૨૬ - ગાંધી ચીંધ્યો માર્ગ એટલે ? / સંવાદ / જ્વલંત છાયા


      રાજકોટના એક માર્ગને પંદરેક વર્ષ પૂર્વે વજુ કોટક નામ આપવામાં આવ્યું અને તે નામકરણ વિધિ પછી મોરારિબાપુએ પ્રવચનમાં એવું કહ્યું હતું, 'રસ્તાને નામ આપી દેવાથી કામ પૂર્ણ થતું નથી, સાચી શ્રદ્ધાંજલિ તો ત્યારે કહેવાય જ્યારે તે વ્યક્તિના અધૂરાં કામો આપણે કરીએ, તેમણે બતાવેલા માર્ગ પર ચાલીએ.' બાપુની આ વાતમાં સંમત થવાનું મન થાય તેમ છે કારણ કે આપણે મહાન લોકોના જીવન અને આદર્શોને પ્રતિમા કે મ્યુઝિયમો કે પુસ્તકો પૂરતા જ લગભગ રહેવા દઈએ છીએ, કે પછી કોઈ અંગત લાભ માટે તે નામ લઈએ છીએ. જેને લીધે જીવન યોગ બની શકે તેવા લોકોના નામનો ઉપયોગ એ પરંપરા છે અને આપના દેશમાં આવું નામ છે મહાત્મા ગાંધી. વર્તમાનપત્રોના પ્રેસનોટના ડેસ્ક પર જો કાગળો આવે તેમાં દરરોજ પાંચ-છ પ્રેસનોટમાં નીચે એવું લખ્યું જ હોય કે, 'જો અમારી માંગણી નહીં સંતોષાય તો ગાંધીચીંધ્યા માર્ગે આંદોલન થશે.' લખવા માટે તો આ વાત તદ્દન સહેલી છે પરંતુ ક્યારેક શાંતિથી વિચાર કરવા જેવો છે કે શું છે આ ગાંધી ચીંધ્યો માર્ગ ?

      આમ તો ગાંધીજી જાન્યુઆરી અને ઓક્ટોબરમાં જ યાદ કરવાની 'નેશનલ બ્રાંડ' છે પરંતુ જો તેઓના ચીંધેલા માર્ગ થાકી તેમને યાદ કરવા હોય તો માર્ચની ૧૨ મી તારીખ શ્રેષ્ઠ છે કેમ કે તે દાંડીકૂચનો આરંભ થયો હતો અને આખો દેશ મીઠાની એક ચપટીથી જાગ્યો હતો. અમદાવાદથી દાંડી સુધીની આ યાત્રા ગાંધી ચીંધ્યા માર્ગની સાચી ઓળખ કહી શકાય અને ગાંધી ચીંધ્યો માર્ગ એ કોઈ લીસો કે પહોળો રાજમાર્ગ નથી. તે અટપટી, કાંટાળી કેડી છે. હા એટલું ચોક્કસ કે તેનો છેડો ચોક્કસ પ્રકારની ઊંચાઈએ આવે છે. પરંતુ ગાંધી ચીંધ્યા માર્ગની આપણી વ્યાખ્યા અને તેના મૂળ તત્વો બંનેમાં મોટા તફાવત છે. શેખાદમ આબુવાલા અહીં કેમ ન સ્મરે ? 'ગાંધી તું સસ્તો બની ગયો, તારે નહોતું થવું પણ શિરસ્તો બની ગયો, તને ખબર છે તારું થયું છે શું ? તું ગાંધીનગર જવાનો રસ્તો બની ગયો.' ગાંધીજીને વર્ષોથી સૌએ પોતપોતાનું ધ્યેય હાંસલ કરવાનું સાધન તરીકે લીધા છે અને તેથી જ ગાંધી ચીંધ્યો માર્ગ ઓન પેપર રહ્યો છે. બાકી તેમના પોતાના જ શબ્દોનું સ્કેનિંગ કરીએ તો ખ્યાલ આવે કે ત્યાં ચાલવું અઘરું છે.

      સ્વતંત્રતા - ઈન્ડીપેન્ડન્સનો અર્થ આપણે તદ્દન જુદો અને ખોટો કરીએ છીએ. સ્વતંત્ર હોવું એટલે આપણા માટે કોઈપણ ઓફીસમાં કોઈપણ તંત્ર સામે ગમે તેવી માંગણીઓ મૂકવી અને તે ન સંતોષાય તો પથ્થરો મારવા, ચક્કાજામ કરવા. અલબત્ત લોકતંત્રમાં કોઈપણ સત્તા લોકોની સેવા માટે છે અને તે સેવા મેળવવાનો લોકોને હક છે. પરંતુ સ્વતંત્રતાનો ગર્ભિત ગાંધીયન મિનીંગ તો એ થાય છે કે લોકો પોતે જ પોતાનું તંત્ર ચલાવે છે. સફાઈ હોય કે અન્ય સેવા, કોઈ સત્તા પર અવલંબન શા માટે રાખવું ? ગાંધીજીને જ્યારે દક્ષિણ આફ્રિકામાં કડવા અનુભવ થયા ત્યારે તેઓ હેર ડ્રેસર કે લોન્ડ્રીવાળા સાથે ઝઘડવા નહોતા ગયા. તેમણે પોતે જ તે વ્યવસ્થા કરી લીધી હતી. આપણી સ્વતંત્રતાની વ્યાખ્યા તદ્દન જુદી જ છે.

      આપણે ત્યાં ટ્રાફિક કે અન્ય સમસ્યા માટે ટીપ્પણી કરનારા અને આક્ષેપો કરનારા અનેક લોકો છે તો રાજકીય પક્ષો તો શાસકોને કોઈપણ રીતે ઝૂડવાની તક શોધતા હોય છે. ગાંધીજીનું વલણ કંઈક જુદું જ હતું. અસ્વચ્છતા કે અરાજકતાની ટીકા કરનારા કોઈ પક્ષે કોઈ દિવસ પોતાના ૧૦૦ કાર્યકરને પણ એવી જવાબદારી સોપી કે તેઓ વહીવટીતંત્રની સાથે રહીને જાહેરસેવા સુધારવાનું કામ કરે ? માત્ર સુત્રોચ્ચાર કામ કરે. માત્ર સૂત્રોચ્ચાર કરવા તે સ્વતંત્રતા નથી. ખરી સ્વતંત્રતા લોક અને તંત્ર વચ્ચે એકસૂત્રતા રચાય તેમાં છે. ગાંધીજીના શબ્દોમાં કહીએ તો હકનું બીજ ફરજ છે. આપણે બધા આપણી ફરજ અદા કરીએ તો હક આપણી પાસે જ છે. ફરજ છોડીને હક માટે લડવા જઈશું તો તે ઝાંઝવાનાં નીર જેવું છે - બેંક અને અન્ય સરકારી યુનિયનોને ગાંધીજીના આ અવતરણ અર્પણ છે.

      લોક અને તંત્રમાં અલગ ન હોય પરંતુ બંને એકબીજાના પૂરક અને આધાર બની શકે તેવી વિભાવના ગાંધીજીના વિચારોમાંથી ટપકતી હતી અને તેમણે ખોટાં હક માટે ક્યારેય આગ્રહ નહોતો રાખ્યો એટલે તો તેમના જીવનનું અન્ય એક નામ પણ છે - સત્યાગ્રહ. પ્રજાએ ગાંધીજી પાસેથી શીખવાનું છે તો શાસકોએ પણ ગાંધીચીંધ્યા માર્ગે સફર કરવાની છે. 'આપણે સૌ એક પિતાના સંતાન' પુસ્તકમાં બાપુના આ શબ્દો છે, 'મને નામની રાજ્ય સત્તા નથી જોઈતી કામની જોઈએ છે.આ આપણું સાધ્ય નથી પણ પ્રજાની સ્થિતિ દરેક રીતે સુધારવાનું સાધન છે. સાચો પ્રજાવાદી એ જ છે જે શુદ્ધ અહિંસક સાધનોથી પોતાની અને પોતાના દેશની અને સરવાળે આખી માનવ જાતિની સ્વતંત્રતાની રક્ષા કર છે.'

      ગાંધીજીને નબળાનું બળ કહેવાયા છે અને તેમણે પ્રજાને સતત પ્રેરણા આપી છે, 'આપખુદ સરકાર પર તેની રૈયતની સંમતિ વિના ટકી શકે નહીં, રૈયત આપખુદ શાસકના પશુ બળથી, બળથી બંધ થતાની સાથે તેની સત્તાને અરજ કર્યા છતાં દાદ ન મળે તો સહન કરવું રૈયતની ફરજ છે. પરંતુ અસહ્ય દુઃખની સામે થવાનો દરેક પ્રજા તેમજ વ્યક્તિનો હક્ક તેમજ ધર્મ છે.'

      ગાંધીજીના વિચારો અને વ્યક્તિત્વ હંમેશા ચર્ચાસ્પદ રહ્યા છે અને બ્રહ્મચર્ય સહિતની તેમની અનેક બાબતો એવી છે જેમાં આપણે અસંમત હોઈ શકીએ. પરંતુ તે બધું જ બાદ કર્યા પછી પણ ઘણું એવું છે જે અનન્ય છે. કોઈ હોટલમાં બેઠા હોઈએ અને કોઈ માંગવા આવે ત્યારે આપણે કદાચ એક રૂપિયો આપતા નથી. વિચાર તો કરો એ માણસે એક ગરીબ સ્ત્રીને જોઇને આખી જિંદગી એક વસ્ત્ર જ પહેરવાનું વ્રત લઇ લીધું ! પ્રજાના દુઃખ જોઇને દુઃખી થવું અને તેના સુખ માટે મથવું એ ગાંધી ચીંધ્યો માર્ગ છે. અને તેમણે માત્રા રાજકીય ઉપદેશો નથી આપ્યા. પ્રજા જીવન પર એક અમીટ છાપ છોડી છે, અંતમાં એક જ ઉદાહરણ છે, 'જે 'ધાર્મિક' લોકોને જગાડવા માટે બસ હું ધારણ નહીં કરું, અસંખ્ય હિંદુઓ જે નથી પહેરતા છતાં હિંદુ ગણાય છે. તે મારે જનોઈ પહેરવાની હું જરૂર નથી જોતો. વળી જનોઈ ધારણ કરાવી એટલે આપણે શુદ્ધ થવું, ઊર્ધ્વગામી થવું. અત્યારે હિંદુ સમાજ અને હિન્દુસ્તાન પડેલા છે તેમાં જનોઈ પહેરવાનો આપણને અધિકાર ક્યાં છે. હિંદુ સમાજ અસ્પૃશ્યતાનો મેલ ધુવે, ઉચ્ચ-નીચની વાત ભૂલી જાય, બીજા ઘર કરી ગયેલા દોષો કાઢે. ચોમેર ફેલાયેલા અધર્મ, પાખંડ દૂર કરે ત્યારે તેને જનોઈનો અધિકાર ભલે હો.'



0 comments


Leave comment