૯ મિલકત / અદૃશ્ય દીવાલો / માવજી મહેશ્વરી


      નટુભાએ ત્રિકમ-પાવડો હેઠે મૂક્યા. તેણે ખિસ્સામાંથી તમાકુની ડબ્બી અને પ્લાસ્ટિકમાં વીંટાળેલાં પાન કાઢી પગ પર પગ ચડાવી વિરાસનમાં બેસી એક પાનને સાથળ પર વજન દઈ ઘસ્યું અને બીડી બનાવવા પ્રવૃત્ત થયો. ખાણેત્રા પર હજી મોટે ભાગે પુરુષો જ દેખાતા હતાં. તેણે આસપાસ જોતાં પૂરી પોણી વેંતની તગડી બીડી બનાવી મોઢામાં મૂકી અને દીવાસળી પેટાવી.
- કાં દરબાર આજ વે'લા વે'લા ?
       સળગતી દીવાસળી હોઠને અડી ગઈ હોય એમ નટુભાએ દીવાસળી ઘા કરી પાછળ જોયું. પાછળ ખભે ત્રિકમ-પાવડો લઈને ઊભેલો પરબત મરકતો હતો. નટુભાએ પરબત સામે જોયું ન જોયું કર્યું. પરબતે એને બોલાવ્યો તે ગમ્યું તો ખરું છતાંય કશુંક ખટકી ગયું. પરબતને કંઇક કહેવાની ઈચ્છા થઇ આવી પણ સામે પડેલા માટીના ઢગને જોઈ નટુભા ઠરી ગયો. એક ધગધગતો નિશ્વાસ બીડીનાં ધુમાડા ભેગો ફેંકીને તે બોલ્યો,
- હા ભા. જેટલું વે'લું થાય તેટલું સારું. પછી તડકામાં ખેંચવું ન પડે.
       નટુભાને થયું કે પરબત હવે કશું ન બોલે તો સારું. એ જાણતો હતો કે પરબત ગામનો આખાબોલો માણસ. શું બોલી બેસે તે કહેવાય નહીં અને પછી પોતાનાથી સામે કશો જવાબ નહીં વળે. પછી આખો દિવસ ચરચરતા જીવે માટી પર વેર વાળવા કેટલુંક બળ કરવું ?

       પણ પરબત તો ખાડે ખાડે બધાંને બોલાવતો પોતાની જગ્યાએ પહોંચી ગયો. નટુભાએ રાહત અનુભવી. તેણે ગામ રસ્તે જોયું. છુટાછવાયા આવતા મજૂરોમાં દસેક સ્ત્રીઓનું ટોળું અલગ પડી જતું હતું. નટુભા ઝીણી આંખે ટોળાને જોઈ રહ્યો. તેને વિચાર આવ્યો.

       આમ દયાને કઈ રીત એનોખી પાડવી. અહીં તો બધી સ્ત્રીઓ એક સરખી જ તો લાગે છે. બધાને માથે એ જ ઘમેલા કે ત્રિકમ કે પાવડા. બધીઓના એકસરખા જ દીદાર. ધૂળ માટીથી ખરડાયેલા શરીર. કોઈ કોઈથી અલગ પડતી જ નથી.

       આગલા દિવસે ખોડી રાખેલી માટીના મોટાં ઢેફાં ખાડાની વચ્ચે પડ્યાં હતાં. કૂણા તડકાથી ભરાઈ ગયેલા ખાડામાં બે ઢેફાં વચ્ચે છાંયડો સંતાતો હતો. નટુભા સંતાતા છાંયડાને જોઈ રહ્યો.

       રાહતકામ પર શોરબકોર વધતો જતો હતો. રોજિંદુ વાતાવરણ જામતું હતું. ઘમેલાં ત્રિકમ-પાવડાના અવાજો. ક્યાંક આડા આવતા મૂળિયાં કાપતી કુહાડીઓ, સ્ત્રીઓના તીણા અવાજો, પુરુષોના હાકોટા, ક્યાંક વળી છોકરાંઓના ભેંકડાને કારણે સાવ શુષ્ક એવું સ્થળ જીવંત થવા લાગ્યું હતું. સૂરજ રાશવા ચડી આવ્યો. મિસ્ત્રી હજી આવ્યો ન હતો. નટુભાએ 'જે માતાજી' કહી દોઢેક ફૂટ ઊંડા ખાડામાં પગ મૂક્યો. તેણે ઝટપટ આગલા દિવસની ખોદાયેલી માટી પાવડાથી ભેગી કરી એટલામાં દયાબા આવ્યાં.

       નટુભાએ દયાબા સામે જોયું. દયાબાના ચહેરા પર જરાય થાક કે કંટાળો દેખાતા ન હતાં. વાતોના તડાકા મારતી સ્ત્રીઓનાં ટોળામાંથી છૂટા પડી એ પોતાના ખાડા પર આવ્યા હતાં. નટુભાને વિચાર આવ્યો.
- આને માટી ઉપાડતાં કંઇ જ નંઈ થતું હોય ?
       નટુભાએ એ પ્રશ્નનો ઉત્તર પણ જાતે જ શોધી લીધો. થતું હોય તોય શું? માણસ માણસને ખાય તેવો વખત આવ્યો છે ત્યારે ક્યાં સુધી મોટા ઘરના થઈને રે'વું? બે અઠવાડિયાં પેલા પોતે રાહતકામ પર આવ્યો ત્યારે બધાને નવાઈ લાગી તેમાંય દયાને જોઇને તો બધા બાઘા જ થઇ ગ્યા'તા. પરબત જેવા તો ગામમાં વાતોય કરતા હતા કે દરબારનો બાજરો ખૂટ્યો લાગે છે. પણ કેટલાકનાં મોં બંધ કરવા ? અને કઈ રીતે ? એક વરસ તો જેમ તેમ કાઢ્યું પણ મારો વા'લો ભગવાનેય ભલભલાને વેતરવા બેઠો છે.
- પેલા ઈ જ ઉપાડી લેશું ને ?
       દયાબાના પગની ઘૂઘરી નાના એવા ખાડામાં મધુર રણકાર રચી રહી.
- હા, પેલા ઈ જ ઉપાડીએ પછી બીજી ખોદશું.
       દયાબાનાં ઉઘાડા પગ જોઈ નટુભાને થયું - માવતરમાં તડકોય ન દેખનાર દયા અહીં ધોમ-તડકામાં માટી કઈ રીતે ઉપાડતી હશે? આજ સુધી તો પાણીયે તળાવથી મેં ભરી દીધું ને હવે દયા અહીં માટીનાં ઘમેલાં ઉપાડે છે તે જોઈને શું વિચારતી હશે ગામની બાઈઓ ?

       દયાબાએ આગળથી ચણિયો સહેજ ઉપર ખોસ્યો. ધમેલું પગ પાસે ત્રાસુ ગોઠવી પાવડાથી મારી ઘમેલામાં ભરી. નીચા નમેલા દયાબાની હિલ્લોળાતી છાતીને નટુભાએ અણદેખી કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો.
- નટુભા રવાજી રાઠોડ. એક શિષ્ટ અવાજ કાને પડ્યો.
       નટુભાએ કપાળ પરનો પરસેવો લૂછી નીચે મોઢે 'હાજરસાએબ' કહ્યું તો ખરું પણ, 'સાએબ' બોલતાં તેની જીભ જરા હલબલી ગઈ. તેને થયું ન જાણે ક્યા વરણનો આ પાંચ ફૂટિયો મિસ્ત્રી અને ક્યાં હું આ ગામના ટિલાતનો દીકરો. મારે એને 'સાએબ' કે'વું પડે તે પણ દયાની હાજરીમાં ? ત્યાં બીજું નામ બોલાવું.
'દયાબા નટુભા'
       નટુભાએ હવે ગોગલ્સ પહેરીને ઊભેલા મિસ્ત્રી સામે જોયું અને તરત દયાબા સામે જોઈ લીધું. દયાબાના બ્લાઉઝના પાવલી જેવા કાણામાંથી દેખાતી પીઠની ગોરી ચામડી જાણે અંધારિયા ઓરડામાં ચાંદરડું પડતું હતું. દયાબાએ તો મિસ્ત્રી સામે મલકીને 'હાજર સાએબ' કહ્યું. મિસ્ત્રી બીજે ખાડે ચાલ્યો ગયો. નટુભાએ બધી ખીજ માટી પર ઉતારી. એ ઝપાટાબંધ ઘમેલાં ભરી દયાબાને માથે ચડાવતો રહ્યો. ખાડો થોડી વારમાં જ સાફ થઇ ગયો.

       પરસેવો લૂછતો નટુભા ખાડાની બહાર આવી હાંફતી છાતીએ આસપાસ જોવા લાગ્યો. ચારે બાજુ માટી જ દેખાતી હતી. ભૂખરા રંગના ઢગલા થતાં જતા હતાં. માણસો ખાદ્યે જતા હતા. હાંફ ઓછી થતાં તેણે બેસીને પાણી પીધું અને પોતાના ખાડાને જોઈ રહ્યો.

       મિસ્ત્રીએ માપી આપેલા ખાડાનો ચોરસ આકાર બનાવતાં હજી બે દિવસ લાગી જવાના હતાં. નટુભાને થયું પાંચ-પાંચ દિવસ કાળી મજૂરી કરવાના માત્ર બસો-ત્રણસો રૂપિયા જ. ક્યારે છૂટાશે આમાંથી તે તો રામ જ જાણે. અષાઢ આડે હજી ચાર મહિના પડ્યા છે. ત્યાં સુધી અહીં બધાની વચ્ચે રોજ માટી ખોદી ખોદીને, ઘમેલાં ઉપાડી ઉપાડીને રસ્તો બનાવવો ? અમારે પણ ? નટુભા થોડો પાછળ સરી ગયો.

       બચપણમાં બાપુની શું જાહોજલાલી હતી ! ચારેબાજુથી ખમ્મા ખમ્મા થતી. નાનપણમાં 'બાપુ' 'બાપુ' કહેતા આગળ-પાછળ હતાં. તેમની પડખે આજે ખાડા મપાવવા પડે છે. ગામના ચોકમાં, નિશાળમાં, ચબૂતરે સાથે રમનારા અને જાણી જોઈને હારી જનારા આજે કોણ વહેલું પતાવી લે છે તેવી હરીફાઈ માંડી બેઠા છે. આ પરબત, આજે ગામમાં પહોળો પહોળો થઇ ફરે છે. ત્યારે તો દસ ગજ દૂર ચાલતો. એક વખત નદીના ધરામાંથી બે કલાક સુધી પાણી બારે નીકળવા દીધો નો'તો. ફક્ત ધાકના જોરે અને એ આજે ગામમાં ભરબજારે મારી વાતું માંડી લોકોને હસાવે છે. બાપુ ગયા તે સાથે બધુંય ગયું. એમની હાજરી હતી ત્યાં સુધી તો બધું બરોબર ચાલ્યું પણ પછી તો આખું ગામ ચીલો ચાતરવા માંડ્યું. ગામલોકો બાપુની શાખે બધું સાચવતા પણ સાલ્લુ મને એવું કંઇ આવડ્યું નંઈ. બાપુ મોટુંમસ ઘર અને ખાલીખમ્મ ખેતર મૂકીને ચાલ્યા ગયા. સારાં વારસોમાં તો બધું જેમતેમ ચાલ્યું પણ આ ઉપરાઉપરી બે દુકાળે તો સાવ નાગા કરી મેલ્યા. બાપુશાઈ રોફમાં ભણવાનું સૂઝ્યું નંઈ ને બળદના પૂછડા મરડવાનો ધંધો લઇ લીધો તેનું આ પરિણામ. પોલીસ-બોલીસમાં ચાલ્યા જવા જેટલુંય ભણતર હોત તો આ લોઈ ઉકાળો ન હોત. અહીં તો જે કોઈ ખાડે આવે તે બળતરા દઈને હાલ્યો જાય, મેં તો કેટલુંય દયાને કીધું કે તારાથી બારે ન નીકળાય. આખુંય ગામ હાંસી કરશે. પણ ઈય નોખી માટીની બનેલી છે. વિફરી બેઠી અને હવે અમે નવતર મનેખ હોઈએ તેમ માણસુ જોયા કરે છે. કેટલાક તો મારા વા'લા દયા ખાય. કાલે ઓલ્યો ખીમો મેઘવાળ કહે :
- અરે બાપુ કેવો કાળ આયો છે. તમારા જેવા છત્રી બચ્ચાને અમારા જેવા મુલી માણસું વચ્ચે તડકામાં શેકાવું પડે છે.
       કેટલાક તો વળી દયાના મોઢા સામું જ જોયા કરે. દયા બિચારી પણ શું કરે? રૂપાળી છે એ શું એનો ગુનો ? થાય તો છે કે એને અવળી રીતે જોનારનાં માથામાં પાવડો ઠોકી દઉં પણ.....

       નટુભાએ અર્ધા ખોદાયેલા ખાડામાં બેઠેલા દયાબા સામે જોયું. દયાબા ચણિયો સંકોરી નિરાંતે બેઠાં હતાં. કપાળ અને ગાલ પરથી રેલાતો પરસેવો ગરદન પરથી સરી છાતી પર ફેલાઈ જતો હતો. બે અઠવાડિયામાં તડકાએ ગોરી ચામડીને સહેજ ઝાંખી પાડી હતી, છતાં ઘાટીલું શરીર ત્રીસ વરસેય મોહક લાગતું હતું. નટુભાને દયાબાની હાલત જોઈ એકદમ લાગી આવતું હતું પણ લાચારીથી મન મારી બેસી રહેવા સિવાય આરો જ ન હતો. પણ અચાનક સાવ જુદો જ વિચાર નટુભાના મનમાં આવી ચડ્યો. એને થયું કે એવું બને કે માટી ખોદતાં ખોદતાં ત્રિકમ કોઈ નક્કર રણકાર સાથે અથડાઈને ઊભો રહી જાય તો ! બસ, તો તો જોઈએ જ શું ? નટુભાને આવી જાતની કેટલીક સાંભળેલી વાતો યાદ આવી ગઈ. થોડી વાર પછી જાણે આવું જ કશું બનવાનું હોય તેમ તેની નજર વણખોદાયેલી માટી પર ફરી રહી.
- હવે ઊઠવું નથી ? ક્યારે ખોડાઈ રે'શે આ !
       નટુભાનો સ-રસ વિચાર અધવચ્ચે બટક્યો. ખાડામાં બેઠે બેઠે દયાબાએ નટુભાને ધન પરથી ધૂળ પર લાવી દીધો. નટુભાએ કચવાતે મને ત્રિકમ ઉપાડ્યો.

       માટી ખોદતી રહી. નટુભા આખો દિવસ મન મારી ખોદતો રહ્યો. ઘમેલાં ભરતો રહ્યો, ઠાલવતો રહ્યો. દિવસભર મનમાં ગણતરીઓ ચાલતી રહી. કોઈક ઘેરી ઉદાસી છવાયેલી રહી નટુભાનાં ચહેરા પર. તેણે દયાબા સાથે પણ દિવસ દરમિયાન બહુ વાતો ન કરી. દયાબાને સહેજ નવાઈ તો લાગી પણ એમણે કશું પૂછ્યું નહીં. પરસેવે રેબઝેબ એક દિવસ ગતિ કરી ગયો. સાંજે દયાબા બધું સમેટતાં હતાં ત્યારે ખમીસ ખભે મૂકતા નટુભાએ કહ્યું :
- હું જરા મોડો આવીશ.
- કેમ, ક્યાં જશો આવી વેળાએ ?
- જીવ બહુ મૂંઝાય છે. થાય છે કે ખેતરે આંટો મારી આવું.
- ગામના પંખી પણ સીમ ભણી જતા નથી. ચૂડેલના વાંસા જેવા ખેતરને જોઇને શું કરશો ?
- તું તારે જા. હું પછી આવું છું.
       જીવંત જણાતી સડક સૂમસામ થઇ ગઈ. બધા એક પછી એક ઘેર ચાલ્યા ગયા. યુદ્ધ સમાપ્ત થયા પછીની સ્તબ્ધતા જેવું વાતાવરણ છવાઈ ગયું ખાણેત્રા પર. નટુભાએ પોતાના ખેતરની વાટ પકડી. સૂમસામ રસ્તે નટુભા ગુમસૂમ ચાલ્યો જતો હતો. એ પોતાના ખેતરે પહોંચ્યો ત્યારે સૂરજનો લાલઘૂમ ગોળો પેલે પાર જવાની તૈયારી કરતો હતો. તેણે ખેતરમાં શેઢે શેઢે આંટા માર્યા. બબ્બે વરસથી તરસ્યાં સુક્કાંભઠ્ઠ ખેતર જોઈ નટુભાની ઉદાસી બેવડાતી જતી હતી. આખા ખેતરમાં ચક્કર મારી તેણે શેઢે ઊભેલા ખીજડા નીચે બેસી બીડી બનાવી. આજે નટુભાને બાપુ વારંવાર યાદ આવ્યા કરતાં હતા. તેણે ઉદાસી મને બીડી પીધી. સીમ પર હવે અંધારું ઊતરવા લાગ્યું હતું. નટુભાએ ફરી એક વાર ખેતરને ખૂણે ખૂણે નજર ફેરવી નિરાશ મને ઊભા થઇ થાકેલા પગે ગામની વાટ પકડી. આસપાસ ફેલાયેલી ઉજ્જડતા નટુભાને વધારે ઉદાસ બનાવતી હતી. એ થોડો આગળ ચાલ્યો હશે ત્યાં સડકના દખણાદા ખેતરનાં ખૂણા પરણી નાની ટેકરી આસપાસ એનાથી અનાયાસ જોવાઈ ગયું. ખેતરની એક બાજુ પથ્થરની ઊંચી વાડ અને એક બાજુ ટેકરીને કારણે ખેતરના એ ખૂણા તરફ આમ તરત ધ્યાન જાય એમ હતું નહીં. પણ નટુભાની આંખો ચોંટી રહી. એ જોઈ જ રહ્યો. નહીં અંધારું કે નહીં અજવાળું એવો સમય હતો. નટુભા આંખો તાણી સમગ્ર હલનચલન જોઈ રહ્યો. એને થયું કે અત્યારે? આવા સમયે? શા માટે ? અને વીજળીનો ઝબકાર થાય તેમ તેના મનમાં કશુંક ઝબકયું. અવાજ ન થાય તેમ તે એક કેરડાના ઝાડ પાછળ ઊભો રહીને જોવા લાગ્યો. નટુભાના વિચારો જુદી જુદી દિશાઓમાંથી આવી આવીને એક બિંદુ પર ભેગા થવા લાગ્યા. એ કેટલીય વાર ઊભો રહ્યો. હવે તો જોવામાં પણ તકલીફ પડતી હતી. ખાસ્સી વારે કશીક ગણતરી સાથે તેણે પગ ઉપાડ્યા.

       ઘેર પહોંચ્યો ત્યારે દયાબા એની રાહ જોઈ રહ્યા હતા. એ હાથપગ ધોઈ ચૂપચાપ જમવા બેસી ગયો. થાળીમાં શું આવ્યું તેની દરકાર કર્યા વગર તેણે ખાઈ લીધું. દિવસે નિશાળે ગયેલા છોકરા ઘેર હતાં. નટુભાએ કોઈ સાથે કશી વાત ન કરી. દયાબાને નવાઈ તો લાગી જ રહી હતી છતાં તે કશું ન બોલ્યાં. નટુભા આંગણામાં ખાટલે બેસી મસમોટી બીડી બનાવી ઉચ્ચક જીવે ધુમાડા કાઢતો રહ્યો. આંખ આડે આવતા ધુમાડાની પેલે પાર એને અવનવાં દૃશ્યો દેખાયાં.

       જાણે ઘરેણાંથી લથબથ દયા આંગણામાં, ઘરમાં હરફર કરે છે. છોકરા ઈસ્ત્રીબંધ કપડાં પહેરી ગામમાં સાઈકલ ફેરવે છે. ઘરના ઓટલે પાથરેલા ચોફાળ પર સિગારેટનાં બે-ત્રણ પાકીટ પડ્યાં છે. ગામના ચાર-પાંચ વાતોડિયા બેઠા છે. અલકમલકની વાતો ચાલે છે. થોડી થોડી વારે ચા આવે છે. દિવસ ઊગે છે. આથમે છે. કશી જ ચિંતા નથી. બસ જલસા જ જલસા છે.

       નટુભા બીડીઓ પીતો રહ્યો. ધીમે ધીમે અજવાળી તેરસનો ચંદ્ર આકાશની વચ્ચોવચ્ચ આવી ગયો. માટીથી રજોટાયેલું થાક્યુંપાક્યું ગામ નીંદરમાં સરી પડ્યું હતું. નટુભા ચોર પગલે ગામથી દૂર આવી ગયો હતો.

       તેણે શ્વાસ થંભાવી આસપાસ જોયું. સીમ પર રાત્રીનો અનેરો જાદુ છવાયેલો હતો. દુકાળિયા મલકમાંથી જાનવરોય હિજરત કરી ગયા હતાં. ક્યાંયથી કશો સંચાર કાને પડતો ન હતો. આખી સીમ દૂધમલ ચાંદનીમાં નહાઈ રહી હતી. નટુભા ધારેલી જગ્યાએ જ પહોંચ્યો. તેણે ચારેબાજુ જોઈ લીધું. છાતી ધડક ધડક થતી હતી. તેણે ઊભડક પગે બેસી ધીમેથી કોશ જમીનમાં ખૂંપાવી. તાજી ખોદાયેલી માટી હટાવતા બહુ વાર ન લાગી. સાવધાનીથી તેણે ખોદ્યે રાખ્યું. માટી હટાવતાં તેના હાથ નક્કર વસ્તુને અડક્યા. આખા શરીરમાં ઝણઝણાટી ફરી વળી. તેણે સંભાળપૂર્વક પહોળા મોંવાળો ઘડો બહાર કાઢ્યો. હૃદયના ધબકારા એકદમ વધી ગયા. તેણે ડોકું ઘુમાવી ચારે તરફ જોઈ લીધું. એને રહી રહીને થતું હતું કે કોઈક જોઈ રહ્યું છે ને મને ખબર નથી. દૂર શેઢાનાં ઝાડવાં ચાંદનીમાં અવનવાં આકાર સમા લાગતા હતાં. નટુભાએ ધ્રૂજતા હાથે ઘડાને મોઢે બાંધેલું કપડું છોડી ઘડા પર મૂકેલી ઢાંકણી હટાવી. ઘડાની અંદર હાથ નાખતા જ મન રોમાંચિત થઇ ઊઠ્યું. તેને ખ્યાલ આવ્યો કે ઘડામાં જૂનાં નાણાની સાથે ઘરેણાંય છે. તેણે થોડુક બહાર કાઢીને જોયું. ધવલ ચાંદનીમાં સોનું ઝગમગી ઊઠ્યું. નટુભાએ સંભાળીને ઘડા પર ઢાંકણી મૂકી દીધી. પછી જલદી જલદી માટી હટાવી ખાડો પૂરી દીધો. ઉપર હાથ ફેરવી જમીન સરખી કરી નાખી. તેણે ઘડો ખભે મૂક્યો અને આજુબાજુ જોઈ પગ ઉપાડ્યા.

        નટુભાના મનમાં કંઇ કેટલાય વિચારો દોડતા હતાં.
       ભલે ને હવે ડુંગરશી ખોદાવતો આખુંય ખેતર. એ કંજૂસ વાણિયો જિંદગીભર ભેગું કરી દાટી ગ્યો ખેતરમાં. એને તો કલ્પનાય નહીં હોય કે એ દાટી રહ્યો હતો ત્યારે જ એનો આ બાપ જોતો હતો. એ નાલાયક ડોસો બાયડીને મારી વટ્ટથી ફરે છે ગામમાં. એની આગળપાછળ કોઈ છે નહીં ને આવડી આ મિલકતને શું કરવાનો હતો ? આ તો મેં જોયું નહીંતર પડ્યું રે'ટ વર્ષો સુધી ધરતીમાં ધરબાઈને. કે'વાય છે કે એણે પોતાની જુવાનીમાં જ કોઈ રાંડ સારું થઇ પોતાની બાયડીને પતાવી દીધેલી. એક છોકરો હતો તેય નાનપણમાં જ ગુજરી ગયો. એ ખડૂસ ડોસો ધીરધાર કરી ભેગું કરતો રહ્યો. કંઇ કેટલાયનાં ઘરેણાં ઓળવી જવાની વાતો ગામમાં ચાલ્યા કરે છે. લોકોના નિસાસાનું ધન એને થોડું પચવાનું હતું ?

       નટુભાના પગ અચાનક થંભી ગયા. ઘડીપળમાં વિચાર ઝબકી ગયો. હું શું ઉપાડી જઈ રહ્યો છું? ધન કે ગરીબ માણસોની હાય ? જાણે ડુંગરશી ઘડામાં પેસી ગયો હોય તેમ ઘડો અચાનક ભારે લાગવા માંડ્યો. નટુભા જરા અટક્યો. તેણે ઘડાને જરા સખતાઈથી પકડ્યો. એની આંખો સામે ગામની સડક પર ચાલતું ખાણેલું, પોતાનું પરસેવે રેબઝેબ શરીર, દયાબાને તાકી રહેલી આંખો, પરબત જેવાઓની મશ્કરીઓ, દયાબાના ફાટી ગયેલા બ્લાઉઝમાંથી દેખાતી ચામડી આવું કેટલુંય ઊભું રહી ગયું. તેણે મનમાં આવતા નમાલા વિચારોને હટાવવા જુદી જાતના વિચારો કરવાના પ્રયત્નો કર્યા છતાં કશોક ખળભળાટ તો થઇ જ ચૂક્યો હતો. તેને થયું, કાલે કદાચ ડુંગરશી ખેતરે જાય અને એને વે'મ પડતાં ખોડીને જુએ તો એ અભાગિયો ત્યાં જ પ્રાણ મૂકી ડે અને એનો અવગતિયો જીવ જિંદગીભાર છાલ ન છોડે. નટુભા થરથરી ગયો. એને એક નવતર દૃશ્ય દેખાયું.

       જાણે આખા ગામની આફત માત્ર એના ઘર પર જ ઊતરી આવી છે. દયાબાની ગોરી ચામડીમાંથી પરુ ટપકે છે. એના ફૂલ જેવાં છોકરાં ડચકાં ભરી ભરીને શાંત થઇ જાય છે. બધું વેરણછેરણ થઇ જાય છે. રહી જાય છે એ માત્ર એકલો અટૂલો. ડુંગરશીની જેમ પાછળ કાંધ દેનાર પણ નહીં.

       નટુભા થરથરીને ઊભો રહી ગયો. તેણે હક્કાબક્કા થઇ ઘડો હેઠે મૂકી દીધો અને ઊભડક પગે બેસી ઘડાને જોઈ રહ્યો. આકાશમાંથી ચાંદની વરસતી હતી. ચોમેર શાંતિ પથરાયેલી હતી. ગામ બાજુથી કૂતરાંના રડવાના અવાજ સિવાય કોઈ અવાજ આવતો ન હતો. વિચારે ચડેલ નટુભા ઘડાને જોઈ રહ્યો. એને ઘડાનું મોં હાલતું દેખાયું. એને થયું જાણે હમણાં કપડું ચીરી કોઈ નાગ બહાર આવી ફેણ ચડાવી ફૂંફાડા મારતો પોતાની પાછળ દોડવા લાગશે. તેણે કાન સરવા કરી ડુંગરશીના ખેતર કોરે જોયું. જાણે ડુંગરશી એના ખેતરની ટેકરી પર બેઠો બેઠો જોરથી હસી રહ્યો છે. તેના પીળા દાંત એકદમ મોટાં અને અણીદાર થઇ જાય છે અને.....

       નટુભાના શરીરમાંથી ભયનું લખલખું પસાર થઇ ગયું. કેટલીય ક્ષણો અવઢવમાં પસાર થઇ ગઈ. તેણે ઘડા પર હાથ મૂક્યો. ઘડાનો ઠંડો સ્પર્શ નટુભાની બરછટ હથેળીને સ્પર્શ્યો. એને તરત પોતાના છોકરાં અને દયાબાનો મોહક ચહેરો યાદ આવી ગયો. નટુભાને થોડે દૂર રહેલું ગામ દેખાતું હતું અને થોડું પાછળ રહી ગયેલું ડુંગરશીનું ખેતર યાદ આવતું હતું. તેના મનમાં ઉત્પાત મચી ગયો. તે કેટલીય વાર એમ ને એમ બેસી રહ્યો. ઘડા પર મુકાયેલા જમણા હાથનાં કાંદા પર ત્રોફાવેલું ત્રિશૂળ ચંદ્રપ્રકાશમાં સ્પષ્ટ દેખાતું હતું. તે ત્રિશૂળને જોઈ રહ્યો. એની આંખો આગળ માતાના મઢની કેશરી ધજા ફરફરી રહી. તે એકી ઝાટકે ઊઠ્યો અને સાપના કણાને છૂંદતો હોય તેમ બધા વિચારોને છૂંદી નાખ્યા. તેણે ઘડો ઉઠાવ્યો અને ખેતર ભણી વળ્યો.

       હળવોફૂલ નટુભા ઘેર પહોંચ્યો ત્યારે તેના બારણાની તિરાડોમાંથી પ્રકાશ ડોકિયાં કરતો હતો. તેણે ધીમેથી કમાડ ખોલ્યા. ખાટલા પર બેય છોકરા ટૂંટિયું વાળી સૂતા હતા. થાકને કારણે ભરનીંદરમાં સરી પડેલાં દયાબાનો અસ્તવ્યસ્ત ચણિયો ઉપર ચડી ગયો હતો. સહેજ ખુલ્લી થઇ ગયેલી સાથળની ગોરી ચામડી પીળા પ્રકાશમાં સોનાની જેમ ચમકતી હતી. નટુભાએ પાણી પીધું. બીડીના ઘુમાડાથી ઊકળી રહેલા પેટમાં ટાઢો શેરડો પડ્યો. તેણે બત્તી બંધ કરી અને દયાબાને પડખે સૂઈ ગયો. સોનાનું ઝાડ નટુભાની બાથમાં હતું.
[પરબ ફેબ્રુઆરી - ૧૯૯૮]



0 comments


Leave comment