયો બીનનો એહ નાદ :
રે ! રે ! કેવો શબરપતિ આ થાય તારો પ્રમાદ !

ઝાંખું તેથી મુખ થઇ ગયું એમ જોતાં જણાય,
ધીમા તોયે સ્વર સમઝવા નાડીઓ ફુલ્લ થાય !

કહે કરુણ ચીસોમાં : “અરે રે ! આમ શું કરે ?
પ્રાણ દાન કરૂં તોયે તૃષ્ણા અત્યંત શું ધરે ?”

અરે ! ખૂની સામે મૃગવર બિચારો ટળવળે,
તથાપિ પારાધિ હૃદય તણી પીડા ક્યમ કળે ?
કરે તૈયારી એ શર તણી, ફરે ચિત્ત મુજનું,
ખરે ! પાપી પ્રાણી ! નિધન કરૂં હું દુષ્ટ તુજનું !

આપે છે શસ્ત્ર તેજસ્વી સખી એ અપ્સરા મને
દોડું ચાંડાલની સામે રાખીને ખડ્ગને કને.

મારું જઈ શિર પરે તરવાર એને :
નીચે પડે, અરર બીન ! બચાવું કેને :
તે જોઇને જ મૃગ મૂર્ચ્છિત થાય, હાય !
આવું થતું નિરખતાં જ મિજાઝ જાય !

“અપ્સરા, અહીં ક્યાંથી લાવી ?” કહી હું કુદ્ધ થાઉં છું :
કલ્પના જાય છે ઊડી, એકલો રહી જાઉં છું !


0 comments


Leave comment