૪ - કડવું ૪ થું - અજ્ઞાની જીવની દુઃખ દશા / અખેગીતા (અખો)


રાગ ધન્યાશ્રી

જે જેંતે જ જાણ્યો જે નિજઆતમાજી,
તે ભટક્યો ભર્મ્યો માયાના સાથમાંજી;
રયણીનો ભૂલ્યો ઘર પાસે પ્રાતમાંજી
પણ દિવસે દિશમોડયો ઘણું ભમે રાતમાંજી. ૧

પૂર્વછાયા

રાત્યમાંહે રડવડે, અજ્ઞાને આવર્યો હતો;
તે નિજ આત્માથી ઓતળી, વિચરતો માયાવતો. ૧

જેમ સુતો નર નિદ્રાવિષે, માયા બહુ બીજી રચે;
માયાવરણ પોતે થઇ ને, નિદ્રાવશમાંહે પચે. ૨

આપથી ઓતળેથકે, અસંભાવના ઉપજે;
પછે તે વિપરીતભાવના આચરે, ને દુઃખ પામે થોડે ગજે. ૩

પંચ પર્વા માયા-અવિદ્યા, હૂં મારૂં આદે સહી;
તે ફરે ફેરા ભવવિષે, જ્યમ મણિ નિગમે આંધળો અહિ. ૪

તે ભોગ દેખી ભૂર થાયે, લડાવા ઇંદ્રિ-વિષે;
સંસારનાં સુખ સત્ય જાણી, કર્મ-મોદક નિત્ય ભખે. ૫

કર્મજડને કર્મ વહાલાં, મર્મ ન સમજે બ્રહ્મનો;
પૂરી પૂરી તે આચરે, પણ ટળે નહીં દેહ ચર્મનો. ૬

પરમાત્માને પુંઠ દઇ, આત્મા ઇંદ્રિ જુવે;
ઇંદ્રિની દ્રષ્ટિ વિષે સાહામી, એમ આપોપું નર ખુવે. ૭

વિષય વરક્ત કરે હરિથી, નીચપણું દે જીવને;
અજ્ઞાને અવળો ફરે, તે સંમુખ ના હોય શિવને. ૮

સંસારનાં સુખ અધિક દેખી, કૃપા માને ઇશ્વરી;
અંતરમાંહેનું જ્યાંન ન જાણે, જે પ્રાણપતિ ગયો વીસરી. ૯

કહે અખો સહુકો સુણો, જો આણો જીવના અંતને;
હીંદો પરમપદને પામવા, તો સેવો હરિ-ગુરુ-સંતને. ૧૦

***
શબ્દાર્થ
૧. રયણીનો = રાતનો
૨. પ્રાતમાંજી = સવારમાં
૩. દિશમોડયો = જેને દિશાની ભ્રાંતિ થઇ છે એવો.
૪. ઓતળી = વિમુખ થઇને
૫. માયાવતો = માયાભણી
૬. માયા = સ્વપ્નના પદાર્થો
૭. માયાવરણ = સ્વપ્નના પદાર્થોને કલ્પનાર.
૮. નિદ્રાવશમાંહે = નિદ્રાને વશ થઇને.
૯. પચે = સુખદુઃખનો અનુભવ કરે છે
૧૦. આપથી = સ્વરૂપથી
૧૧. ઓતળેથકે = વિમુખ થવાથી
૧૨. અસંભાવના = સંશય
૧૩. વિપરીતભાવના = વિપમર્ય-મિથ્યા જ્ઞાન.
૧૪. ગજે = સામર્થ્યે
૧૫. પર્વા = વિભાગવાળી
૧૬. નિગમે = ખોવાઇ જવાથી
૧૭. અહિ = સર્પ જેમ પોતાનો મણિ ખોવાઇ જવાથી આંધળો થઇ જાય છે તેમ અવિદ્યાને હું તથા મારૂં
એવડે જીવ પોતાના સ્વરૂપને ભૂલી સંસારમાં ભ્રમણ કરે છે.
૧૮. ભૂર = કામનાવાળો
૧૯. ઇંદ્રિ-વિષે = ઈંદ્રિયોને વિષયમાં
૨૦. કર્મ-મોદક = કર્મરૂપી ભાડું
૨૧. ચર્મનો = ચામડાનો
૨૨. આપોપું = સ્વરસ્વરૂપને
૨૩. વરક્ત = અળગો
૨૪. જ્યાંન = હાનિ
૨૫. જીવના = જીવભાવના


0 comments


Leave comment