૭ - પ્રસ્તાવના / દ્વિરેફની વાતો - ૧ / રસિકલાલ છો. પરીખ


   ટૂંકી વાર્તાની ઉત્પતિ આધુનિક યુગમાં અને અમેરિકામાં મનાય છે. ખરી રીતે જોતા ટૂકી વાર્તા, શ્રી. આનંદશંકર ધ્રુવ કહે છે તે પ્રમાણે, “કોઈક કોઈક રૂપે તો બહુ પ્રાચીન કાળથી સર્વ દેશોમાં જાણીતી છે.’’ [વસંત વર્ષ ૧૪; અંક ૧, પૃ . ૩] મિ.એ.સી. ઉર્વોર્ડ ટૂંકી વાર્તાનાં બધા પ્રશસ્ત લક્ષણો જિસસ ક્રાઈસ્ટની ઉપદેશકથાઓમાં જુએ છે અને તેમાંથી તારવેલા લક્ષણો ઉપરથી આધુનિક ઇંગ્લિશ અને અમેરિકન ટૂંકી વાર્તાનું વિવેચન કરે છે. [Aspects of the Modern Short Story by Alfred C. Ward. યુનિવર્સીટી ઓફ લંડન પ્રેસ, ૧૯૨૪ પૃ ૧૩-૧૪] આપણા દેશની પ્રાચીન વાર્તાઓ ધ્યાનમાં લઈએ તો એમાં પણ ટૂંકી વાર્તાઓના વિવિધ રૂપ જણાઈ આવશે. સંસ્કૃત સાહિત્યમાં ‘કથાનક’ શબ્દ કથાનું ટૂંકું રૂપ સૂચવે છે.

   વાર્તાઓનો તુલનાત્મક અભ્યાસ કરનાર કેટલાક વિદ્વાનોનો એવો પણ મત છે કે બાઈબલમાં અને યુરોપમાં પ્રચલિત થયેલી ઘણી ટૂંકી વાર્તાઓના મૂળ રૂપ હિન્દુસ્તાની ટૂંકી વાર્તાઓ છે. [આ વિષયની વિગતવાર માહિતી મેળવવી હોય તેઓએ કથાસરિતસાગરના ટોનીના અંગ્રેજી અનુવાદની સન ૧૯૩૦ની અપેક્ષાએ હમણાં ફરી પ્રસિદ્ધ થયેલી આવૃતિના પુસ્તકોની પ્રસ્તાવના અને નોંધો વાંચવી.] ધર્મના અમુક મુદ્દાઓ ઉપર ટૂંકી વાર્તા લખવી એ જૈન અને બૌદ્ધ સાધુઓની એક વિશિષ્ટ પ્રવૃત્તિ હતી એ હકીકત તે સાહિત્યના અભ્યાસીઓ જાણે છે. [હેમચંદ્ર કાવ્યાનુશાસનમાં, કાવ્યના પ્રેક્ષ્ય અને શ્રવ્ય એવા વિભાગ કરી શ્રવ્ય કાવ્યના મહાકાવ્ય, આખ્યાયિકા, કથા, ચમ્પૂ અને અનિબદ્ધ એવા પાંચ પ્રકાર જણાવી કથાની ચર્ચામાં અનેક કથાપ્રભેદો જણાવે છે, જેમાં આખ્યાન, નિદર્શન, પ્રહેલિકા, મન્થલિ, મણિકુલ્યા, ખંડકથા અને ઉપકથા આદિ નામો આવે છે. આમાં નિદર્શનના ઉદાહરણરૂપ પંચતંત્રનું નામ આપ્યું છે. પંચતંત્ર ટૂંકી વાર્તાનો સંગ્રહ છે. ખંડકથા, ઉપકથા આદિ પણ કથાનાં નાનાં રૂપો જણાય છે.જુઓ કાવ્યાનુશાસન અ. ૮. સૂત્ર ૮] પણ આજે ગુજરાતીમાં જે ટૂંકી વાર્તાઓ લખાય છે તે, શ્રી નરસિંહરાવ કહે છે તે પ્રમાણે ‘અંગ્રેજી સાહિત્યમાંથી આપણા સાહિત્યમાં થોડાક વર્ષોથી પ્રવેશ પામી છે’ [શ્રી લલિતમોહન ગાંધીના ‘કલ્પના કુસુમો’ નો ઉપોદઘાત, પૃ, ૭.] (જોકે પ્રાચીન સાહિત્યના નવીન દ્રષ્ટિએ થતા આજના અભ્યાસયુગમાં પ્રાચીન વૈદિક-જૈન-બૌદ્ધ શેલીના અભ્યાસથી ઊપજતા નમૂના પણ પ્રગટ થતા જાય તો એ સ્વાભાવિક ઘટના ગણાય. બુદ્ધના ઉપદેશમાં ગૂંથાયેલી કથાઓની શેલીમાં કેટલીક મોહક સરળતા છે જેનો ઉપયોગ આવડત હોય તો આજનો કથાકાર પણ કરી શકે.)

   શ્રી નરસિંહરાવ કહે છે :
   “ટૂંકી વાર્તાની ઉત્પત્તિ હાલના ધાંધલિયા જમાનાના ઉતાવળિયા સ્વભાવમાં શોધવી પડશે. જે ઉતાવળિયા વૃત્તિ લાંબાં લાંબાં લખાણો વાંચવા જેટલી ધીરજ નથી ખમતી અને વર્તમાનપત્રોમાંના અગ્રલેખોમાં પણ ટૂંકાણને પસંદ કરે છે, તે જ વૃત્તિ લાંબી લાંબી વાર્તાઓ વાંચવામાં કાળ, શ્રમ અને એરોપ્લેનના જમાનામાં બીજું શું સંભવે ? ઉદ્યોગની ધડાધડીમાં મશગુલ માણસોને લાંબા ભાષણો કંટાળો આપે છે તે પણ, આ નમૂનો જ રોગ છે.” [શ્રી લલિતમોહન ગાંધીના ‘કલ્પના કુસુમો’ નો ઉપોદઘાત, પૃ, ૭]
   ટૂંકી વાર્તાની ઉત્પત્તિ વિશેનો શ્રી. નરસિંહરાવનો આ મત ઘણા માને છે. આજના જમાનામાં માણસનું મન, કાર્યના અને ભોગના એટલા વિવિધ વિષયો ખેંચે છે, કે તે દરેક બાબતમાં ટૂંકાપણાની અપેક્ષા રાખે છે – એ બાબત સાચી છે. પણ આ દૃષ્ટિને સર્વથા પર્યાપ્ત માનતાં પહેલાં એટલું સ્મરણમાં રાખવું જોઈએ કે વાર્તાનું ટૂંકાપણું જે જમાનાઓ ધાંધલ માટે જાણીતા નથી તે જમાનાઓથી ચાલતું આવે છે, અને આ ધાંધલીયા જમાનામાં પણ લાંબી વાર્તાઓ અથવા કથાઓ પહેલાંના કરતાં ઓછી લખતી કે વાંચતી નથી. આથી જોકે આજના જમાનાની સગવડ ટૂંકી વાર્તા સાચવતી હોવાથી ઉત્પત્તિ અને વાચનની દૃષ્ટિએ એ રૂપ બહુ પ્રચારમાં આવ્યું છે તો પણ ‘મહાન કલ્પકો’એ તેને જે આદર આપ્યો છે તેનું કારણ એની રૂપકલા તરીકે વિશેષતામાં શોધવું પડશે.

   પદ્યકાવ્યો અને ગદ્યકાવ્યો મોટા પરિમાણમાં રચવા માટે, મેથ્યુ આર્નોલ્ડ જેને ‘આર્કિટેક્ટોનિક સ્કીલ’ કહે છે તેની, એટલે કે ‘મોટા સમૂહોને એક મહાન યોજનાથી ગોઠવવાની સ્થાપતિના જેવી કુશળતાની અપેક્ષા રહે છે.’ આવાં ગદ્ય કે પદ્ય મહાકાવ્યો રચતા કવિઓ મોટી રચનાઓ દ્વારા પોતાને ઇષ્ટ પરિણામો ઉત્પન્ન કરે છે; પણ કવિતામાં રૂપોનો અભ્યાસ જેમ ઊંડો થતો જાય છે, તેમ કવિઓ કવિતાના મોટા ‘શરીર’ કરતા નાનામોટા માપ વિનાના અથવા બીજી દ્રષ્ટિએ વિભુ એવા આત્મા તરફ વધારે ખેંચતા જાય છે. લાંબા પચાસ લીટીના વર્ણનથી અમુક ‘અર્થ’નો ખ્યાલ અથવા અમુક ‘રસ’નો અનુભવ આપવા કરતા એક લીટીમાં એક ચિત્ર ખડું કરવાની કે રસનો અનુભવ કરાવવાની કુશળતા તરફ તેનું ધ્યાન વધારે રોકાય છે. લઘુ રૂપો દ્વારા કાવ્યોચિત પરિણામો ઉત્પન્ન કરવાં એ મહત્વકાંક્ષા કાવ્યની વિપુલ અને ઊંડા સર્જન અને મનનની સંસ્કારી સ્થિતિનું ફળ છે. આવા લઘુ રૂપ કાવ્યપ્રકાર એ વિશિષ્ટ કાવ્યપ્રકાર છે, અને એ મહાકાવ્યનું સંક્ષીપ્ત રૂપ નથી, એ તત્વ કાવ્યના ઉચ્ચ સંસ્કારવાળા સમાજના કવિઓ અને ભાવકો બંને સમજે છે; અને આ કાવ્યપ્રકાર તેના આંતર વૈશિષ્ટયથી નિયમિત થતો હોવાથી ગાણિતીને સંતોષ આપે એવી એના ટૂંકાપણાની મર્યાદા નક્કી થઈ શકતી નથી, અથવા આવી આનુષંગિક બાબત ઉપર બહુ ધ્યાન આપનારો કોઈ વિવેચક તેની ચાર કે ચૌદ લીટીની મર્યાદા નક્કી કરે તો કવિઓ તેના પર ધ્યાન નથી આપતા.

   આ રીતે ટૂંકી વાર્તા, સંસ્કૃત મુક્તક કે અંગ્રેજી લીરિકની જેમ એક વિશિષ્ટ કાવ્યરૂપ છે અને એ કાવ્યરૂપની અથવા સાહિત્યરૂપની વિશિષ્ટતા લેખક અને વાચકના બહુમાનનું એક મોટું કારણ છે, તેના ટૂંકા રૂપની સમય બચાવવાની સગવડને કેવળ આનુષંગિક કારણ ગણવું જોઈએ. શ્રી ધૂમકેતુ કહે છે તે પ્રમાણે ‘ટૂંકી વાર્તા એક સ્વતંત્ર કલા છે.’ [‘તણખા’ પ્રથમ આવૃત્તિની પ્રસ્તાવના, પૃ.૮] એક વિશિષ્ટ સાહિત્યના પ્રકાર તરીકે ટૂંકી વાર્તા જે આનંદ આપે છે તે આનંદ માટે લોકો તેને સેવે છે; લાંબી વાર્તા અથવા કથા વાંચવાનો કંટાળો ટૂકી વાર્તાની લોકપ્રિયતાનું મુખ્ય કારણ નથી; ઉપર કહ્યું તેમ લાંબી કથા અથવા વાર્તાનો પણ આજના જમાનામાં ખાસ હ્રાસ જાણતો નથી.

   પણ ટૂંકી વાર્તાને ‘સ્વતંત્ર કલા’ કે સાહિત્યનો વિશિષ્ટ પ્રકાર માનીએ તેનો અર્થ એવો નથી કે તેને સાહિત્ય-સામાન્યના કે કલા-સામાન્યના નિયમો અથવા તો ‘નવલકથાઓનો કોઈ પણ નિયમ... ખાસ બંધનકર્તા નથી.’ [‘તણખા’ પ્રથમ આવૃત્તિની પ્રસ્તાવના, પૃ.૮] સાહિત્યવિવેચનમાં નિયમ શબ્દ મને બહુ પસંદ નથી એટલે બીજી રીતે કહેવું હોય તો એમ કહું કે સાહિત્ય અથવા કાવ્યમાત્રનો જે પરમ ઉદ્દેશ છે તે ઉદ્દેશ ‘વાર્તા’નો છે અને આ ઉદ્દેશ સાધવાના જે વિવિધ માર્ગો હોય તે માર્ગે જ ટૂંકી વાર્તાને પણ જવું પડે. આનો અર્થ એવો નથી, કે અમુક જાણીતા માર્ગે જ ટૂંકી વાર્તાને જવું જોઈએ; પણ આ દૃષ્ટિ તો કલામાત્ર માટે રાખવા જેવી છે.

   આ રીતે ‘ટૂંકી વાર્તા’નો સાહિત્યપ્રકાર તરીકે વિચાર કરીએ તો એના સ્વરૂપનું કેટલેક અંશે આપણને ભાન થશે. ‘ટૂંકી વાર્તા’ સાહિત્યના બીજા પ્રકારોની જેમ કાવ્યોચિત આનંદ આપવા માટે છે. આનંદ એક અથવા બીજી લાગણીના છૂટા કે મિશ્ર અમર્યાદિત અનુભવોમાં રહેલો છે. લાગણીઓનું જીવન એટલું બધું સૂક્ષ્મ, પરસ્પર વણાઈ ગયેલું અને બહુરૂપી હોય છે કે તેનો હંમેશા નામનિર્દેશ કરવો શક્ય નથી હોતો; પણ આવા અમર્યાદિત લાગણીના અનુભવમાં કલાની વિશેષતા રહી છે. એવો અનેક સહૃદય વિદ્વાનોનો મત છે અને તે સાચો લાગે છે. (અમર્યાદિત એટલે અનુભવ કરનારના અંગત વ્યવહારી સુખદુઃખની લાગણીથી મર્યાદિત.) ટૂંકી વાર્તા પણ એ રીતે લાગણીનો અનુભવ કરાવી આનંદ આપે છે અને એનાં બીજાં પરિણામો આ પરિણામ સાથે સંગત હોય તો જ તે આદરયોગ્ય બને છે. તાત્પર્ય કે, ટૂંકી વાર્તાને પણ રસના ધોરણે વિચારવી ઘટે છે.

   મમ્મટ કહે છે તે પ્રમાણે દરેક કાવ્ય છેવટે રસપર્યવસાયી છે, પણ તેની કક્ષા આ રસાનુભવ કેટલી સ્ફુટતાથી, સરળતાથી અને સ્વાભાવિકતાથી થાય છે તેનાથી નક્કી થાય છે. મુક્તક કે લિરિક અથવા ટૂંકી વાર્તા કલાકાર અને ભાવક બંનેને ‘ભાવે’ છે તેનું એક કારણ આ લઘુ રૂપો, આ ઉદ્દેશ સરળતા અને સ્વાભાવિકતાથી સાધવામાં વધારે ઉપયોગી જણાય છે, એ છે. પણ આ ‘વધારે ઉપયોગિતા’ ટૂંકી વાર્તા અને લિરિકને બીજા પ્રકારો કરતા તુચ્છ બની જવાના ભયમાં પણ મૂકે છે, અને એ પતનથી બચી જવામાં જ લિરિકના કવિની અને ટૂંકી વાર્તાના લેખકની કુશળતા અને મહત્તા રહેલાં છે. મહાકાવ્યના કે કથાના રચનારના બુદ્ધીવ્યાપાર સાથે આ લઘુ રૂપો રચનારના બુદ્ધીવ્યાપારને મૂકતાં મન ખચકાય છે તેનું કારણ પણ આ તુચ્છનો ભય છે.

   લાગણીની તુચ્છતા, મહત્તા કે ગંભીરતા મોટે ભાગે જે બનાવો મનુષ્યની તે તે લાગણીના આવિષ્કારના કારણ બને છે તેના ઉપર આધાર રાખે છે. અહીંયા બનાવનું માપ કોઈ બાહ્ય ધોરણથી નહિ પણ મનુષ્યના માનસિક જીવનમાં તેનું જે સ્થાન હોય તે દ્રષ્ટિથી આંકવાનું છે. કવિ કે વાર્તાકાર મહાન કે ગંભીર ભાવ હમેશા વ્યવહારમાં જે ગંભીર કે મહાન બનાવો કહેવાય છે તેના નિરૂપણથી સાધતો નથી; એના બનાવની મહત્તા અને ગંભીરતાનું માપ કવીએ કલ્પેલા વૈયક્તિક માનસિક જીવનના ધોરણે કાઢવાનું હોય છે. આથી જ એક ગરીબ મજુરના ઘરનું એક હાંલ્લું ફૂટી જાય અને એક શ્રીમંતના ઘરમાં કીમતી ચાનો સેટ નોકરની બેવકૂફીથી ફૂટી જાય એ બંનેથી ઉત્પન્ન થતી લાગણી જુદી હોય છે; એટલું જ નહિ પણ એક હોય ત્યાં તેની ગંભીરતા વચ્ચે ઘણો મોટો તફાવત હોય છે. આ દૃષ્ટિ ધ્યાનમાં રાખીને ઉપરનું વિધાન સમજવાનું છે.

   બનાવોથી કેવળ બાહ્ય બનાવો જ સમજવાના નથી.માનસિક પરિવર્તનોનો પણ એ શબ્દમાં સમાવેશ કરી લેવાનો છે.

   રસમીમાંસકોનું બીજું એક સ્પષ્ટ વિધાન એ છે કે રસનો અનુભવ તે તે લાગણીના નામનિર્દેશથી અથવા કેવળ તેના વર્ણનથી થતો નથી. આ વિધાનોને વધારે સ્ફુટ એ રીતે કરી શકાય કે કાવ્યમાં જેટલું બીજા પદાર્થોના વર્ણનોને સ્થાને છે તેનાથી વિશેષ લાગણીના વર્ણનને સ્થાન નથી. ઉપરાંત રસનો અનુભવ અમુક લાગણીના સીધા વર્ણન દ્વારા નહિ પણ બનાવોના સન્નિવેશથી સૂચિત થવો જોઈએ ! રસનો અનુભવ એ બનાવોનું વ્યંગ છે, એ વિધાન ટૂંકી વાર્તાની કદર કરવા માટે ખાસ ધ્યાન રાખવું જોઈએ ! બનાવોના નિરૂપણનું આકલન કે ચર્વણ કેવી રીતે તે તે લાગણીઓનો અનુભવ કરાવે છે એ ચિત્તશાસ્ત્ર અને રસશાસ્ત્રનો એક પ્રશ્ન છે. અને એની ચર્ચા અહીંયાં અસ્થાને ગણાય. પણ એટલું સ્મરણમાં રાખવું જોઈએ કે માણસના જીવનમાં બનાવો અને લાગણીઓ વચ્ચે એક જાતનો કારણ-કાર્યની સંબંધ બંધાઈ ગયો હોય છે અને જે કવિ આ સંભંધ સમજ્યો હોય છે એ ઉચિત લાગણીઓનો અનુભવ કરાવી શકે છે.

   આ ઉપરથી ફલિત થાય છે કે, લાગણીના કોઈના કોઈ રૂપના ‘અમર્યાદિત’ અનુભવની મુખ્યતા એ સાહિત્યને વાડ્મયના બોધપ્રધાન પ્રકારોથી જુદું પડતું લક્ષણ છે; પણ કથા અને ટૂંકી વાર્તા,તેમાંયે ખાસ કરીને ટૂંકી વાર્તા બનાવના વર્ણનથી તે તે લાગણીઓનો અનુભવ કરાવતી હોવાથી, મુખ્ય ધ્યાન બનાવની ઘટના ઉપર આપવું જોઈએ. કથા વિગતથી એ વિસ્તારથી બનાવની ઘટના રજુ કરે છે, જયારે ટૂંકી વાર્તા, બનાવ અને લાગણીની મુખ્ય સાંકળ બતાવી સંતોષ મને છે. બનાવ અને લાગણીની મુખ્ય સાંકળ પકડવી અને તેમાં બનાવની કડીને એવી રીતે મૂકવી કે જેથી પેલી લાગણીની કડી આપોઆપ હયાતીમાં આવી જાય એ ટૂંકી વાર્તાનું રહસ્ય લાગે છે, અને તેનું માપ પણ નક્કી કરતુ દેખાય છે. સોંદર્ય અથવા અલંકારના બીજાં સાધનોનો ઓછામાં ઓછો ઉપયોગ કરવો- આવશ્યક હોય તેટલો જ ઉપયોગ કરવો- અને અલંકાર (વ્યાપક અર્થમાં)ના મોહમાં ન તણાવું એમાં ટૂંકી વાર્તાની કઠિનતા રહેલી છે. આમ છતાં ટૂંકી વાર્તામાં અસ્પષ્ટતાનો દોષ અક્ષમ્ય ગણવો જોઈએ; બનાવની સાંકળ સ્પષ્ટ હોય તો જ ચોક્કસ પરિણામ આવી શકે.

   બનાવ હંમેશા કોઈનું કાર્ય હોય છે. એ કાર્ય એક વ્યેક્તિનું હોય કે અનેક વ્યક્તિઓનું સંઘટિત કાર્ય હોય. આથી વાર્તામાં બનાવને હયાતીમાં લાવનાર વ્યક્તિઓના ખ્યાલ વિના બનાવનો ખ્યાલ આવી શકતો નથી. પણ ટૂંકી વર્તામાં વ્યક્તિઓના સ્વભાવ અને બનાવની મુખ્ય સાંકળ જ પકડવાની હોય છે અને તેથી ટૂંકી વાર્તામાં ચિત્તશાસ્ત્રનું એકાદ પ્રકરણ લખવાની મહત્વકાંક્ષા અસ્થાને છે; જોકે નાના સરખા પણ વિલક્ષણ બનાવને સમજવા એકાદ માણસનો માનસિક ઇતિહાસ આપવાની જરૂર પડે એ સમજી શકાય અને ઘટાવી શકાય એવી છૂટ છે.

   આ જો સાચું હોય તો એમ કહી શકાય કે ટૂંકી વાર્તાની વિશેષતા મનુષ્યસ્વભાવ, જગતની પરિસ્થિતિમાં એ મનુષ્યસ્વભાવમાંથી ઊપજતો બનાવ, અને એ બનાવની સાથે સંકળાઈ રહેલી લાગણીની મુખ્ય સાંકળ શોધી કાઢવામાં, અને ભાવકના હૃદયમાં સરળ રીતે ઉચિત લાગણી વ્યક્ત કરે એવા તે મનુષ્યસ્વભાવના અને બનાવના વર્ણનમાં રહેલી છે.

   ટૂંકી વાર્તામાં એક જ બનાવ અથવા એક જ સ્થિતિ હોવી જોઈએ. એ ટૂંકી વાર્તા માટે બહુમાન્ય થયેલો નિયમ ઉપરની ચર્ચા ઉપરથી ફલિત થઈ શકે છે, પણ મારી સમાજ પ્રમાણે બનાવની સંખ્યા એ બહુ ભાર દેવા જેવો અને નક્કી કરી શકાય એવો વિષય નથી; અને કથામાં પણ મુખ્ય બનાવ તો એક જ હોય છે. ટૂંકી વાર્તામાં લાગણી કે રસ એક જ હોવો જોઈએ, એમ પણ કહી શકાતું નથી; કારણ કે કથામાં પણ મુખ્ય રસ તો એક જ હોય છે. બનાવની એકતા અને રસની એકતાથી, કથા તેમજ ટૂંકી વાર્તા બંનેના શરીરને, અંકિત થવું પડે છે. પણ મનુષ્ય સ્વભાવ અને બનાવની મુખ્ય સાંકળના નિરૂપણમાંથી જ રસાસ્વાદ ઉત્પન્ન કરવો એ ટૂંકી વાર્તાની ખાસિયત દેખાય છે. કારણ કે કથામાં પણ જોકે આ મુખ્ય સાંકળ હોય છે, તો પણ કેવળ એ મુખ્ય સાંકળનું નિરૂપણ રસાસ્વાદનું પૂરતું નિમિત્ત બનતું નથી. મુખ્ય સાંકળ શોધી કાઢવાની અને તે મુખ્ય સાંકળને જ કાવ્યોચિત આનંદ આપે એ રીતે રજુ કરવાની શક્તિ ટૂંકી વાર્તા માટે આવશ્યક છે. આમ જેને તીરની માફક સીધા જઈને લક્ષ્યને વેધવાનું હોય તેને બહુ બનાવો ગૂંથવાનું પાલવે નહિ, જોકે એ વિવિધ લાગણીઓને મુખ્ય ભાવ પોષાય એવી કુશળતાથી ગૂંથી શકે. આથી ટૂંકી વાર્તાના સમર્થ લેખકોની કૃતિઓમાં મોટે ભાગે બહુ બનાવો હોતા નથી; પણ અનેક સંકલિત બનાવોમાંથી એવા બનાવને શોધીને નિરુપેલો હોય છે કે જે બાકીના સંકલિત બનાવોનું, પોતપોતાના ભાવો અર્પી શકે એ રીતે સૂચન કરે છે.આ બનાવની પસંદગી લેખકની ‘શું કહેવું છે’ એ દૃષ્ટિ ઉપર આધાર રાખે છે.

[મિ. ઉવોર્ડ બાઈબલની કથાઓ ઉપરથી સમગ્ર ટૂંકી વાર્તાના સાહિત્ય માટે પાંચ બાબતો તારવી કાઢે છે:
૧. વર્તાવસ્તુ કેવું છે ? (સ્પષ્ટ, સુસંબંદ્ધ અને આકર્ષક છે કે નહિ?)
૨. વાર્તા ક્યાં શરૂ થાય છે ! આડાંઅવળાં રખડ્યા વિના વાત શરૂ થાય છે કે નહિ ? વાર્તા વિરામ ક્યાં પામે છે? આ ક્રિયા ચોક્કસાઈથી અને ત્વરાથી થાય છે કે?
૩.શૈલી સરળ છે કે નહિ?
૪.વાર્તાના પાત્રોનું વ્યેક્તિઓ તરીકે સ્પષ્ટ દર્શન છે કે નહિ ? વિલક્ષણતા (abnormality) વિનાનું વ્યેક્તિત્વ.
૫. દરેક શબ્દ વાર્તાની સીધી રીતે પ્રગતિ સાધે છે કે નહિ ?
આ બધી બાબતો ધ્યાનમાં રાખવા જેવી છે, છતાં તેમને નિયમો તરીકે ગણવાની જરૂર નથી. ]

  
આ દૃષ્ટિ કેટલી વિવિધ અને વેધક હોઈ શકે છે તે ટૂંકી વાર્તાના ‘પ્રભુ’ ચેખોવ નામના રશિયન લેખકની કૃતિઓમાંથી સમજાય છે.

(૨)
   ‘દ્વિરેફની વાતો’નો ઉપોદઘાત લખતાં ઉપરનું વિવેચન કરવાની મારા માટે એ જરૂર હતી કે એમાં જણાવેલા વિચારોના સંસ્કારવાળા મારા ચિત્ત ઉપર એ વાતોની શી અસર છે એ સ્ફુટતાથી જણાવી શકાય. પણ આ ઉપરથી કોઈએ એમ માની લેવાનું નથી કે એ વિચારોના માપથી જ હું ‘દ્વિરેફની વાતો’ માપવાનો છુ; પણ ઉલટું એ વિચારો બાંધવામાં જેમ ચેખોવ આદિ બીજા ટૂંકી વાર્તાના લેખકોની કૃતિઓ કારણભૂત થઈ છે તેમ ‘દ્વિરેફની વાતો’ પણ થઈ છે.

   ‘દ્વિરેફની વાતો’ વાંચતાં સૌથી પ્રથમ થાય છે કે, ખરેખર આ બધી વાતો છે; અને છે પણ આપણા ગુજરાતી પ્રચલિત અર્થમાં ! નાનપણમાં આપણે જે વાતો, ટુચકા, સ્વભાવ અને લક્ષણો સૂચવતા કિસ્સાઓ સંભાળ્યા હોય અને એ સાંભળતાં સાંભળતાં હસ્યા હોઈએ અને સાંભળી રહ્યા પછી ન સમજાય એવી રીતે લાગે કે ‘એકલું હસ્યા એ કાંઈ ઠીક ન થયું!’ આવી બાળપણની વાતોના સંસ્કારવાળા ગુજરાતી વાંચનારને એ પરંપરા આ વાતોમાં ચાલુ રહેલી લાગશે અને હું માનું છુ કે આ વાતો રચતાં દ્વિરેફના મનમાં બાળપણની વાતોના સંસ્કારોએ જેટલો હિસ્સો આપ્યો હશે, તેટલો તેમની પછીની સાહિત્યની વિદ્વત્તાએ આપ્યો નહિ હોય !

   આ સંગ્રહમાંની ઘણી વાતો વાંચનારને વિવિધ રીતે હસાવે છે. આ હસવાની વિવિધ રીતોનો નિર્દેશ કરવા મને તળપદા ગુજરાતી શબ્દો જડતા નથી પણ જેને માટે આપણે માર્મિક હાસ્ય, કટાક્ષ, નર્મ, ટોળ, ઠઠ્ઠા, મશ્કરી, ઉપહાસ, બનાવવું વગેરે વગેરે શબ્દો વાપરી શકીએ તે બધા પ્રકારો આ વાતોમાં દેખાય છે. આમ છતાં એ વાતો વાંચતા હાસ્યની જે ઝીણી સેર દિલમાં વહ્યા કરે છે તેનો પૂરેપૂરો ખ્યાલ તે શબ્દો આપી શકતા નથી. હું ‘દ્વિરેફની વાતો’ને આપણી ગુજરાતી પરંપરાની મોઢેથી કહેવાતી વાતો સાથે મુકું છું તેનું કારણ આ વિવિધ જાતના હાસ્યના સામ્યની સ્થિતિ. મોઢું મલકતું રહે ત્યાંથી તે હસતા હસતા આંખમાં પાણી આવી જાય અને હસતાં છતાં આંખમાં પાણી આવી જાય એ આપણી સાંભળેલી વાતોની પરંપરા આમાંની કેટલીક વાતોમાં ઊતરી આવેલી લાગે છે.

   આજના ગંભીરતાના જમાનામાં સમાજના અન્યાય દુર કરવા, ચિત્તના રોગોની ચિકિત્સાઓ કરવા, તત્વજ્ઞાનના ઊંડા મુદ્દાઓ ચર્ચવા જ્યાં વાતો લખાય છે ત્યાં ‘આ વાતો છે’ એ વિધાન બધા વાર્તા-નામધારી લખાણો માટે કરી શકાતું નથી. જોકે એ લખાણો બીજી રીતે ઘણા આદરયોગ્ય હોય છે.

   બીજી કોઈ પણ લાગણી કરતાં હાસ્યને ગ્રામ્ય અને અધમ થઈ જવાનો વધારે ભય છે. હાસ્યની આ પ્રકૃતિને લઈને જ કદાચ તે પ્રાચીનોનો આદર પામી શક્યું નથી, પણ લાગણીઓની જેમ હાસ્યની કિમત પણ તે શેમાંથી અને શી રીતે ઉત્પન્ન થાય છે તે ઉપર આધાર રાખે છે. હાસ્યના પ્રકારોને ઉચ્ચ કક્ષામાં રાખવા માટે, બીજી લાગણીઓની અપેક્ષાએ, ઘણી જ સંસ્કારિતાની અને કુશળતાની અપેક્ષા રહે છે. આવા હાસ્ય માટે જીવનને અવલોકવાની બહુ સૂક્ષ્મ દૃષ્ટિની અપેક્ષા રહે છે અને અવલોકનારના સ્વભાવમાં છેવટના તળિયે દુરસ્તી અને પ્રસન્નતાની અપેક્ષા રહે છે.

   ‘દ્વિરેફની વાતો’માં હાસ્યના વિવિધ પ્રકાર હોવા છતાં જવલ્લે જ ગ્રામ્યતા કે અધમતા લાગશે. મોટે ભાગે તો એમનું હાસ્ય આપણા પ્રાચીનો જેને ઉત્તમ કહે છે તેવું છે, જો કે ઠેકાણે ઠેકાણે પ્રાચીનો ઉત્તમ ન ગણે છતાં આજના જમાનામાં સુરુચિનું ગણાય એવા હાસ્યના પણ દૃષ્ટાંતો છે.

    આ પ્રમાણે ઘણી વાતોમાં હાસ્યના મિશ્ર રૂપો મુખ્ય હોવા છતાં જે વાતોમાં હાસ્ય મુખ્ય ભાવ નથી તે વતીની કુશળતા ઓછી નથી, કદાચ વાર્તાના સફળ અંગોની દૃષ્ટિએ વિચારીએ તો આ થોડીક વાર્તાઓને – ‘જમાનાનું પૂર’, ‘મુકુન્દરાય’, ‘નવો જન્મ’, અને ‘ખેમી’ એમને પ્રથમ સ્થાને મુકવી પડે.

   આ સંગ્રહમાં પહેલી વાર્તા ‘એક પ્રશ્ન’નું સૂચન ‘સ્ટ્રેન્ડ મેગેઝીન’ની કોઈક વાર્તા ઉપરથી મળેલું એમ લેખક જણાવે છે. પણ આ સૂચનને જે રીતે મૂર્ત કર્યુ છે તે રીતે તેમની પોતાની છે. આખી વાર્તા એક મજાકરૂપે રજુ થાય છે. સર્વ પ્રકારના શાસ્ત્રીઓને સંબોધન કરી કવિ નાનાલાલની એક કડીના અનુકરણથી વાર્તાનો નાયક પોતાની મૂંજવણ રજૂ કરે છે:
“આવો શાસ્ત્રી તમ પગલે પાવન થવું રે લોલ,
પ્રાણ રૂંધન્તા પ્રશ્ન પદે ઠાલવું રે લોલ”

   ડાહ્યલો નામનો નોકર સળગતા સ્ટવમાં સ્પિરિટ નાંખવા જતો હતો તેને કોને વાર્યો એ પ્રશ્ન છે. ઘરમાં બધાયે – ભાઈ, બહેન, ભાભી, મા, મોટાં ભાભી, મોટા ભાઈ – દરેક જણ એમ માને છે કે પોતે જ ડાહ્યલાને વાર્યો ! આ વાર્તાની કુશળતા દરેજ જણ એકનો એક દાવો કેટલી ખાતરીથી જુદી જુદી રીતે રજૂ કરે છે તેમાં દેખાઈ આવે છે. આ રજૂઆત થતા થતા આજના ગુજરાતી કુટુંબની છૂટવાળું અને સંસ્કારી વાતાવરણ પણ ઊભું થઈ જાય છે. આખુંયે વાંચતાં મન સ્મિત કરે છે, પણ વાર્તા કહેનારનો પ્રશ્ન કાયમ રહે છે. અને એ પ્રશ્ન કાયમ રહે છે તેનું માનસિક કારણ અનુકરણવાળી લીટીઓમાં મજાકના રૂપમાં મુક્યું છે. તો પણ આ માનવનબળાઈનું ભાન મજાક કરતાં કોઈ બીજા ભાવનો – જરાક દિલગીરીનો ભાવ? – પણ અનુભવ કરાવે છે:
“અને એટલું હો એટલું કહો કથી રે લોલ !
માન્યું અમાન્યું હો સંત કાં થતું નથી રે લોલ ?
ધાર્યું અધાર્યું હો સંત કાં થતું નથી રે લોલ ?”

   આટલા – એક પ્રશ્નો ખુલાસો કરવાના પ્રયત્નરૂપી – નાના બનાવના નિરૂપણમાં પણ પ્રત્યેક પાત્રના સ્વભાવની વિશેષતા આવી જાય છે. મિ.ઉવોર્ડ જેને ‘Individuality’ ‘વૈશિષ્ટય’ સાચવીને ‘typical’ ‘વર્ગસુચક’ પાત્રનિરૂપણ કહે છે તે આ વાર્તામાં અને પછીની વાર્તાઓમાં સ્પષ્ટ દેખાશે. આ વાર્તાનો નાયક આજનો પરણેલો બી.એ. થઈ ગયેલો અને એલએલ.બી. થતો – જાતજાતના પ્રશ્નોમાં ગુજરાતી બુદ્ધિને સહજ એવી સૂક્ષ્મતાથી માથું મારતો, મશ્કરા સ્વભાવનો છતાં સંસ્કારી યુવાન દેખાય છે. બહેન, સ્ત્રી, મા આ બધાઓમાં ગુજરાતના સામાન્ય કુટુંબની છૂટ અને મલાજાવાળા કુટુંબોમાં જે બહેન, સ્ત્રી આદિ હોય છે તેના નમુના છે.

    ‘રજનું ગજ’નું વસ્તુ ૧૯૨૧-૨૨ના અસહકારના જમાનામાંથી લીધું છે. અસહકારની ચળવળમાં દુનિયાના બિન-અનુભવી જુવાનો અને જમાનાના ખાધેલ આધેડ વયના અને ઘરડા માણસો એકઠા થઈ ગયા હતા. જુવાનિયાની દૃષ્ટિ બધું વિશ્વાસથી, છૂટથી અને બેપરવાઈથી કરવાની : જમાના ખાધેલાની દૃષ્ટિ અમુક માણસ સારો છે એમ સાબિત થાય નહિ ત્યાં સુધી એ ખરાબ છે, સ્વાર્થી છે, વિશ્વાસ રાખવા લાયક નહિ માટે બહુ સાવધાનીથી લુચ્ચાઈથી બધાં કામો કરવાની – આ બંને દૃષ્ટિઓના સંઘર્ષોમાંથી આ વાર્તાનો બનાવ જન્મે છે, એક બાજુથી પહેલી દૃષ્ટિવાળો વાર્તાનો જુવાન નાયક અને બીજી બાજુએ ધંધામાંથી નિવૃત્ત થયેલો વકીલ તથા પોતાનો વેપાર ચલાવતો વેપારી આદિ બીજી દૃષ્ટિવાળા. આ બંને બાજુના સ્વભાવનિરૂપણો સ્પષ્ટ અને સચોટ છે અને આ સ્વભાવનિરૂપણ વર્ણન દ્વારા નહિ પણ બધા પરસ્પર સભામાં મળતાં એકબીજા સાથે જે વાતચીત કરે છે તે ઉપરથી ફલિત કર્યું છે. આવા સંઘર્ષનું પરિણામ એ આવે છે કે જુવાન દૃષ્ટિને ગામ છોડી જતાં રહેવું પડે છે; અને સ્થિતિચુસ્તો કાંઈ પણ કાર્ય વિના સ્થિર રહે છે !

   આખી વાતમાં ઠેકાણે ઠેકાણે સોપદંશ હાસ્ય દેખાઈ આવે છે. છેવટનું વર્ણન હાસ્ય ઉત્પન્ન કરે છે; છતાં એમાં ગુસ્સો, તિરસ્કાર અને છેવટે એક પ્રકારની દિલગીરી પણ ભળ્યા વગર રહેતાં નથી. ગદ્યશૈલીના અસરકારક નમૂના તરીકે પણ તે વાંચવા જેવો છે :
   “ ચંડીસર ગામ તો માસ્તરના જવાથી અપૂર્વ હર્ષ અને ઉત્સાહમાં આવી ગયું. માસ્તર લુચ્ચા હતા. વીરમગામ કાઠિયાવાડમાં નથી છતાં તે કાઠિયાવાડી હતા. કાઠિયાવાડીઓ લુચ્ચા હોય છે. માસ્તર પહેલેથી જ મહેરાનપુરના વેપારીઓ સાથે રહેવાની પેરવી કરતા હતા. તેમણે નિશાળને પાયમાલ કરવાને માટે સહકારીઓ જોડે ખટપટ કરેલી, એમ સમિતિના સભ્યોને મન સિદ્ધ થઈ ગયું : અસહકારીઓ લુચ્ચા છે, સ્વાર્થી છે, તેમનામાં કોઈ સારો માણસ ટકી શકવાનો નથી, એક અસહકારી માસ્તરે ખોટું સર્ટિફિકેટ મેળવ્યું, એમ સહકારીઓને મન સિદ્ધ થઈ ગયું. ઉત્સાહ એટલે વધી પડયો કે બન્ને પક્ષે બે સ્થાનિક અઠવાડિકો કાઢવાનો તે જ દિવસે નિશ્ચય કર્યો!

   કોઈ માનવ હીણો છે, નીચ છે. એવા ભાવતી નિષ્પન્ન થતો પરમ રસ, જે કવિઓએ અનુભવ્યો નથી કે ઓળખ્યો નથી, તે રસમાં આજે આખું ગામ નાહી રહ્યું છે. માનવજીવનને સુલભ એ જ મહાન રસ છે !!!”
   ‘માનવજીવનને સુલભ એ જ મહાન રસ છે’ – આ વાક્યમાં હાસ્ય છતાં કેટલો પુણ્ય પ્રકોપ છે !

   ‘જમનાનું પૂર’ને હમણાં બાજુ પર રાખી ‘સાચી વારતા’ અથવા ‘હિંદુસમાજના અંધારાં ખૂણામાં દૃષ્ટિપાત’ એ વાર્તા જોઈએ.

   આજના જમાનામાં [સન ૧૯૩૦] શિક્ષિત મધ્યમવર્ગમાં રશિયન વિચારો અને સમતાવાદની અસરથી દલિત વર્ગો તરફ – મજૂરો તરફ, ગરીબો તરફ એક જાતનું આકર્ષણ જાગ્યું છે. આ આકર્ષણ વાર્તાઓમાં પણ મૂર્ત થતું દેખાય છે, પણ આ જાતની વાતો કાં તો રશિયાની સાચી વાતોના અનુકરણરૂપ કે પૂરા કારણ વિનાના ‘લાગણીવેડા’થી દૂષિત હોય છે. ગુજરાતના જુદા જુદા ખૂણામાં જુદી જુદી કોમોમાં કેટલી વિલક્ષણ ક્રૂરતાઓ પ્રવર્તે છે અને આ ક્રૂરતાઓ કેટલી તળપદી છે તે જાણવાની તક આપણા કેળવાયેલા, શહેરોમાં રહેવાનું પસંદ કરતા ગુજરાતીને સહેજે મળતી નથી. શ્રી રામનારાયણે મહીકાંઠામાં વકીલાત કરી તે સમયનાં ત્યાંનાં રજવાડાં અને ભાયાતોની એમની અનેક માહિતીઓમાંથી અને વકીલ તરીકે આ લોકોના મળેલા સ્વભાવના ખ્યાલમાંથી એકાદ વસ્તુ લઈ આ વાર્તામાં આપ્યું છે.

   વાતમાં કોઈ પણ જાતના sentimentalism ‘લાગણીવેડા’ ન આવે અને છતાં તેની સ્વાભાવિક ક્રૂરતામાં આખો બનાવ રજૂ થાય તે માટે એ ભાગોમાં ફરતા અમલદારોની દૃષ્ટિથી આખી વાત રજૂ થઈ છે.

   દારૂખાતાના ઇન્સ્પેકટર મિ.પેસ્તનજી, પોલીસ ઇન્સ્પેકટર મિ.સેંધા, સ્ત્રીલોલુપ ડૉ.ભીંડે અને વાર્તા કહેનાર મિ.કેશવલાલ ઘણું કરી કેળવણીખાતાના ઇન્સ્પેકટર – બધાયે રેલાવેનાં ડબામાં ભેગા થાય છે, અને રસ્તો ખુટાડવા મિ.કેશવલાલ વાત શરુ કરે છે. વાત શરૂ થાય તે પહેલાં ડૉ.ભીંડે જણાવી દે છે, “પણ પંતુજી જેવી નહિ, અંદર બૈરીઓ આવવી જોઈએ.”

   મિ.કેશવલાલ એક ખૂનના કેસમાં એસેસર તરીકે ગયેલા તે કેસનો આખો અહેવાલ, બનાવ બનતો હોય તે રીતે તેઓ આપે છે.

   કેશરીસિંહ એક ખૂનના કેસમાં એસેસર તરીકે ગયેલા તે કેસનો બે સ્ત્રીઓ, જૂની અને નવી, હતી. કોર્ટના કેસો હમેશાં નાટકમાં તથા વાર્તામાં આકર્ષક વસ્તુ ગણાય છે. તેમાંયે એવા કેસો ચલાવ્યાંનો જેને અનુભવ વધારે હોય તે વધારે તાર્દ્રશ અને આકર્ષક ચિતાર આપી શકે છે. તેમાં આકર્ષકતા કોયડાનો જે રીતે ધીમે ધીમે ઉકેલ થાય છે તેમાં રહેલી છે. આ બધી ‘ધંધાની ખૂબીઓ’ દ્વિરેફની વાતોમાં દેખાય છે.

   જૂનીને માથે ખૂનનું તહોમત હતું; પણ તેણે જુબાનીમાં સાફ ઇન્કાર કર્યો; અને પોલીસે જે રીતે કેસ ઘડી કાઢ્યો હતો તેમાં ઘણો ગોટાળો હતો. નવીની જુબાની લેવાની હતી પણ તે રોવાનું મૂકી મોઢું ઉઘાડે તે અરસામાં એક કાચી કેદનો કેદી મેજિસ્ટ્રેટ આગળ રજૂ કરવામાં આવ્યો. તે નાતો ઓંજણો હતો. નવીએ મોઢું ઉઘાડ્યું એટલે પેલા કાચી કેદના કેદીએ ‘નવી’ને પોતાની સ્ત્રી તરીકે જણાવી. આ નવા ગૂંચવાડાથી વાતની ગૂઢતાનો ચમત્કાર વધે છે અને એ નવીન બીના જ આખી ગૂંચનો ઉકેલ લાવે છે – એ સંવિધાનની ચતુરાઈ છે. બાઈ હરિએ પોતાની શોક્ય ઉપર આળ ચડાવેલું પણ તે ઓંજણાને જોઈ એકદમ સાચી હકીકતની કબૂલાત આપે છે.

   ‘હું મેંગણાના ઠાકોરની ખવાસણ છું. મારું સાચું નામ વાલી છે.’ – એ રીતે સ્ત્રીની કથા શરૂ થાય છે, અને આ ખૂનનો ભોગ થયેલો કેશરીસિંહ તેણે કેવી રીતે નસાડી ગયો, ભય આવતાં તે કેશરીસિંહે તેને કેવી રીતે ઠેકાણે ઠેકાણે વેચી અને વળી પાછો લઈ ગયો, ઇત્યાદિ ગુજરાતમાં આજે પણ બનતી હકીકતો રજૂ થાય છે. આ હકીકતના કથાનમાં પણ આ બાઈએ જે ગુના કર્યા તેની પાછળનું માનસ વ્યક્ત કરી, લેખક આપણને ન્યાયાધીશની મિથ્યાભિમાની ભૂમિકા ઉપર ચડવા ન દેતાં માનવની સહાનુકમ્પી ભૂમિકા ઉપર રાખે છે. કેશરીસિંહે એને બીજાને ત્યાં રહેવા કહ્યું, તે પ્રેમની મારી નાસી આવેલી સ્ત્રી કેમ હા પાડે ? “બીકના માર્યા મેં હા પાડી.” કુંભારના ઘેરથી કેમ નાસી ગઈ? “મને કુંભારને ત્યાં ગમતું નહોતું.” અને છેવટે કેશરીસિંહનું ખૂન પણ કેશરીસિંહના આ ઘડીએ ઘડીએ વેચવાના ત્રાસથી તેનાથી કાયર થઈ કર્યું – એ માનસિક ઘટના જણાવી લેખક આ અમાનુષ જણાતી વાર્તામાં પણ માનુષી અંશો દાખલ કરે છે.

   આખી વાર્તાનું રૂપ વાતચીતનું છે. રેલવેના ડબામાં ઇન્સ્પેકટરો વાતો કરે છે, કોર્ટમાં વિવાદ થાય છે. અને કેસના મુદ્દાઓ ઉપર વળી મુસાફર ઇન્સ્પેકટરો ટીકાઓ કરે છે, એ રીતે વાર્તા ચાલે છે. વાતચીતથી જ આ પ્રત્યેક અમલદારનું રેખાચિત્ર દોરાઈ જાય છે – એ આનુષંગિક છે, પણ વાર્તાના આકર્ષણનું એક કારણ છે.

   મિ. કેશવલાલ વાત પૂરી કરે છે, અને આખી વાત એટલી બધી અસંભવિત લાગે છે કે બધાય એને ખોટી માને છે. એટલામાં એ જ ખાનામાં ઘૂમટો તાણીને છેવાડે બેઠેલી એક બાઈ બોલી ઊઠે છે : “ના, ખરી છે.” બાઈ હરિ આંદામાનથી પાછી આવતી હતી. વાર્તાને નક્કી કરવાની આ રીત ચમત્કારી છે, જોકે એના ઉપર નાટકીપણાનો દોષ પણ મૂકી શકાય !

   માનવજાતના સામાજિક જીવનમાં કુદરતના ક્રમથી કે કોપથી કોઈ કોઈ વિલક્ષણ આકૃતિઓ અને પ્રકૃતિઓ હયાતીમાં આવે છે તેનું વર્ણન વાંચવા જેવું છે :
   “તે તેની તે જ હરિ કે વાલી કે તેજી હતી. તેના સામું જોતાં ડૉ.ભીંડેને પણ જુગુપ્સા થઈ. એના મનમાં શા વિચાર ચાલતા હતા તે અમે કોઈ કળી શક્યા નહિ. તેની સામે જોતાં અમારા મનમાં કોઈ અકથ્ય અભાવ વધતો જ ગયો. ત્યાંથી જતા રહેવાની અમને ઈચ્છા થતી હતી અને છતાં તેના તરફથી અમે નજર ખસેડી શકતા નહોતા.

   આખા રસ્તે અમે કોઈ એક શબ્દ પણ બોલી શક્યા નહિ.”
   ‘સાચો સંવાદ’ નર્મહાસથી ભરેલો, આજના કેળવાયેલા ગણાતા પણ ગૃહવ્યવહાર માટે તદ્દન નકામા પતિ અને સાધારણ કેળવણી પામેલી પણ કુશળ ‘ઘરરખુ ગૃહિણી’ વચ્ચેનો સંવાદ છે. આ વાતમાં કોઈ બાહ્ય બનાવ નથી. બનાવ બને છે તે પતિના મનમાં બને છે. વાત કરતાં જાતજાતની બડાઈઓ માર્યા પછી પતિને સમજાય છે કે પોતાને ‘કામનું કહેવાય’ એવું કાંઈ આવડતું નથી; અને એ રીતે એ સંવાદ સાચો ઠરે છે.

   ‘સરકારી નોકરીની સફળતાનો ભેદ’ એ સંસ્કૃત નાટ્યશાસ્ત્રમાં જેને ‘ભાણ કહે છે તેની રીતે કહેલી વાર્તા છે.

   હિંદુસમાજમાં અનેક રિવાજો, વિધિઓ જડ થઈ ગયાં છે, તેમાં નિર્જીવસજીવનો વિવેક રહ્યો નથી અને છતાં રૂઢીપ્રિય હિંદુ તેને વળગી રહે છે. આ રિવાજોમાં પત્નીએ પતિ સાથે કેમ વર્તવું જોઈએ એ રિવાજ વિલક્ષણ જાતની જડતા પામ્યો છે. પત્ની માટે પુરુષ માણસ નથી પણ દેવ છે અને એની તો સેવા જ કરવી જોઈએ – એ સતીત્વનો આદર્શ પામેલી કન્યા આધુનિક કેળવણીના સંસ્કારવાળા, મરજી વિના બીજવર થયેલા પુરુષને ગૂંગળાવી નાખે છે. અને છેવટે તેને એવી સ્થિતિમાં લાવી મૂકે છે કે સરકારી નોકરીના યંત્રમાં રહી લખ લખ કર્યા જ કરવું એ જ એના માટે જીવનનું સારામાં સારું કામ રહે છે ! આ બીજવરનું લગ્નજીવન પ્રહસનની અતિશયતાથી દોરેલું છે છતાં એની પાછળ એક સંસ્કારી આત્મા કેવી રીતે હેરાન થતો જાય છે તેનું બહુ જ સૂક્ષ્મ અને વાસ્તવિક દર્શન રહેલું છે. સારી વસ્તુ પણ મર્યાદામાં સારી લાગે છે. સતીની સેવાઓ પણ મર્યાદાસર હોય તો જ માફક આવે. આદિથી અંત સુધી હસવું ચાલ્યા જ કરે છે; જડ થઈ ગયેલા રિવાજની આટલી જબરી મશ્કરી જવલ્લે જ જોવા મળે છે !

   ‘શો કળજગ છે ના !’ બાલજીવનની કથા છે, પણ બાળકો માટેની કથા છે એમ નથી લાગતું. નિર્દોષ ગણાતાં બાળકો નિર્દોષ રીતે સ્વાર્થી હોય છે અને નિયંત્રણ ન હોય તો એમનામાંયે માત્સ્યન્યાયની સ્થિતિ સ્વાભાવિક છે તેનું હાસ્યભરેલું ચિત્ર છે. પણ બાળકોના સ્વભાવ પાછળ કુટુંબ અને માબાપ છે તેનો વિચાર કરીએ તો આપણું કુટુંબજીવન કેટલાં સાવ સાધારણ ધોરણ ઉપર ચાલે છે તેનો કરુણ ખ્યાલ આવે.

   બાલજીવન આ વાર્તામાં પ્રત્યેક છોકરા અને છોકરીનો સ્વભાવ જે સુરેખ અને સરળ રીતે દર્શાવ્યો છે તે ખાસ ધ્યાનમાં લેવા જેવું છે.

   ‘જક્ષણી’ એ પ્રસન્ન દામ્પત્યનું ચિત્ર છે. આખી વાર્તા ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલી છે. પ્રથમ ભાગ પત્નીના મુખે કહેવાય છે, બીજો ભાગ પતિના મુખે કહેવાય છે અને ત્રીજો ભાગ ફરીથી પત્નીના મુખે કહેવાય છે.

   મિત્રના ઘેર તેની પત્નીની સારવાર કરવા પોતે જવાનાં છે, એ બીના પ્રથમ ભાગમાં પત્ની પતિને જણાવે છે. બીજા ભાગમાં પત્ની વિના એકલવાયો થઈ ગયેલો પતિ પોતાની સ્થિતિની મશ્કરી કરતો કરતો તે સહન કરી લે છે; પણ તે સહન જ કરવી પડે છે અને ગમે તેટલું હાસ્યનું વાતાવરણ ઊભું કરી બધું કહી નાખવા પ્રયત્ન કરે છે પણ પત્ની વિના ભાઈસાહેબને ગમતું નથી એ તો પોતે કબૂલ જ કરે છે; ‘સ્ત્રી જાય છે તેથી કાંઈ થતું નથી; હૃદયને ખાલી ચડે છે, હૃદય ચાલતું નથી, તેને જરાજરા કાંટા વાગે છે, અને આપણાથી ન ચલાય તો લોકો હશે છે.’

   વીશીમાં જમવા જાય છે, પણ ઘરમાં પાળેલી કૂતરીની જમવાની શી વ્યવસ્થા કરવી તેનો ઉકેલ વીશીના મહારાજને પોતાના ઘરમાં જક્ષણી છે, અને જક્ષણી એવાં છે કે જે માનતા માનીએ તે ફળે – એમ જણાવી કરે છે. મહારાજને પોતાની ‘નાની બાયડી’ જલદી મોટી કરવી છે. એટલે તેના ઘેર ખાવાનું મોકલાવે છે; પણ આપણા વાત કહેનારને મફત ખાવાનું જોઈતું નહિ હોવાથી જક્ષણી મફત ખાતાં નથી એમ જણાવી પૈસા આપે છે.

   ત્રીજા ભાગમાં પત્ની પાછાં આવે છે. ઘર વાળીઝૂડી સાફ કરે છે, માથું અને કપડાં ધૂળથી ખરડાયેલાં છે અને સાલ્લાનો છેડો ગળા ફરતો લીધેલો છે. કોક બારણું ખખડાવે છે અને ત્યાં તો જક્ષણીનાં દર્શન કરવા આવેલા મહારાજ નજરે પડે છે !
મેં કહ્યું : ‘અલ્યા કોણ છે ? કેમ આવ્યો છે ?’
‘જક્ષણી માતા ! ખમા કરો ! સેવકના ઉપર મહેર કરો !’
મેં કહ્યું : ‘પણ હું જક્ષણી કે દા’ડાની ?’ – ઇત્યાદિ
   આ પ્રસંગનું મનોરંજન હાસ્ય સ્ફુરાવે છે. પતિ બહારથી આવે છે, મહારાજને સાનથી સમજાવી જવાનું કહે છે અને ‘ચંડી, પ્રસન્ન થાઓ’ કહી બહારગામથી આવેલી પત્નીનો સત્કાર કરે છે !

   કેવળ વાર્તા તરીકે આખા સંગ્રહમાં મારી દૃષ્ટિએ આ વાર્તા ઉત્તમ છે. આની સાથે ઊભી રહે એવી બીજી વાર્તા ‘ખેમી’ની છે. પણ તે આગળ ઉપર.

   આ વાર્તાની વિશેષતા એ છે કે તેમાં વાર્તા બહાર કાંઈ વિશેષ તાત્પર્યો શોધવાની જરૂર નથી; અથવા આ વાર્તાની સુંદરતાનો આધાર એવાં કોઈ તાત્પર્યોમાં નથી. આ વાર્તામાં જે હૃદયંગમ વ્યંગ્ય છે તે પ્રસન્ન દામ્પત્યનું છે અને એ દામ્પત્યભાવને આદિથી અંત સુધી સહજ હાસ્યના વાતાવરણમાં મૂકી તેને વધારે વાસ્તવિક અને આકર્ષક બનાવ્યો છે.

   શ્રી ગગનવિહારી આ વાર્તાઓના અવલોકનમાં ‘જક્ષણીમાં બાળ લગ્નો અને અંધશ્રદ્ધાનો ઉપહાસ છે’ એમ જણાવે છે. આ વાર્તામાં એ બન્નેનો ઉપહાસ છે અને એવી બીજી અનેક બાબતોનો ઉપહાસ છે; પણ એનો અર્થ જો તેઓ એમ કરતા હોય કે આ વાર્તાનો મુખ્ય વિષય કે વ્યંગ્ય એવો ઉપહાસ છે તો મને લાગે છે કે એ બરાબર નથી.

   ‘પહેલું ઇનામ’ જેને ડિટેક્ટિવ વાર્તા [ડિટેક્ટિવ સ્ટોરીના નિરૂપણ માટે મિ.ઉવોર્ડના ‘મોડર્ન શોર્ટ સ્ટોરી’નામના પુસ્તકનું ૧૬ મુ પ્રકરણ જોવા જેવું છે. તેમાં જોકે ચેસ્ટરટનને જોઈએ તેવો ન્યાય થયો નથી.] કહે છે તે ઢબની છે. ડિટેક્ટિવ વાર્તાના અનેક પ્રકારો અંગ્રેજી સાહિત્યમાં વિદ્યમાન છે. તે દરેકમાં આકર્ષણ અમુક ગૂઢ બનાવ, ખસ કરીને ગુનો કેવી રીતે ધીમે ધીમે પ્રકાશમાં આવતો જાય છે તેમાં રહેલું છે. એમાં તર્કપરંપરા સુશ્લિષ્ટ રીતે ગોઠવેલી હોય છે. શોધ કરનારનાં બુદ્ધિચાતુર્ય અને સ્વભાવની વિલક્ષણતાઓ આકર્ષક હોય છે. કેટલીક વાર્તાઓમાં રૌદ્ર ભાવો એ જ મુખ્ય આકર્ષણ હોય છે.

   ડિટેક્ટિવ વાર્તાના બંધારણની દૃષ્ટિએ વિચારીએ, તો આ વાર્તા એક સફળ અખતરો લાગશે, પણ મારે કબૂલ કરવું જોઈએ કે, આ વાતમાં હરજીવનનું સ્વભાવનિરૂપણ જેટલું આકર્ષક લાગે છે તેટલો ‘ખૂનનો ખુલાસો’ આકર્ષક લાગતો નથી. દ્વિરેફ વકીલ અને પ્રમાણશાસ્ત્રી બન્ને છે, એટલે ગુનાની શોધની આખી તર્ક પરંપરા સંશ્લિષ્ટ હોય એમાં નવાઈ નથી, અખાડાના મેળાવડામાં જે રીતે આખો સ્ફોટ થાય છે તે પણ આકર્ષક છે અને બીકમ પ્રમુખને લોકો ‘ઇન્કમટેક્સ’ આદિ બૂમો પાડી ગભરાવી કાઢી મૂકે છે, તે તોફાની હાસ્યનો નમૂનો છે, છતાં આવી વાતોના નિરૂપણમાં ગૂઢ ગુનાના ક્રમિક ઉદઘાટને મુખ્ય ધ્યાન ખેંચવું જોઈએ તેને બદલે, તેને સ્થાને આ વાર્તામાં હરજીવન અને તેના વકીલ મિત્ર વધારે ખેંચે છે.

   ‘કપિલરાય’ એ તખલ્લુસોની કરુણ કથા છે. પણ એમાં તખલ્લુસોની મશ્કરી તો ઉપલકિયા છે. ખરી મશ્કરી તો અકાલે પક્વ જઈ જતા પણ ખરેખરો પરિપાક કદી નહિ પામતા અને કોઈ પણ રીતે સાહિત્યક્ષેત્રમાં નામના મેળવવાના મહત્વાકાંક્ષી, અનેક વાર પરીક્ષાઓમાં નપાસ થતા, ગુજરાતી યુવાનની છે. આ વાર્તામાં પણ કાસ્ય તો પુષ્કળ છે, પણ ખાસ ધ્યાન ગાંડાના મનનું પૃથક્કરણ ખેંચે છે.

   આ નવ વાતોમાં લેખક ગુજરાતના જીવનમાંથી વસ્તુ લઈ તેને ભિન્ન ભિન્ન બનાવોમાં ગોઠવી વિવિધ પ્રકારના હાસ્યનું ભાન કરાવે છે. પણ આ હાસ્યની પાછળ જે દૃષ્ટિ છે તે વસ્તુને હસી કાઢવાની નથી; પણ હાસ્યની પાછળ લગભગ દરેક ઠેકાણે એકાદ આંસુનું બિન્દુ ક્યાંક લાગી રહેલું હોય છે અને જ્યાં સુધી એ આંસુનું બિન્દુ જડે નહિ ત્યાં સુધી આ વાતનો રસાસ્વાદ પૂરો થતો નથી, એમ મને લાગે છે.

   આ સંગ્રહમાં બીજી ત્રણ વાતો એવી છે કે જેમાં લેખક પોતાના અનુભવો ઉપર હાસ્યનું આવરણ નથી ઓઢાડતા. ‘જમનાનું પૂર’ એ ગદ્ય કવિતા છે અને જે ભાવો ‘શેષ’ પદ્યોમાં મૂકે ચેહ તે આમાં ગદ્યમાં મૂક્યા છે. એક સ્ત્રીને જમનાના પૂરમાં પોતાના દીવાનો મહિમા સૌથી મોટો કરવો છે. તે કરવા માટે કોઈ અન્તરાય તેને રોકી શકતો નથી. પોતાનો દીવો દૂરમાં દૂર મૂકીને તેને સંતોષ ન થયો, આખા દૃશ્યની એને પરવા ન હતી, એ પોતાના મહિમામાં મત્ત થતી હતી. તેનો પગ સરક્યો અને જમનાનું પૂર એને ખેંચી ગયું !

   આ વાર્તા એક લિરિક જેવું શબ્દચિત્ર છે. તેની ભાષાશૈલી પણ બીજી વાર્તાઓ કરતાં જુદી પડે છે. એને વાર્તા કહેવા કરતાં ગદ્યકાવ્ય કહેવાનું હું વધારે પસંદ કરું છું.

શ્રી ગગનવિહારી આ વાર્તાને અહંકારના પતનની કથા કહે છે. લેખકને એવો કોઈ ઉદ્દેશ હશે કે નહિ તે વિષે મને શંકા છે. વાર્તાને અંતે લેખક કહે છે :
   “આજે કાલિન્દીએ ધ્યાનસ્થ યોગી જેવા અનેક પર્વતોના પગ ધોયા છે, આજે કાલિન્દીએ જગતનો કેટલોય મેલ પોતાના વેગમાં ખેંચી તેને દરિયામાં લુપ્ત કર્યો છે, આજે કાલિન્દીએ તટ ઉપરનાં કેટલાંય ખેતરોને ફળદ્રુપ કર્યાં છે. આજે કાલિન્દીએ કેટલાય દીવા વક્ષઃસ્થલ ઉપર ધારણ કર્યાં છે — કદાચ તેનો દીવો પણ ધારણ કર્યો છે. પણ “મારો દીવો સૌથી આગળ જઈ સર્વને વિસ્મિત કરશે” એટલો મનોરથ સિદ્ધ થયો દેખાડવા જેટલો સદ્ભાવ કાલિન્દીએ તેના તરફ બતાવ્યો નહિ!

   જગતના પૂરનો હેતુ શો હશે ?”
   ‘મુકુન્દરાય’ અંગ્રેજીમાં જેને ટ્રેજિક કહી શકાય એવી વાર્તા છે. જોકે એમાં કોઈ મરતું નથી.

   ઐતિહાસિક સ્મરણવાળું, સ્ટેશનથી દૂર, તાર-ટપાલની જ્યાં વ્યવસ્થા નથી એવું ગુજરાતનું એક ગામડું છે અને તેમાં પ્રાચીન ઢબના ઉચ્ચતમ સંસ્કારવાળા એક વૃદ્ધ પિતા અને તેમની બાલવિધવા પુત્રી રહેતાં હતાં. પુત્રીમાં ‘પોતાની સ્થિતિ ઉપરના પ્રભુત્વથી અને અજ્ઞાત કૃતકૃત્યતાના સંતોષથી જે સ્વસ્થતા આવે છે તે હતી.’ કોલેજમાં ભણતો પુત્ર એના ભાઈબંધ મિત્રો સાથે રજામાં ઘેર આવે છે, તેનો તાર આવે છે. વાત્સલ્ય અને ભાઈ-પ્રેમને ઉચિત સમારંભ થાય છે. કુટુંબ સંસ્કારી પણ પૈસાટકાએ તાણવાળું હતું.કોલેજની બેપરવાઈ અને ઉચ્છૃખલ હવાવાળો, ગરીબાઈમાં શરમાતો પણ તેને છુપાવવાની કુશળતાવાળો મુકુંદરાય મિત્રો સાથે ઘેર આવે છે. વૃદ્ધ પિતા અને બહેન સાથે તોછડાઈથી વર્તે છે, છેવટે સાંજે મિત્રોને વળાવવા જતાં પોતે પણ મિત્રોના આગ્રહથી તેમની સાથે ચાલ્યો જાય છે.

   વૃદ્ધ પિતાને પુત્રના આ સંસ્કારથી સમજાય છે કે ‘એ આપણો ન હોય, એ ગયો જ સમજો.’ અને ત્યાં ગાડીવાળાના શબ્દોમાં સંસ્કૃત નાટકોને પરિચિત પતાકાસ્થાનકની યુક્તિથી લેખક ‘એ... મુકુન્દ ગયો છે’ એની ખાતરી આપે છે. રઘનાથ આ સ્થિતિથી ડઘાઈ જાય છે, દુઃખી થાય છે, મૌન સેવે છે અને છેવટે ‘આવા પુત્ર કરતાં વાંઝિયાપણું સારું’ એ પ્રકોપ અનુપમ અને મર્મભેદક રીતે રજૂ કરે છે :
   “તે ફરી રઘનાથની પાસે બેઠી. આ વખત રઘનાથ જ પહેલા બોલ્યાઃ ‘આપણે અંબાજી ગયાં હતાં તે યાદ છે?’
   વિષયાન્તરની આશાથી ગંગાએ કહ્યું : ‘હા.’
   ‘ત્યાંથી કુંભારિયાના દેરાં જોવા ગયેલાં તે તને યાદ છે?’
   ‘હા.’
   ‘એ દેરાં વિમળશાએ બંધાવેલાં.’
   ‘એમ કે?’
   ‘એ વિમળશા અંબાજીનો ભક્ત હતો.’ પિતા સ્વસ્થ થતા જાય છે એમ માની ગંગાનો ઉત્સાહ વધતો જતો હતો અને તે સરળ ઉત્સાહથી હોંકારો દેવા લાગી. ‘તે એક વાર અંબાજી દર્શન કરવા જતો હતો. રસ્તામાં એક મોટી વાવ આવી. તેમાં તે પાણી પીવા ગયો. વાવના પગથિયાં પર વણજારો બેઠો હતો તેણે પાણીનો પૈસો માગ્યો. વિમળશાએ ‘શેનો’ એમ પૂછયું. વણજારાએ વાવનો શિલાલેખ બતાવી કહ્યું કે, ‘આ વાવ બાંધનાર પીથો મારો દાદો થાય. અમારી સ્થિતિ બગડી ગઈ એટલે હું મારી બાપૂકી વાવ પર લાગો લેવા આવ્યો છું.’ વિમળશાને થયું કે મેં આવાં દેરાં બંધાવ્યા પણ મારી પછવાડે કપૂત જાગે તો મારાં દેરાંનીય આવી દશા થાય!’ ગંગાનો હોંકારો શિથિલ પડતો ગયો – ‘પછી અંબાજી પાસે ગયો. તેને અંબાજી પ્રસન્ન થયાં. તેમણે કહ્યું : ‘બેટા, માગ માગ.’ વિમળશાએ કહ્યું : ‘માજી, બીજું કાંઈ ન માગું, માગું એક નખ્ખોદ.’ ‘—હવે ગંગાનો હોંકારો નઃશ્વાસ જેવો થઈ ગયો હતો – ‘બીજી વાર કહ્યું : ‘માગ, માગ.’ ફરી વાર પણ નખ્ખોદ માગ્યું. ત્રીજી વાર પૂછયું : ત્રીજી વાર પણ નખ્ખોદ માગ્યું.’ ડોસા ફરી નીરવ શાંતિમાં પડયા.

   આખા ઘરમાં મૃત્યુ જેવી શાંતિ છવાઈ રહી.”
   ટૂંકી વાર્તાની કલાની દૃષ્ટિએ આ વાર્તામાં કુશળતાનો પરિપાક દેખાય છે. મુખ્ય પાત્રોના સ્વભાવ ઉપરથી આખો બનાવ જે સહજતાથી બને છે તે ખરેખર એક નમૂનારૂપ છે. પાત્રોના સ્વભાવવર્ણન પણ નિકટ પરિચય અને મનોભાવોનાં ઊંડાં સૂક્ષ્મ નિરીક્ષણ સૂચવે છે. મુકુંદરાયની કોલેજમાં ચતુરાઈ અને ઘેર બેપરવાઈ, વિદ્યાર્થીઓના જીવનમાં ભણાવવા ઉપરાંત વધારે ઊંડાં ઊતરનાર અધ્યાપકને શક્ય એ રીતે ચીતરાયાં છે. પિતા, લેખકના સંસ્કારી બ્રાહ્મણ કુટુંબના માનભર્યા પરિચયનો પુરાવો છે, અને વિધવા બહેન પુનર્લગ્નની છૂટની આવશ્યકતા પૂરેપૂરી સમજનાર છતાં પ્રાચીન રીતમાં સ્વસ્થતા અને સંસ્કારિતા સ્વીકારનાર શાંત વિચારકની કૃતિ છે.

   કોલેજમાં મુકુન્દરાય મિસ ગુપ્તાનું મનહરણ કેરી રીતે કરે છે તેનું સુલભ ચિત્ર આપ્યું છે.

   ‘ખેમી’ એ પ્રેમની કથા છે. ઘણા વાંચનારાઓ માટે તેનું આકર્ષણ તે દલિત કોમના ઢેડ જીવનનું સુંદર આલેખન છે તે માટે છે. મારી સમજ પ્રમાણે આ એક આધુનિક વલણનું પરિણામ છે, અને કલાના સર્જનમાં અને ભાવનમાં ઘણી વાર આડે માર્ગે લઈ જનારું પરિણામ છે, અસ્તુ.

   પણ હું પૂછું છું તેમ ઘણા વાચકો દ્વિરેફને પૂછશે કે ‘ભલા પ્રેક-કથા લખવા તમારે ઢેડવાડે કેમ જવું પડ્યું ? શું ગુજરાતની બીજી કોમોમાં તમને બધું હસવા જેવું લાગે છે અને ઢેડવાડામાં જ સાચો પ્રેમ દેખાયો કે ઠેઠ એટલે જવું પડ્યું ?’ આ પ્રશ્નનો ગમે તે ઉત્તર મળે, પણ એટલું તો ચોક્કસ છે કે આ સંગ્રહની બીજી ઉત્તમ વાર્તા ‘ખેમી’ છે તેનું કારણ તેનું સંવિધાન અને સાચા પ્રેમજીવનનું આલેખન છે. ગુજરાતી સાહિત્યની નાયિકાઓમાં ખેમીનું સ્થાન પહેલી હારમાં છે એ વિશે મને શંકા નથી.

   ખેમીનો પ્રેમભર્યો ઉલ્લાસ અને સ્વતંત્ર મિજાજ એ ગુજરાતી સ્ત્રીના પ્રતીકરૂપ છે; પતિ સાથે હોય ત્યારે સ્વાધીનપતિકાની સત્તાથી પતિનું શાસન કરતી, પતિથી છૂટી પડ્યાં પછી અતિશય વિરહવેદના અનુભવતી છતાં માનિની જેમ માન સાચવતી અને પતિનું અવસાન થતાં, પુનર્લગ્નની છૂટ હોવા છતાં “ના, ના, આટલે વરસે મારે જીવતર પર થીંગડું નથી દેવું” એ નિશ્વયવાળી ખેમીમાં આર્યસંસ્કારિતાનું સાચું રૂપ દેખાય છે.

   વાતની શરૂઆત પણ ઘણી આકર્ષક છે. જાજરૂનાં પગથિયાં ઉપર બેઠલાં ધનિયો અને ખેમી – ધનિયાને બીડી સળગાવવામાં મદદ કરતી ખેમી કોઈ પણ ચિત્રકારની કલમને આકર્ષે એવી છે. અહીંયાં એ પણ નોંધી લેવું જોઈએ કે જીવનમાં જે સ્થળ ગંદુ ગણાય છે એ કળામાં ભાવના સંબંધથી કેવી જુદી રીતે ભાસે છે ! જીવન અને કલાનો આ સંબંધ કે વિરોધ લાક્ષણિક છે ! પણ એ શબ્દચિત્ર જોવા જેવું છે :
   ‘લે, હું આડું લૂગડું ધરું.’ ખેમીએ લાજ કાઢવાનો છેડો લાંબો તાણ્યો અને ધનિયાની પાસે જઈ તેના મોઢા આગળ પવન આડો ધર્યો. ધનિયાની દીવાસળી સળગી. તે શ્વાસ અંદર લે અને મૂકે તે પ્રમાણે દીવાસળીનો પ્રકાશ ઝબક ઝબક થવા લાગ્યો. ધનિયો તેની પત્નીના જુવાન, ભરેલા, ઘઉંવર્ણા પણ ઉજ્જ્વલ, મોટી તેજસ્વી આંખોવાળા, નાકે મોટો કાંટો પહેરેલા મુખ સામે જોઈ રહ્યો. બીડીની લિજ્જત કરતાં તે નવોઢાના સૌંદર્યપાનમાં ગરકાવ થઈ ગયો. બીડી સળગી એટલે ખેમી મૂળ જગ્યાએ ખસવા જતી હતી તેને ધનિયાએ કહ્યું :
   ‘લે, મારા સમ, આઘી જા તો.’
   ‘ગાંડાં ન કાઢય, ગાંડાં,’ કહેતી ખેમી મૂળ જગ્યાએ ગઈ.
   ‘તારા સમ, ખેમી, તું મને બહુ વહાલી લાગ છ !’
   નાત કરનારે ધનિયાનું અપમાન કર્યું અને ધનિયો ઉદાસ થઈ ગયો, એ ખેમીથી સહન ન થયું અને પોતે વિરુદ્ધ હોવા છતાં ધનિયાને આઠ આના દારુ પીવા આપ્યા – એ રેખા આ વાર્તાચિત્રની મહાન રેખા છે. એના ઉપર વિશેષ ટીકા નહિ કરું. પ્રેમ એ દુનિયાના કોઈ પણ ધર્મ કરતાં મોટી વસ્તુ છે !

   ‘નવો જન્મ’ વાર્તા શોકની ગાઢ છાયામાં શરુ થાય છે અને શાંત ઉલ્લાસના વાતાવરણમાં પૂરી થાય છે. એક શ્રીમંત કુટુંબ ઘસાઈ જાય છે. ઘરનો મોભો સાચવનાર બાઈનો બાકી રહેલો એક દીકરો મરી જાય છે. જીવનમાં પડી શકે એટલી આફત ઝમકુકાકીને પડી છે. એ પહેલું ચિત્ર ! બીજા ચિત્રમાં સંસારમાં શૂન્ય જેવાં ઝમકુકાકીનું મન ભ્રષ્ટ થાય છે, ચોરીથી માખણ ખાય છે. પુરુષ આમાં અધ:પાત જુએ છે, પણ સ્ત્રી એની સહજ શક્તિથી આખી સ્થિતિ સમજી જાય છે અને ઝમકુકાકીના પહેલાંના આભારનાં ભાવભીના સ્મરણથી તેમને પોતાની સાથે મુંબઈ લઈ જાય છે. ત્યાં ઝમકુકાકીનું શૂન્ય જીવન ધીમે ધીમે ઉદ્દેશોથી ભરાતું જાય છે; અને ડોશી જૂની પ્રૌઢતા પાછી પ્રાપ્ત કરે છે.

   આખી વાર્તાનો સાર લેખકનાં શબ્દોમાં કહીએ તો “ઝમકુકાકી જેવાં બિચારાં ઘણાંય પ્રેમને અભાવે વૃથા જીવન ગાળતાં હશે.”

   વાતની શરૂઆત દ્વિરેફ, ભાવ પ્રમાણે શબ્દશૈલી કેવી રીતે ઘડી શકે છે તેનો સુંદર નમૂનો છે ! ડોશીના છોકરાના મરણથી જે કાળો કેર થઈ ગયો છે તેનું બહુ બલવાન આલેખન થયું છે; અને ડોશીના દિલનું દર્દ પણ હિંદુ કુટુંબના જીવન તરફ સહાનુભૂતિથી જોનાર જ ચીતરી શકે એવું છે.

   ડોશીના ચિત્તના પરિવર્તનો, કમલાની સ્ત્રીસહજ સમજણ અને પ્રેમ ગુજરાતના સ્ત્રીજીવનમાં દૃષ્ટિવાળા લેખકનાં છે.

   આ રીતે તેરે વાર્તા ગુજરાતના ચાલુ જીવનમાં સહેજે સ્ફૂરતી વાતો છે. વાંચનાર જોશે કે પ્રત્યેક વાર્તા વૈશિષ્ટ્યવાળી છે અને દરેકમાં કાંઈ ને કાંઈ નવીનતા છે, છતાં વાંચનાર, વાર્તાની કલાનો જે ક્રમિક વિકાસ આ સંગ્રહમાં દેખાય છે તે ઉપરથી જોશે કે ‘અભ્યાસથી નિપુણતા વધે છે’એ નિયમ દ્વિરેફને પણ લાગુ પડે છે ! હસવું અને રડવું એ બે જીવનના મુખ્ય ભાવો છે. દ્વિરેફ આંસુને હાસ્ય નીચે છુપાવવાનું વધારે પસંદ કરે છે !

   દ્વિરેફની આ વાતો ફિલસૂફની તટસ્થતાથી લખાઈ છે કે નહિ તે વિશે નિર્ણય આપવાનો મારો અધિકાર નથી. લાગણીના પ્રવાહમાં ખેંચાઈ જઈ સંયમ ન વીસરવો એ ફિલસૂફનું લક્ષણ હોય તો તે આ વાર્તાઓમાં છે. પણ ફિલસૂફ એટલે પ્રાસાદની ટોચેથી શેરીમાં ફરનાર માણસને જોનાર વ્યક્તિ એવો અર્થ થતો હોય તો આ વાર્તાઓનો લેખક ફિલસૂફ નથી.

   પણ દ્વિરેફે મોટી ભૂલ એ કરી છે કે રામનારાયણ પાઠકના તખલ્લુસથી તેમણે ‘પ્રમાણશાસ્ત્રપ્રવેશિકા’ લખી છે અને લોકોને સમજતાં તકલીફ પડે એવા લેખો લખ્યા છે !

(૩)

   પ્રથમ આવૃત્તિ વેળાએ જે કામ કરવાની હિંમત ના ચાલી તે કરવાની બીજી આવૃત્તિમાં મેં ધૃષ્ટતા કરી છે ! દ્વિરેફની વાતોને જે આદર મળ્યો છે, તેનાં જે વિવેચન થયાં છે તે ઉપરથી મારા કેટલાક મતોને સમર્થન મળ્યું છે તેથી જ આ ધૃષ્ટતા કરવા પ્રેરાઉં છું. વળી દ્વિરેફ જેલમાં હતા ત્યારે આ આજ્ઞા કરેલી એટલે પણ માનવી પડી. જેલમાં જઈ આવેલા માણસોને એક વિરલ સત્તા મળે છે !

   પણ સૌથી આશ્ચર્યકારક વાત તો એ છે કે આ ઉપોદઘાત લખાવીને દ્વિરેફે પ્રણાલિકાભંગ કર્યો છે. ઉપોદઘાત હમેશાં વધારે વયોવૃદ્ધ, વધારે પ્રતિષ્ઠિત, વધારે વિદ્વાન વડીલોને હાથે લખાવવાનો રિવાજ છે. હું આ દરેક બાબતમાં દ્વિરેફ કરતાં નાનો છું, અને છતાં તેઓએ મને ઉપોદઘાત લખવા કહ્યું !

   પણ આમાં જ દ્વિરેફના સ્વભાવની એક વિશેષતા છે.
   આ વાર્તાઓના સંગ્રહનો ઉપોદઘાત લખવાની મારી એક લાયકાત છે તે હું નમ્ર અભિમાનથી સ્વીકારું છું. આ વાતો રચાતી હતી ત્યારે તેનો અનેક વાર સાક્ષી હતો. અમુક બાબતો કઈ જીવતી વ્યક્તિમાંથી લીધી છે અથવા કઈ વ્યક્તિ માટે છે તેની પણ મને ખબર પડતી, અને તે તે વાર્તા ‘યુગધર્મ’ કે ‘પ્રસ્થાન’માં પ્રકટ થાય તે પહેલાં મને એ વિશે મત આપવાનો અધિકાર મળ્યો હતો !

   પણ અત્યારે તો મને ઉપોદઘાતના લેખક તરીકે ઉપરીપણું મળ્યું છે એટલે એ હોદ્દાની રુએ બધા ઉપોદઘાતકારોની જેમ હું પણ આશા રાખીશ કે લેખક આ સંગ્રહમાં જે આશા ઉત્પન્ન કરે છે તે આશાને આવા બીજા સંગ્રહો પ્રકટ કરી પૂરી કરશે !

રસિકલાલ છો. પરીખ
માદલપુર, અમદાવાદ
તા.૨૫/૧૦/૧૯૩૦


0 comments


Leave comment