15 - પ્રતિમા કે પ્રિય ? / કંચનલાલ વાસુદેવ મહેતા 'મલયાનિલ'


   તે મીણનાં પૂતળાં બનાવતો– એવાં તો આબેહૂબ અને ખૂબસૂરત કે ગામગામનાં લોક તે જોવા આવતાં. વરસમાં એકાદ પ્રદર્શન હોથ્વાતો અને તેમાં નાની સરખી શી રાખો પોતાની કલાનો સ્વાદ અન્યને ચખાડતો. વળી તે અટ્ટલ ચિત્રકાર હતો. રવિવર્માની રંગપૂર્તિ અને મ્હાત્રેની કળા બંને એનાં એકના જ હાથમાં હતાં. જો તે ગુલાબ બનાવે તો જરૂર ત્યાં બુલબુલ આવી ભેગાં થાય. જો તે કમળ ઉપજાવે તો ઘણા ભમરાઓ ત્યાં ભૂખ્યા આથડે. જયારે તે પાણીની લહરી ચીતરતો ત્યારે બસ તે લહરીઓની સપાટી ઉપર રમવું જ બાકી.

   પ્રદર્શન જોવાને સૌકોઇ ભેગાં થતાં. દૂરનાં શહેર અને ગામોનાં લોકો ઘણીવાર અહીં આવતાં અને કલાકાર કંદર્પની પ્રસરી રહેલી કીર્તિ તેમણે તેનાં પૂતળાં જોવા નછૂટકે પણ ખેંચી લાવતી. જુવાન ખૂબસૂરત અને કેળવાએલી સ્ત્રીઓ એનાં પૂતળાં જોઈ બહાવરી બનતી. ભવિષ્ય–દૂરદૂરનાં અંત–સુધી તેમની કલ્પના જતી અને મનમાં થતું: ‘જિંદગી ઘડી ભરની છે; કાલે કોણ જાણે શું થશે ? મારા પ્રિયતમ, જો હું વ્હાલી હોઉં તો, મારૂં આવું પૂતળું ન કરાવે ?’ પતિને પણ એવા જ વિચાર આવતા. પ્રિયાની–ગત સુખની કોઇને યાદ આવતી અને આવું સજીવન જેવું પૂતળું મૂકી તેની પાસે બેસી ઝૂરીઝૂરી રડવાની અને તેમાં જ આનંદમય રહેવાની ઘણાં વિહરીઓને કલ્પનાઓ સ્ફૂરતી. અર્ધા ખીલેલા ગુલાબના ફૂલ જેવાં કેટલાયનાં બાળકો નિષ્ઠુર યમદેવે ઉઠાવી લીધા હશે. કંદર્પ તેમણે પૂતળાં બનાવી પારણામાં ઝુલાવી આપે તો ! કોઈનાં સ્નેહી ગએલાં–એમની આકૃતિઓ ઘડી, ઘડી વાટો કરવા બેસાડી આપે તો ? ભલે તેઓ ન બોલે. પણ એમની હયાતી, એમના સ્વરૂપની સ્મરણરેખાઓ જ બસ હતી. કંદર્પ એટલે અટ્ટલ શિલ્પી હતો.

   જાણે લલનાઓના હાથપગના ખરી પડતા રંગ ઉપરથી તે આકૃતિઓ રંગતો હોય, –કે શિકારીઓએ વીંધી નાખેલી હરિણીઓની આંખો ભેગી કરી તે મીણમાં દબાવતો હોય, –કે ભમરાઓને પકડીપકડી તેમણે ભમરો ઉપર મૂકતો હોય, –ગમે તેમ પણ તે આબેહૂબ–સજીવન જ–પૂતળાં બનાવી શકતો હતો. વળી ગુજરાતણને છાયલ, પારસણને સાડી, અમે સૌનાં સૌસૌના પહેરવેશ એવી તો કાલથી પહેરાવતો કે તેમાં જરા પણ ભૂલ રહેતી નહિ. શુદ્ધ દક્ષિણી બ્રાહ્મણની કોઈ કુમારિકા બનાવે તો તેનાં નયન નીચાં ઢાળે; પારસણ બનાવે તો વલકુડી જ; ગુજરાતણ તો ભોળી જ. તે સર્વદેશીય કારીગર હતો.

   કેટલીક વખત તો એવું બનતું કે તે પોતે જ પોતાનાં પૂતળાં ઉપર મુગ્ધ બની જતો. જગતની સર્વ વસ્તુઓ એને તુચ્છ હતી એને પોતાની કૃતિમાં ખૂબસૂરતી પૂરતાં પૂરતાં તે પોતે જ બેભાન થઇ જતો. દયામણા દેખાવો બનાવી બનવી તેજાતે જ રડી પડતો. પ્રેમનાં ચિત્રો ચીતરી ચીતરી તે પોતે જ પ્યારમાં ઝપટાયો હતો. સેવાની ભાવનાઓ દર્શાવી દર્શાવી તેણે પોતાનું સર્વસ્વ પ્રથમ મૂકી દીધું હતું. કંદર્પ એક સહૃદય, કવિતામય કવિ હતો.

   પણ કંદર્પ આજનો નાયક નથી. તેના એક મિત્ર હરિચરણની વાત આજ તો હું તમને કહીશ. તે આર્યસામાજિ હતો. મૂર્તિપૂજા, વિધવાવિવાહ, યજ્ઞયાગાદિક વગેરે સંબધી વિચારો કરી એણે પોતાનાં અમુક સિંધ્ધાંત બાંધ્યા હતા, અને તેમાં સર્વ રોતે તે પોતાનાં પંથને અનુસરતો.

   એક વખત હતીચરણ કંદર્પને ઘેર આવ્યો. ચિત્રકાર દેવ સેવામાં બેઠો હતો અને મોટેથી મંત્રો બોલી હાથમાં નાનું સરખું શિવલિંગ લઈ રૂપની જળાધારીથી સ્નાન કરાવતો તેની પૂજા તો હતો. હરિચરણ આજે જ આ પ્રમાણે સવારના પહોરમાં આવ્યો હતો. કંદર્પને પ્રથમ જ આ પ્રમાણે પથ્થર પૂજતો તેણે જોયો. કંદર્પની સામે જોઈ પહેલાં તો જરા હસ્યો, પછી આડું જોયું અને બહાર પરસાળમાં કઈ હીંચકા પર બેઠો.

   કંદર્પ ચતુર હતો. તે સમજી ગયો કે હરિચરણે પોતાની પૂજાની મશ્કરી કરી. કંઇ હરકત નહિ. એજ પળે એણે ગાંઠ વાળી કે હવે એને જો મૂર્તિપૂજક બનવું તો જ હું કંદર્પ.
   પૂજા આટોપી તે સેવામંદિરની બહાર આવ્યો, કપડાં બદલ્યાં અને હરિચરણને લઇ માળ ઉપર ગયો.

   ‘આજે કાંઈ વહેળા વહેળા હરિચરણ ? ઠીક થયું; મારે તમારૂં એક ખાસ કામ હતું.’
   ‘તો બોલને, મને કહેતાં અચકાય છે શાનો ?’
   ‘જુઓ, અ વખત ના પ્રદર્શનને માટે મેં એક કૃતિ સરજી છે. પણ મારૂં ઘર છે નાનું અને તેમાં ઉંદરનો પાર નથી; તો તમારે ત્યાં બંગલાના એક ભાગમાં મૂકી જાઉં તો તમને કંઈ હરકત છે ?’ પૈસાદાર દોસ્તારનો એટલો લાભ ન લઉં ?’
   ‘તે તને કોણ ના કહે છે ?’ પણ શાનું છે એ રમકડું ? અને તું આજે આ શું કરતો હતો ? આટલો આટલો મારા સંબંધમાં તું આવ્યો તો યે તારૂં પથ્થર પૂજન ના ગયું ? પથ્થરના કટકા ઉપર ટીલાંટપકાં કરવામાં તે તને શું ખુશી ઉપજે છે ? પરબ્રહ્મનું એમ ને એમ સ્મરણ કર્યે તને સુખ અને શાંતિ નથી મળતાં ?
   ‘ભાઈ, તમે ખરૂં કહો છો, પથ્થર પૂજનમાં મહાદેવજી યે નથીઅને લઘુદેવજી યે નથી. આપણે જ ત્યાં માંથી મહાદેવજી બેસાડીએ છીએ ને એમની શક્તિ સ્મરીસ્મરી ગુણ ગાઈએ છીએ.’
   ‘પણ એવા મહાદેવજી ક્યે દિવસે થયા છે કે એમની શક્તિઓને આમ ટીલાંટપકાં કરી સમસ્યા માંડવી ?’
   ‘ન થયા હોય તો આપણી કલ્પનાથી પણ ઘડવા. એનાથી આપન્ના આત્માને શાંતિ મળે છે.’
   ‘છટ્ છટ્; એવો એક જાતનો; કોઇ ન થએલો એક દેવ, જે આપણે જાણીએ છેઈ કે ત્યાં નથી. તેને ઊભો કરી આઓપને બીલીપત્ર ચડાવીએ અને આરતી ઉતારીએ, તો એમાંથી શાંતિ શાણી કપાળની મળે ? જૂઠું હોય તે સાચું કોઇ દહાડો લાગે ? વારૂ ! જવા દે એ વાત. તું શાનું ચિત્ર કહેતો હતો ?’
   ‘એક જુવાન અબળાનું છે; ચિત્ર નથી પામ મીણનું પૂતળું છે. મેં એક અમસ્તી કલ્પના જ કરેલી છે. એવી જાતની કોઈ સ્ત્રી થઇ નથી. પણ મારી ઇચ્છા મુજબ મેં એને રૂપ અને શણગાર સજાવ્યાં છે. તું તારે ઘેર તારી મેડી ઉપર એને રાખજે. માત્ર બગડે નહિ, તેમજ ધૂળ સરખીપણ લાગે નહિ તેની ખાસ કાળજી રાખજે. હું આવતા પ્રદર્શનમાં તેના ત્રણ હાજર રૂપિયા લેવાનો છું.’

   આટલું કહી એ તેને પોતાનાં ખંડમાં લઈ ગયો. તેણે સ્વીચ દબાવીને દીવો કર્યો, કારણકે ત્યાં જરા અંધારૂં હતું. પછી વળી ખાસ ખૂબી વધારવા થોડી બારીઓ બંધ રાખી ઢાંકેલું કાપડું આઘું કર્યું.
   એક જુવાન કુમળી કળી ઝાડના મૂળ આગળ પડેલી પથ્થરની શિલા ઉપર થડને ટેકો દઇ બેઠી હતી. જાપાની રેશમી સાડી, કિનારી પર રૂપેરી થાપો, ગાલ ઉપર ગુલાબી, આંખમાં ચમક અને બદનમાં જાણે જોશ, –એ સર્વ જોનારની આંખમાં ઝબકતાં હતાં. પાતળાપણ ભરેલા ગોળ અને સુંવાળા હાથ, અને હાથમાં સોનાનાં આભૂષણો ન નાખતાં માત્ર કાચની બંગડીઓ, ગળામાં એક જ ખરી જણાતી પણ ખોટા મોતીની સેર, કંઠમાં આરાધી જણાતી આસમાનમાં વીજળી જેવી–ઝબુકતી હતી. આછા રંગની ઝીણા પોતની તેની સાડીમાંથી આખું બદન–ઊછળતું યૌવન–સૌ તરી આવતાં હતાં. એનાં હાથમાં એક ચોપડી આપવામાં આવી હતી અને યંત્રકળા એવી કરી હતી કે થોડી વાર પુસ્તકમાં નજર રાખ્યા પછી એ સામું જુએ. કંદર્પે તે કળ–ચાવી ચલાવી અને જીવતાં જેવું એ મીણનું પૂતળું જીવનની રમત કરવા લાગ્યું. હરિચરણ તો હેરત જ પામ્યો ! એની સામે કંદર્પની કળાને ‘ખૂબ કરી’ કહી વખાણવા લાગ્યો.

   ‘ભાઈ કંદર્પ ! મારે ત્યાં આ પૂતળી રાખવામાં કાંઇ વાંધો નથી. હું એને પૂતળી કહું કે જીવતી મુગ્ધા ! શરીર પણ જીવતા મનુષ્યના કદનું જ કર્યું છે. આ શું આંબાનું ઝાડ હશે ? તેને જરૂર મારે ત્યાં લઈ ચાલ. શી રીતે લઇ જઇશું ? તૂટી નહિ જાય ?’
   ‘એનું તમારે કામ છે ?’ એનાં બધા ભાગ છૂટા થાય છે, તે એક પછી એક હું લાવીશ. આજ સાંજના હું મૂકી જઇશ. તમે ઘેર કહી મૂકજો કે કંદર્પ રમકડાં લાવે તો મૂકવા દેજો.’

   સાંજનાં કંદર્પ એ પૂતળું હરિચરણને ઘેર, એનાં જ ખંડમાં સૂવાના પલંગની સામે ગોઠવી આવ્યો. પહેલે દિવસે તો કાંઇ ન બન્યું નહિ. માત્ર એકબે મિત્રને કંદર્પની આવી ઊંચી પંક્તિની કળા જોવા તે બોલાવી લાવ્યો હતો. પણ ધારેલો ફેરફાર તે બીજા દિવસથી થવો શરૂ થયો.

   સવારના પહોરનું સોનેરી કિરણ તે પરી–પૂતળી–ઉપર પડયું હતું. અળતાથી રંગેલા હાથની આંગળીઓ પર અને લોહીથી ભરેલા નાખુપાર સૂર્ય ની પ્રથમ રેખા પડી અતિ. સૂર્ય જરા ઊંચો આવતાં બાજુ ઉપરથી એક ગાલ ઉપર્સુરખી વેરાઈ કે તરત જ સુંવાળું સફેદ કપાળ ચળકી ઊઠ્યું. શરીરના ડાબા નગ ઉપર સાડીનો આછો પીરજો રંગ ઉઘડ્યો અને એની સાથે જ હરિચરણની આંખ ઊઘડી.

   તે મીઠી મોહિનીની નજર તેના ઉપર જ જ્હતી. એનું સ્મિત ભર્યું મુખ જોઇ હરિચરણને આનંદની સીમા જ ન રહી. પાંચેક મિનિટ તો તેની સામે જ જોઈ રહ્યો. હૃદયની અંદર એનેકાએક ઉર્મીઓ આવી ગઇ. ‘જઇને હાથ પકડું ?”આજુબાજુ નજર નકી અને કોઈ નથી એમ જોઇ વળી બીજો ઉમળકો આવ્યો. ‘કંદર્પ ! તેં ખરેખર હદ કરી. આને હું આખો દિવસ ખુલ્લું રાખું તો એમાં શું બગડવાનું છે ?’

   એના ને એના વિચારમાં તે દાતણપાણી કરી આવ્યો. ચ્હા પીધી અને ઑફિસમાંથી આણેલું કામ કરવા બેઠો. ટેબલની રચના આજે ફેરવી નાખી; પલાંફ પણ જરા ખસેડ્યો. આરામ ખુરશી ગૅલેરીમાંથી મેડીમાં આણી. આમ પોતાની બેસવાની જગ્યાનું મધ્યબિન્દુ તે મોહિનીને કરી. પોતે જ્યાં બેસે ત્યાં સામી નજર તેના જ ઉપર્પડે એમ બધાં આસામ ગોઠવ્યાં.

   કામ કરતાં પણ વારંવાર નજર ચિત્ર તરફ જ. એક પાનું લખે ને મોહિનીમાં કાંઈ નવું જ દીઠામાં આવે. એને અંબોડે ફૂલ ખોસવું એ કેમ વીસરી ગયો હશે ? તે ઊઠ્યો અને માળીને એક ગુચ્છ બનાવી લાવવા કહ્યું. વળી લખવા માંડ્યું. અરધોએક કલાક લખી, વળી ઊઠ્યો તે કબાટઅમથી મળતી માધવનું પુસ્તક કાઢીને વાંચવા માંડ્યું. અહો ! કંદર્પ, તારી પૂતળી તો જાણે માલતી જ. લાવ જોઉં શકુન્તલા એના જેવી જ છે કે નહિ ? આમ હરેક વાર્તા નાટક અને તવારીખની નાયિકા તે મોહિનની જ બની ગઈ. જુદીજુદી ખૂબસૂરતીઓ ગણીગણી તેનું આરોપણ કરવા લાગ્યો.

   અગિયાર વાગ્યા એટલે જમી ઑફિસમાં. ત્યાં પણ તે જ વિચાર, તે જ રમ્ય મૂર્તિ નજર આગળ. એકબે મિત્રોને પણ વાત કરી અને ઘર આગળ સાંજના જોવા માટે બોલાવી લાવ્યો.
   બે દિવસ આ પ્રમાણે પૂતળીને પૂતળી રરીકે જોતાં ગયા. ત્રીજે દિવસે રાતના સ્વપ્નું આવ્યું. મોહિની એને પલંગ પાસે આવી જગાડે છે. એનાં કપાળ ઉપર હાથ ફેરવી ‘હવે ઊઠોને, સવાર થયું’ કહી કોમલ શાન્ડોમાં એને જાગ્રત કરે છે અને સવારની મીઠી નિદ્રામાં ઓચિંતી ફાળ ન પડે માટે જાણે તેના ચહેરા પર હાથ ફેરવી શૃંગારઇને ઇસારે એને બોલાવે છે.

   સ્વપ્નમાં જ ડૂબેલી દશામાં એણે આંખ ઊઘાડી સામું વહાલ રેડવાને આતુરતાથી હાથ ઊંચા કર્યા, પણ ત્યાં કોઇ નથી ! તે હસમુખો ચહેરો તો હમેશ મુજબ પુસ્તકમાં નજર ફેરવતો સામે હતો. એ જ તે સ્વપ્નની સુંદરી પલંગ પાસેથી ઊઠી ત્યાં જઇ બેસી ગઇ હતી. ! હવે તે પૂતળી રહી નહોતી. પ્રેમનું અમૃત રેડી એણે હરિચરણના દિલને ફટકાવી દીધું હતું.

   પલંગમાંથી ઊઠી તે તેની પાસે ગયો અને બોલવા લાગ્યો; ‘દેવી, તારે પગે પડું છું. તું ઘણી સુંદર છે. તારૂં સ્મિત મારૂં હૃદય વીંધી નાખે છે. એક કાવ્ય તો ગા; મને તારો કંથ મધુર લાગે છે. જો તું ગાય તો હદ જ થઇ જાય. આજુબાજુથી લોકો દોડી આવે. તું આટલું બધું ક્યાંથી શીખી ?’

   એટલામાં ચાકર ઉપર આવ્યો. પોતે આમ ગાંડાં કાઢતો હતો તેનું તેને ભાન આવ્યું. અને નીચે ગયો. ત્યાર પછી એને જ્યાંત્યાં એ પૂતળી જ જણાય. ઑફિસમાં ગયા વગર ચાલે નહિ એટલે જાય તો ખરો, પણ લખતાંલખતાં, સરવાળા ગણતાંગણતાં, ટેબલ આગળ જાણે તે ઊભી છે, એનાં કાગળો સામે જોયાં કરે છે એમ જ એને લાગે. ઘેર જમવા બેસે તો એમ જ થાય કે એ એને પીરસે તો સારૂં. ચાકર પાણી ન આપે અને એ મોહિની જ આપે તો હું હોંશથી પીઉં. એક જ રકાબીમાં એની સાથે મેવો ખાઉં. આવી કલ્પનાઓ એને થાવા લાગી. ત્યાર પછી ધીમેધીમે એ પૂતળીના પ્યારમાં તે પડી ગયો. ‘ઓ મારા પ્રાણ ! હવે પ્રસન્ન થા. મને તારા વિના બિલકુલ ગમતું નથી. તું એક વખત મારા હાથમાં તારો હાથ મૂક. એક વખત તું બોલ અણ મને શાંત કર. તું નહિ બોલે ? આમ હસ્યા જ કરશે ? મારી તને દયા નથી આવતી ? ઓ મારા હૃદયની પૂતળી, મારે હવે તારો જ આધાર છે.’ આવા લાગણીપૂર્વક શબ્દો તેને સંબોધીને તે બોલતો.

   હવે તો તે મોંની પૂતળીન વિના સંકોચે ચૂમ્બન દેતો હતો. હમેશ માળી પાસે ગુલાબનો હાર મંગાવી એનાં સ્કોમાલ જણાતા કંઠમાં પહેરાવતો હતો અને એક સાચા પ્રેમી તરીકેની હજાર ચેષ્ટાઓ એ કર્યે જતો હતો. જિંદગી એ ભૂલી ગયો હતો; સ્વપ્ન તે સાચું ગણતો હતો. કલ્પનામાં એને મઝા પડતી હતી. મોહિનીમાં સર્વ સદ્દગુણ જ હતા. સજીવન પ્રિયા તો કદાચ સામું બોલે, રસોઇમાં ભૂલો કરે, ગાવામાં પાછળ હોય, હરેક રીતે એ તો કદાચ આદર્શ ગૃહિણી ન યે હોય, પણ આ મનોરથની માશૂક–એમાં ક્યા ગુણની ખામી હોય ? અને તે કદિ જુવાન પ્રેમીને સૂઝે ખરી ?’

   ઘણીવાર તેના પર સેંટ છાંટી તે ઓરડો મઘમઘાવી નાખતો. પૂતળું તૂટી જાય એની એને બીક હતી, મહીતો તે તેને હૃદય સરસી ચાંપી એની હૂંફનો આસ્વાદ લેત.
   શું ચિત્ર સાથે–પૂતળીઓ સાથે પ્યારમાં ન પડાય ? એનો ખુલાસો હરિચરણને જાતે જ કરવાનો હતો. એ પોતે કહેતો હતો કે પ્યારમાં ન પડાય. જ્યાં જીવન હોય સત્ય હોય, ત્યાં જ લાગણીઓને અવકાશ છે.

   કેટલાક દિવસ પછી કંદર્પ હરિચરણ ઘેર આવ્યો. જુએ છે તો તે દિવસે ઓર જ રચના હતી. બારીએ બારીએ જૂઇની માળાઓ લટકતી હતી. બીજી છબીઓને ધૂળ સાફ કરી વ્યવસ્થાપૂર્વક ગોઠવી હતી. ફર્નિચર ઉપર ભરેલા રૂમાલ પાથર્યા હતા અને મખમલની ગાદીઓ મૂકી હતી. પોતાની પૂતળી તરફ કંદર્પની નજર જતાં તેના પગ આગળ ફૂલોનો ધન્ગલો પડેલો તેણે જોયો.. હરિચરણ તે પૂતળીના કાનમાં જૂઇની એક કાળી ગોઠવતો હતો. તેણે કન્દ્ર્પને બેસવા કહ્યું અને પોતાની ઇચ્છા મુજબ મોહિની ને ફૂલનાં આભૂષણો પહેરાવ્યાં. પછી તે તેની પાસે આવ્યો.

   કંદર્પે જોયું કે હરિચરણની આંખમાં ફેરફાર થયો હતો. એનું મગજ ઘુમરાએલું હોય એમ લાગતું હતું,. પાડવા ધરેલી છાપ આટલે સુધુ બેસશે એનો કન્દ્ર્પને ખ્યાલ ન હતો. એની બુદ્ધિ જતી રહેશે–મગજ ખસી જશે એની કલ્પના પણ ન હતી. એનાં સામો હરિચરણ બેઠો એટલામાં તો મોહિનીના નાક ઉપર માખી બેઠી. એટલે તે દોડીને ઉડાડી આવ્યો. પણ એટલામાં બારીઓમાંથી બે ચકલીઓ ઘૂસી ગઇ. રખેને તેપરી પર જઇ પીછાં વેરે એથી હાથમાં ટુવાલ લઈ તે મેડીમાં બધે ફફડાવવા લાગ્યો.

   કંદર્પ તો આ જોયાં જ કરતો હતો. કલ્પનાની ઉપર આટલો બધો પ્યાર !
   પણ શાંત થઈ જયારે હરિચરણ બેઠો ત્યારે તેણે કહ્યું: ‘ભાઈ હરિચરણ, તમારો ઉપકાર માનું છું કે આટલો બધો વખત આ પૂતળી તમે તમારે ત્યાં રાખી. પ્રદર્શનનો સમય હવે પાસે આવ્યો છે એટલે હું એ ત્યાં જ મોકલાવી દેવા માગું છું. મારા માણસો આવ્યાં છે તો એમની સાથે ઉપડાવી જાઉં.’

   ત્યાં તો ઓચિંતી ફાળ પડી ! હાયહાય ! શું તે હૃદયેશ્વરીને લઇ જશે ? ‘ઓ કંદર્પ ! શું કહે છે ? આ પરીને લઇ જવી છે ? અરે આજે તો મહિના પ્રમાણે ગણતાં એની ત્રીજી વર્ષગાઠ છે. અને તને આજે જ આ વિચાર ક્યાંથી આવ્યો ? હું તો તને તેબીલકુલ લઈ જવા દેવાનો નથી. હવે તે તારી છે જ નહિ. એની સાથે તો મારે સ્નેહની ગાંઠ પડી છે. એનાથી હું છૂટો પડી શકું તેમ નથી.’
   ‘પણ તમે કેમ ભૂલી જાઓ છો ? આ કાંઇ સત્ય નથી, પણ મીણનું પૂતળું છે. દુનિયામાં કોઇ દિવસ આવી સ્ત્રી તમે જોઇ છે ?’
   ‘ ગણે તેમ હો, પણ આ પૂતળી તો હું નહિ લઇ જવા દઉં. મને મારી નાખવો હોય તો એને લઇ જા.’
   ‘અરે તમારૂં ભલું થાય ! આ મીણસાથે તે કોઇ પ્યારમાં પડતું હશે ? આ હાર શા પહેરાવ્યાં છે અને માળાઓ શાણી બાંધી છે ?’
   ‘જો, આજે તારે ત્યાંથી આણ્યાને બે મહિના પૂરા થઇ ત્રીજો મહિનો બેસે છે. તેથી આજે હું ઑફિસમાં પણ નથી ગયો. એની તો તને શી વાત કહું ? મારી સાથે હમેશાં એ બેસે છે. ધીરે સવારે કંઇક બોલે છે. હું જો હાર ભૂલી જાઉં તો તરત એમો મોઢું બદલાઈ જાય છે અને રીસાઈ હોય એવું લાગે છે. કોઇકોઈ વખત એ ઘણે જ મીથે સ્વરે ગાય છે. હું બારી ઉપર બેઠો હોઉં છું ત્યારે મોટેથી ચોપડી વાંચે જાય છે. તને ખબર નહિ પડે, પણ એનામાં બશું જ પ્રેમ છે. મારી તરફ જ એનું હમેશાં લક્ષ. ખરેખર કહું છું કે હજી સુધી કોઇ પણ દિવસ એણે મને ગુસ્સે થવાનું કે દિલગીર બનવાનું કારણ આપ્યું નથી.’

   આ બધામાં યુવાવસ્થા જ કારણરૂપ હતી. છુપાએલા પ્યારે ચહાવાનો આ માર્ગ શોધી લીધો હતો. એનામાં સદ્દગુણો જ જણાતા હતા. સદાચરણી જ તે લગતી હતી. અને તે ખરાબ ક્યાંથી જ લાગે ? પોતાની જ કલ્પના ત્યાં કરેલી, પછી તે જેવું જોઈ હોય તેવી જ જણાય. લટપટ બની ગએલા ક્યા પ્રેમીને પોતાની પ્રિયામાં દોષ જણાય છે ?

   કંદર્પનાં માણસો જ્યાં દાદર ઉપર દેખાયાં કે તરત જ હરિચરણની આંખમાંથી ચોધાર આંસુ પાડવા લાગ્યાં. બસ, થયું. મૂર્તિપૂજન ખંડન કરનાર બીજી રીતે મૂર્ત્પૂજક જ બન્યો હતો. પોતાની અવસ્થા આ ભક્તિને યોગ્ય હતી.

   પૂતળી કંદર્પે હંમેશને માટે હરિચરણને ભેટ આપી; અને યુવાવસ્થાની જયારે આ ઘેલછા વીતી જાય ત્યારે તેને યાદ દેવડાવવું ઠરાવ્યું કે આવી જ રીતની અમારી મૂર્તિપૂજા છે. તમે સુંદરતામાં સદ્દગુણોનું આરોપણ કરીને જીવતાં તરીકે તેમણે અનેક રંગો કરો છો; અમે સર્વજ્ઞ, સર્વશક્તિમાન, સર્વવ્યાપક વગેરે કહી તેટલા જ ભાવથી પત્થરને નમીએ છીએ. ભલે ત્યાં તે ન હોય, પણ એની અમારા આત્માને હૂંફ છે; દુઃખી દશામાં અમને એનો દિલાસો છે; અમારા સુખમાં–આનંદમાં એમનો ભાગ છે. અમારૂં જીવન એથી સરળ થાય છે. જેને જે લાગે તે પ્રમાણે તે જુએ. બીજાને શું ? ભક્તિ તે પણ પ્રેમ જ છે; અને બંનેનું સ્થાન હૃદય છે, મગજ નથી.
* * * * *


0 comments


Leave comment