7 - ભાગ – ૭ / એન્જોયગ્રાફી / રતિલાલ બોરીસાગર


   એન્જ્યોગ્રાફી માટે મદ્રાસની એપોલો હૉસ્પિટલમાંથી એપૉઇન્ટમેન્ટ તો મગાવી. પણ એપોલો હૉસ્પિટલમાં સારવાર કરાવવા માટે માણસ આર્થિક રીતે પોલો નહિ - અપોલો – નક્કર હોવો જોઈએ. હું તો આ બાબતમા સુદામો હતો. એટલે મારે બે કામ કરવાનાં હતાં : (૧) એન્જ્યોગ્રાફી માટે મિત્રો પાસેથી પંદરેક હજાર રૂપિયા એકઠા કરવાના હતા અને બાયપાસ સર્જરી કરાવવાની થાય તો એને માટે બીજા પચાસેક હજાર રૂપિયાનાં વચન મેળવવાનાં હતાં. (ર) બાયપાસ સર્જરી દરમિયાન જો હું પોતે બાયપાસ ન થઈ જાઉં તો મારા સ્વહસ્તે અને બાયપાસ થઈ જાઉં તો (મિલકતના નહિ માત્ર દેવાના) મારા વારસદાર દ્વારા આ નાણાં હપતે હપતે મિત્રોને પાછાં આપી શકાય તે માટે સરકારી નિયમ પ્રમાણે રિ-ઇમ્બર્સમેન્ટનો લાભ મેળવવા કેટલાંક જરૂરી પ્રમાણપત્રો મેળવવાનાં હતાં.

   સરકાર એના કર્મચારીઓને મેડિકલ રિઇમ્બર્સમેન્ટનો લાભ આપે છે. સરકારનું કામ કરતાં કરતાં (જોકે ખરેખર તો ‘સરકારનો પગાર લેતાં લેતાં’ એમ કહેવું એ સત્યની વધુ નજીક ગણાય.) કોઈ કર્મચારી માંદા પડે અને સરકારી નિયમ પ્રમાણે સારવાર કરાવે અને સાજો થાય તો સારવારનો ખર્ચ સરકાર તરફથી મળે. આને ‘મેડિકલ રિ-ઈમ્બર્સમેન્ટ’ કહે છે, અમારું બોર્ડ સરકારના નિયમોને અનુસરતું હોવાથી મેડિકલ રિ-ઇમ્બર્સમેન્ટ માટે સરકારના નિયમો પ્રમાણેની કાર્યવાહી કરવી પડે તેમ હતી. આ માટે સૌપ્રથમ, મારે હૃદયની સારવાર લેવા માટે રાજ્યની બહાર જવાનું આવશ્યક છે તેવું પ્રમાણપત્ર સિવિલ હોસ્પિટલમાંથી મેળવવું પડે તેમ હતું. ઉચ્ચવર્ગના કેટલાક અધિકારીઓ તો રાજ્ય બહાર જ નહિ, દેશ બહાર જઈને આવી સારવાર લઈ આવે છે તો નીચ વર્ગના આ અધિકારીને બહાર સારવાર લેવાનું પ્રમાણપત્ર સહેલાઈથી મળી રહેશે એવી મને આશા હતી. મારી રોગનો મધ્યયુગ તપતો હતો. રાજ્ય બહાર સારવાર લેવા માટેનું પ્રમાણપત્ર મેળવવામાં વિલંબ થાય તો સ્વજનોને મારું મૃત્યુપ્રમાણપત્ર મેળવવાનો વખત આવે એમ હતું. એટલે સારવાર લેવામાં વિલંબ પોસાય તેમ ન હતો. પણ આવા પ્રમાણપત્ર વગર સારવાર લેવા હું સુપાત્ર ઠરતો નહોતો. એટલે મારા તમામ રિપોર્ટ લઈ, દુખતા હૃદયે અને નત મસ્તકે હું સરકારી હૉસ્પિટલમાં હાજર થયો.

   “મારે મદ્રાસ જવું છે.” અત્યંત વિનમ્રતાથી મેં નિવેદન કર્યું. ‘મદ્રાસ જવા માટે આ માણસ કાળુપુર રેલવે સ્ટેશને જવાને બદલે અહીં સિવિલ હોસ્પિટલમાં શા માટે આવ્યો હશે એવો પ્રશ્ન ડોક્ટરને જરૂર થયો હશે, પણ એ કશું બોલ્યા નહિ.

   “મને છએક મહિનાથી ચેસ્ટ પેઇન રહે છે. મેં બધા ટેસ્ટ કરાવ્યા છે. મારે એન્જ્યોગ્રાફી અને બાયપાસ સર્જરી માટે મદ્રાસ જવું છે.” મેં થોડી વીગત આપી. મરવા માટે આ માણસ છેક મદ્રાસ શા માટે જાય છે, અહીં પણ એટલું તો થઈ શકે એવો બીજો પ્રશ્ન પણ ડૉક્ટરના મનમાં ઉદ્દભવ્યો હશે, પરંતુ આ વખતે પણ એ કંઈ બોલ્યા નહી.

   “હું એક બોર્ડમાં અધિકારી છું. મને સરકારી નિયમ પ્રમાણે મેડિકલ રિ-ઇમ્બર્સમેન્ટ મળી શકે તેમ છે, પણ એ માટે આપના પ્રમાણપત્રની જરૂર છે.”

   “જે સારવાર અહીં મળી શકે તેમ ન હોય અથવા જે સારવાર માટે અહીં અપૂરતી સગવડ ન હોય તેને માટે જ આવું પ્રમાણપત્ર આપી શકાય.” ડૉક્ટર બોલ્યા. આ સાંભળી મને એ જ ક્ષણે ચેસ્ટ પેઇન થવા માંડ્યું. આ સરકારી હૉસ્પિટલ અદ્યતન સાધનોવાળી છે અને અહીંના ડોક્ટરો પોતપોતાના ક્ષેત્રના નિષ્ણાત છે એની મને ખબર હોવા છતાં સરકારી હોસ્પિટલમાં એન્જ્યોગ્રાફી અને બાયપાસ સર્જરી કરાવવી પડશે રે ખ્યાલે હું ભયભીત થઈ ગયો. ઓ. હેનરિની વાર્તા ‘લાસ્ટ લીફ’ની બીમાર નાયિકાના મનમાં એવી ગ્રંથિ બંધાઈ ગઈ હતી કે પોતાની બારીમાંથી દેખાતી ડાળીનું છેલ્લું પાદડું ખરી પડશે ત્યારે પોતે મરી જશે એમ કોઈ ગંભીર બીમારી માટે સરકારી હોસ્પિટલમાં સારવાર લેવા જવાનું થશે તો ‘જવાનું’ જ થશે ત્યાંથી ‘આવવાનું’ નહિ થાય એવી ગ્રંથિ મારા મનમાં દૃઢપણે બંધાઈ ગઈ હતી (આજે પણ આ ગ્રંથિ નિર્મૂળ નથી થઈ.) નારા એક પિતરાઈ ભાઈએ વર્ષો પહેલાં એક સરકારી હોસ્પિટલમાં એપેન્ડિક્સનું ઓપરેશન કરાવેલું. ઓપરેશન વખતે પેટ ખોલ્યાં પછી ડોકટરોને ખ્યાલ આવ્યો કે એપેન્ડિક્સ તો નથી. પણ આ બિચારો ઘણી મોટી શ્રદ્ધા સાથે પોતાની પાસે આવ્યો છે, ઓપરેશનની બધી તૈયારીઓ કરી છે – આ પછી કંઈ ન કરવું એ પોતાનો ધર્મ ચૂકવા જેવું ગણાય એમ માની થોડુંઘણું કંઈક કાપી નાખેલું ( આમ મારા કઝિન માને છે.) જેને કારણે આજે વર્ષો પછી પણ તેઓ એ હોસ્પિટલને ભૂલ્યા નહિ. આજે પણ એમનો પેટનો દુખાવો ચાલુ છે ને જીવનભર ચાલુ રહેશે એવી એમને જ નહિ એમની દવા કરનાર વૈદ્યરાજને પણ ખાતરી છે. એમની દવા કરનાર બે વૈદ્ય તો આજે હયાત પણ નથી. એમનો આ કિસ્સો બન્યો ત્યારે મારી ઉંમર સોળ વર્ષની હતી. સોળે સાન આવે છે એમ કહે છે. મને પહેલી સાન સરકારી હોસ્પિટલ વિશે આવી. એ સમયથી આજ સુધી સરકારી હોસ્પિટલનું નામ પડે છે ને હું ગભરાઈ જાઉં છું. એક સરકારી હોસ્પિટલમાં એક માણસના પેટનું ઓપરેશન કર્યા પછી ડોક્ટરનો નેપકીન દર્દીના પેટમાં રહી ગયો હતો એવા સમાચાર છાપામાં આવ્યા હતાં. એના પર મેં એક લેખ પણ લખેલો. મારા કિસ્સામાં આવું કંઈ થાય તો મારી સમાધિ પર લખવાના શિલાલેખનું મેટર લખી રાખી પછી જ મારે હોસ્પિટલમાં દાખલ થવું જોઈએ એવો વિચાર મને આવી ગયો, પણ હું કશું બોલ્યો નહિ.

   મારા રિપોર્ટ જોઈ ડોક્ટર ગંભીર બની ગયા, કહે, “હું તમને પ્રમાણપત્ર આપીશ.” આ સાંભળી હું ધન્ય બની ગયો.
* * * * *
   મદ્રાસથી ડૉ. ગિરિનાથની એપૉઇન્ટમેન્ટ આવી ગઈ, રાજ્ય બહાર સારવાર લેવા અંગેનું પ્રમાણપત્ર મળી ગયું. હવે માત્ર નાણાં વગરના આ નાથિયા માટે નાણાં મેળવવાનું કામ બાકી રહ્યું એમ મને થયું. પણ એમ નહોતું. પ્રમાણપત્ર મેળવવા અંગેનું માત્ર પહેલું ચરણ પૂરું થયું હતું; સિવિલ હોસ્પિટલમાંથી પ્રમાણપત્ર મેળવ્યા પછી મારે ગાંધીનગરની આરોગ્ય અને તબીબી સેવાઓની કચેરીમાંથી એક બીજું પ્રમાણપત્ર મેળવવાનું હતું. સિવિલ હૉસ્પિટલે મને રાજ્ય બહાર જવાની પરવાનગી આપતું પ્રમાણપત્ર આપ્યું તો આ કચેરી કદાચ મને દેશ બહાર સારવાર લેવાની પરવાનગી આપે તો નવાઈ નહીં એવો એક વિચાર પણ મને આવી ગયો.

   સરકારી કામકાજ માટે મેં એક શોધ કરી છે – જે-તે ઓફિસના કોઈ ઓળખીતાને શોધી કાઢો, અથવા જે-તે ઓફિસના જે-તે અધિકારી કર્મચારીને ઓળખતા હોય એવા બહારના તમારા કોઈ ઓળખીતાને શોધી કાઢો અને એમને સાથે લઈ જાઓ. (અલબત્ત, આ ઉપાય કેવળ નિયમસરનાં કામો માટે છે. નિયમ બહારનાં કામો ફક્ત દ્રવ્યની સહાયથી કરાવી શકાય છે એવી વ્યાપક માન્યતા છે. પણ મને એનો કોઈ જાતઅનુભવ નથી.) મેં એક સાહિત્યરસિક સરકારી અધિકારી મિત્રનું શરણ શોધ્યું. મારી સાથે હૃદયના સંબંધથી જોડાયેલા આ મિત્રે મારા હૃદયની સારવારમાં મદદરૂપ થવા હૃદયપૂર્વકની તત્પરતા દર્શાવી.

   અમે આરોગ્યખાતાની કચેરીમાં ગયા. સરકારી મિત્રના ‘અસરકારી મિત્ર’ (એટલે કે જે અધિકારી પાસેથી પ્રમાણપત્ર મેળવવાનું હતું એમના પર અસર કરી શકે એવા મિત્ર) રજા પર હતા. એ મિત્રના બીજા મિત્રને શોધ્યા. પણ એ ચા પીવા ગયા હતા. ચા આરોગ્ય માટે નુકસાનકારક છે એની જાણ આરોગ્યખાતાના કર્મચારીને જ નથી એની મને નવાઈ લાગી. ‘આવતી કાલે ફરી આવીશું’ એવો નિશ્ચય કરી અમે પાછા ફર્યા.

   બીજે દિવસે અમે ફરી વાર ગયા. પેલા મિત્ર આજે ઉપસ્થિત હતા. મારી ભલામણ કરવા આવેલા મિત્રે એમને અમારા આગમનના પ્રયોજનથી વાકેફ કર્યા.
   “તમારી કચેરીએ અમારી કચેરીના પ્રમાણપત્ર માટે તમને જે કાગળ આપ્યો હોય તે લાવ્યા છો ?”

   મારી કચેરી મને પગાર સિવાયનું જે કંઈ આપે છે તે મારાથી એક વાર ક્યાંક મુકાઈ જાય છે પછી ભાગ્યે જ જડે છે ! આ ભાઈ કહેતા હતા તેવો કશોક કાગળ મને મારી કચેરીએ આપ્યો હતો ખરો, પણ અત્યારે આ કાગળ ક્યાં હશે એ મને યાદ નહોતું. મારું હૃદય જ નહિ, મગજ પણ નબળું હોવાની આશંકાપેલા ભાઈને થઈ હોય એમ લાગ્યું. એમણે કહ્યું, “કશો વાંધો નહિ. તમે અરજી લખી આપીને બેદિવસ પછી આવો. પ્રમાણપત્ર તૈયાર રાખીશ."

   “બે દિવસ પછી તો મારે મદ્રાસની એપોલો હોસ્પિટલમાં એડમિટ થવાનું છે; ઇમરજન્સી છે.” ૧૯૭૫થી ૧૯૭૭ સુધીના ગાળામાં સરકારી કર્મચારીઓ ‘ઇમરજન્સી' શબ્દથી એટલા બધા ભયભીત થઈ ગયા હતા કે આજે પણ એ ભય સાવ નિર્મૂળ નથી થયો. ‘ઇમરજન્સી' શબ્દ સાંભળતાં જ પેલા ભાઈ ઊભા થઈ ગયા ને મને એમની ખુરશીમાં બેસાડી દીધો. પછી તરત જ ‘હું ફોન કરીને હમણાં જ આવું છું કહીને ક્યાંક ઊપડી ગયા.

   “એ એમ્બુલન્સ માટે ફોન કરવા ગયા હોય તો એમને ના કહો. મને તરતમાં કશું થાય તેમ નથી.” મેં કહ્યું.
   “સરકારી કર્મચારીના કામમાં વિઘ્ન નાખવું એ ગુનો છે.” મિત્રે કહ્યું. એટલામાં તો એ ભાઈ પાછા આવ્યા ને ઊભાં ઊભાં પ્રમાણપત્ર કાઢી આપ્યું. (ખરેખર ઊભાં ઊભાં જ-કારણ કે એમની ખુરશીમાં મને બેસાડ્યો હતો અને બીજી ખુરશીમાં મિત્ર બેઠા હતા. ત્રીજી ખુરશી ત્યાં હતી નહીં.) પ્રમાણપત્ર કાઢી, એના પર એમના સાહેબની સહી પણ એ પોતે જ લઈ આવ્યા. હું જીવતો હોઉં ત્યાં જ આ પ્રમાણપત્ર મારા હાથમાં પકડાવી દેવાનો એમનો સંકલ્પ જોઈ હું પ્રસન્ન થયો. એમણે પ્રમાણપત્ર મારા હાથમાં મૂક્યું. મેં ‘થેંક્યું’ કહી મારા જીવતા હોવાની એમને ખાતરી કરાવી. પણ પ્રમાણપત્ર જોતાં હું ચમક્યો. એમાં મને બોમ્બેની કે.ઈ.એમ. હોસ્પિટલમાં જવાની પરવાનગી આપવામાં આવી હતી. મેં બીતાં બીતાં પૂછ્યું, “મારે મદ્રાસની એપોલો હોસ્પિટલમાં સારવાર લેવા જવાનું છે. તમે કે.ઈ.એમ.ની જ પરવાનગી કેમ આપી ?”

   “આમાં કેમનો પ્રશ્ન જ નથી. સરકારે માન્ય કરેલી હોસ્પિટલમાં જ સારવાર લેવાની મંજૂરી આપી શકાય.”
   “પણ પદ્રાસથી એપૉઇન્ટમેન્ટ આવી ગઈ છે. ઇમરજન્સી છે.”

   ‘ઇમરજન્સી' શબ્દ સાંભળી એ ફરી ચમક્યા. કહે, “અત્યારે તમે મદ્રાસ જઈ આવો. પછી ખાસ કિસ્સા તરીકે બિલ મંજૂર કરાવી શકાશે.” સરકારમાં આ ખાસ કિસ્સો’ શબ્દ અદ્ભુત છે. હાથીની પૂંછડી પસાર થઈ શકે એટલી જગ્યા હોય તોપણ નિયમમાં જોગવાઈ ન હોય તો પૂંછડી પસાર ન કરાવી શકાય. પણ એટલી જ જગ્યામાંથી ખાસ કિસ્સા તરીકે હાથી પણ પસાર કરાવી શકાય. મારું બિલ પણ ખાસ કિસ્સા તરીકે મંજૂર કરાવી શકાશે એવી શ્રદ્ધા રાખનાર ભાઈનો આભાર માની, કોઠાયુદ્ધનું બીજું ચક્ર પૂરું કરી, અમે પાછા ફર્યા.
* * * * *
   રિ-ઇમ્બર્સમેન્ટના પૈસા તો હું મદ્રાસથી જીવતો પાછો ફરું તો ને ત્યારે જ મળવાના હતા. જીવતો પાછો ન ફરું તો કુટુંબીજનોને વીમાના પૈસા મળવાના હતા. મરેલો પાછો ફરું તો રિ-ઇમ્બર્સમેન્ટના પૈસા મળે કે નહિ તે હું જાણતો ન હતો. એટલું દૂરનું મેં જીવનમાં ક્યારેય વિચાર્યું પણ નહોતું. આવા સંજોગોમાં સરકારી નિયમ શો છે તે જાણવાનો સયમ પણ નહોતો એટલે મેં સઘળું ધ્યાન એન્જ્યોગ્રાફીના ખર્ચની વ્યવસ્થા કરવા પર કેન્દ્રિત કર્યું.

   ભગવાને જન્મથી આજ સુધી જે હૃદયને સાવ મફતમાં ધબકતું રાખ્યું હતું તેને હવે પછી ધબકતું રાખવા મારે મોટી રકમ ખર્ચવાની હતી. મને ખાતરી થઈ ગઈ કે જો બાયપાસ સર્જરી કરાવવાની થશે તો મારા હૃદયનો તે પછીનો પ્રત્યેક ધબકાર કેવળ લેણદારો કાજે જ હશે. પણ આ બધી તો પછીની વાત હતી. પહેલાં તો આટલી મોટી રકમ જ કોઈના ખાતામાંથી બાયપાસ કરાવવાનો પ્રશ્ન હતો. છેલ્લાં પાંચેક વર્ષથી મેં ઉછીના પૈસા લઈ ચલાવવાની પદ્ધતિનો ત્યાગ કર્યો હતો. આ કારણે મને અને મારાં સ્વજનોને એક પ્રકારની ગૂંગળામણ થતી હતી; કારણ કે આ પહેલાંની મારા જીવનની તમામ નાનીમોટી ઘટના- દુર્ઘટનાઓ મેં સ્વજનો-મિત્રોની ઉદાર આર્થિક સહાયથી જ પાર પાડી હતી. મારી એમ.એ. સુધીની વિદ્યા પ્રાપ્તિ સરકારની ને સ્વજનોની આર્થિક સહાયથી થઈ હતી. ગૃહલક્ષ્મીનું આગમન અન્ય ગૃહોની લક્ષ્મી પર આધારિત હતુ. મિત્રોના પૈસે મેં ફલેટ ખરીદ્યો હતો. મિત્રોના પૈસે જ ફ્લેટને સજાવ્યો હતો. ટૂંકમાં, નરસિંહ મહેતા અને સુદામાના પેઠે મારો સઘળો જીવનવ્યવહાર મિત્રોની કૃપાથી જ ચાલ્યો હતો. (આમ છતાં. હુ નરસિંહ જેવો મોટો સાહિત્યકાર કે સુદામા જેવો મોટો ભક્ત કેમ ન થયો તેનુ મને ઘણી વાર આશ્ચર્ય થાય છે.) એટલે મેં ઉછીનું દ્રવ્ય ત્યાજ્ય ગણ્યું એ મારે માટે બિલકુલ સ્વાભાવિક નહોતું. પરમ કૃપાળુ પરમાત્માને પણ મારું આ પગલુ સ્વીકાર્ય ન બન્યું તેથી જ ઉછીના પૈસા લેવાની - ઘણા બધા પૈસા ઉછીના લેવાની પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ. અલબત્ત, હવે ક્યારેય કોઈની પાસેથી ઉછીના પૈસા ન લેવા એવી મારા હૃદયની ભાવના અકબંધ હતી, પણ એ ભાવના અકબંધ રાખવા જતાં હૃદય બંધ પડી જાય એવી શક્યતા હતી.

   મહાભારતના યુદ્ધમાં અર્જુનને બચાવવા શ્રીકૃષ્ણે શસ્ત્રો ન સાહવાની પોતાની પ્રતિજ્ઞાનો ભંગ કર્યો હતો. અહીં તો મારી જાતને જ બચાવવા મારે પ્રતિજ્ઞાભંગ કરવાનો હતો. એટલે મેં ઝાઝા મનોમંથન વગર પ્રતિજ્ઞાનો ભંગ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો. પરંતુ આટલી મોટી રકમ આપનારનું ખિસ્સું જ નહિ, હૃદય પણ મજબૂત હોવું જોઈએ. મારું હૃદય જો મદ્રાસમાં અટકી પડ્યું તો એ સમાચારમાત્રથી ઉછીના પૈસા આપનાર સ્વજનોનાં હૃદય બંધ પડી જાય તે શક્યતા નકારી શકાય તેમ નહોતી. એટલે મજબૂત ખિસ્સાવાળા અને મજબૂત હૃદયવાળા સ્વજનોનું હીટલિસ્ટ બનાવ્યું. પહેલાં પણ હું આવાં હીટલિસ્ટ બનાવતો ને પ્રાચીન સમયમાં રાજાઓ જેમ મૃગયાએ નીકળતા તેમ હું પણ સ્વજનોની શોધમાં નીકળતો પરંતુ હૃદયની તકલીફને કારણે મારાથી મૃગયાએ નીકળાય તેમ નહોતું; સમય પણ ઓછો હતો એટલે મેં શિકારને જ સામેથી નિમંત્રવાનું નક્કી કર્યું.

   હીટલિસ્ટના પહેલા મિત્રને ટેલિફોન કરીને ઘેર આવી જવા કહ્યું. તેઓ તરત જ આવ્યા. આવીને એમણે મારી તબિયતના સમાચાર પૂછ્યા. પોતાને બોલાવવાના પ્રયોજન અંગે પૃચ્છા કરી મેં પૂછ્યું, “તમને ક્યારેય હૃદયની તકલીફ થયેલી ?” તેઓ કહે, “હા, તમે અમદાવાદમાં આવ્યા તે પહેલાં બે મોટા એટેક આવી ગયેલા. પણ આપણે બહુ પરવા રાખતા નથી.” કહે છે કે ત્રીજો એટેક જીવલેણ નીવડે છે. એમને ત્રીજો એટેક મારા અમદાવાદ આવવાને કારણે આવે એ મને યોગ્ય ન લાગ્યું. એટલે મેં ખાસ કશું કામ નહોતું. આ તો એકલાં એકલાં કંટાળેલો એટલે કંપની માટે બોલાવેલા એમ કહી, ચાપાણી પાઈ, ગપ્પાં મારી વિદાય કર્યા.

   બીજા મિત્ર પણ સંદેશો મળતાં જ આવી પહોંચ્યાં. આવતાં જ એ પરસેવો લૂછવા માંડ્યા. એમને પરસેવો લૂછતા જોઈ હું ગભરાયો. પરસેવો થવો એ હૃદયરોગનું એક ચિન્હ છે તે હવે હું જાણતો હતો. અલબત્ત, પરસેવો વળે એટલે હૃદયરોગ હોય જ એવું ન કહેવાય એ પણ હું જાણતો હતો, પરંતુ હમણાંહમણાંથી મને જ્યાં ત્યાં હૃદયરોગની આશંકા થવા માંડી હતી. મેં મિત્રને પૂછ્યું, “કેમ આટલો બધો પરસેવો વળ્યો છે ?”
   “મને પરસેવો તો બહુ જ વળે – શિયાળામાં પણ.” એમણે સ્પષ્ટતા કરી.
   “તમે ક્યારેય કાર્ડિયોગ્રામ કરાવ્યો છે ?”

   “કેમ ? મારે શા માટે કાર્ડિયોગ્રામ કરાવવો પડે?"
   “આપણા લોકોનું આ જ દુ:ખ છે.” મેં એમને સલાહ આપવાની તક ઝડપી. : “પશ્ચિમમાં લોકો ચાળીસ વરસ થાય એટલે પછી દર વર્ષે ચેક-અપ કરાવે - આપણે તો રોગ થાય પછી જ ઉપચાર કરાવવાના.''
   “પણ એમાં મારી વાત ક્યાં આવી ?” મિત્રને થોડો વધુ પરસેવો વળ્યો – અથવા મને એમ લાગ્યું.
   "કેમ ? તમને બહુ પરસેવો નથી થતો?”

   “થાય છે ને ! એટલે તો ઈન્કમટેક્ષવાળાને કહું છું કે મારી બધી કમાણી પરસેવાની જ છે.”
   “જુઓ ! તમે આમ લાઇટલી ન લો. પરસેવો વળે એ હૃદય નબળું હોવાની નિશાની ગણાય. ગણાય જ એમ નહિ – પણ ગણાય પણ ખરી. એટલે પરસેવો બહુ વળતો હોય તો સાવચેતી ખાતર કાર્ડિયોગ્રામ કરાવી લેવો જોઈએ. મારે આવતી કાલે કાર્ડિયોગ્રામ કરાવવાનો છે. તમે સાથે આવો.”

   “ હું સાથે જરૂર આવું, પણ મારે કાર્ડિયોગ્રામની કોઈ જરૂર નથી.”
   “આવો ઓવર કોન્ફિડન્સ ન રાખવો. કદાચ તમારે મારી જેમ એન્જ્યોગ્રાફી કરાવવાની જરૂર પણ હોય.”

   બીજે દિવસે હું એમને પરાણે મારી સાથે લઈ ગયો. ડોકટરે પણ એમની પ્રાથમિક તપાસ પછી કાર્ડિયોગ્રામની કોઈ જરૂર નથી એવું કહ્યું. પણ મેં મનના – મારા મનના સંતોષ ખાતર કાર્ડિયોગ્રામ લેવાનો આગ્રહ કર્યો. કાર્ડિયોગ્રામ એકદમ નૉર્મલ આવ્યો.

   અમે ઘેર આવ્યા એટલે મેં કહ્યું, ‘‘તમારા એન્જ્યોગ્રાફીના પૈસા બચી ગયા. એ પૈસાનો હવે હું ઉપયોગ કરવા ધારું છું.”

   “મારા પૈસા તો બચેલો જ હતો પણ તમારે એન્જ્યોગ્રાફી માટે મારી પાસેથી પૈસા લઈ જવા હોય તો ખુશીથી લઈ જાવ. ઓપરેશનની જરૂર પડે તો એ માટેય હું વ્યવસ્થા કરી આપીશ.”

   આ જગતમાં એકલા સુદામાઓ જ નથી જન્મતા, કૃષ્ણો પણ જન્મે છે. ધનની બાબતમાં હું નચિંત થઈ ગયો એટલે મન પરથી ઘણો બોજો હળવો થઈ ગયો.
* * * * *
   એક સુપ્રભાતે હું અને મારા મોટા ભાઈ – જેને હું નાનાભાઈ કહું છું – મોટા ભાઈ કરતાં નાના એટલે નાનાભાઈ – મદ્રાસ જવા ઊપડ્યા.
(ક્રમશ....)


0 comments


Leave comment