13 - વિસ્મૃત / કિશોર જાદવ


(પત્નીની પાશ્વાદભૂ)

   મારા ઘરમાં બતી જલતી હોય ત્યારે પરદાની આરપાર, મારી હાલતી-ચાલતી આકૃતિને, પાછળની બારીએથી એ સંવેદ્યા કરતી. હું અંધારું કરીને સૂઈ ન જાઊં ત્યાં સુધી, મોડી રાત્રે પણ એ આમ બહાર એકલી બેસી રહેતી. એનું બે મજલાનું મકાન, બરાબર મારા ઘરની પાછળ પડતું હતું. કયારેક, જો એ ધારે તો, બીજે માળેથી મને ટુકડેટુકડે પણ જાળિયામાંથી જોઇ શકે એમ હતી. પણ એનો ભાઈ ત્યાં ઉપર પડી રહેતો. આ બધો ખ્યાલ મને પહેલાં ન હતો. એકવાર સવારમાં, હું કંઈક ચીજ વસ્તુ ખરીદવા, પાસેની દુકાને જઈ ચઢયો. મારી લગોલગ એ આવી પહોંચી. આટલે નજીકથી મેં એને કદી પણ નીરખી નહોતી. એના બન્ને ગાલ ફુલેલા હતા. મને એકાએક દેખી જતાં, સિગારેટનો ધુમાડો મોંમા ખાળી રાખ્યો હોય એમ એ ગૂંગળાતી ઊભી રહી. એનો ભાઈ બેસુમાર સિગારેટ ફૂંકતો હતો, એથી મને એમ લાગ્યું હશે. મેં વિચાર્યું. અને આડાતડા શબ્દોમાં, એના મનમાં કાંઇક ઠસાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો, જેથી એટલેથી પોતાના મનને બહેલાવતી એ અટકી જાય; કારણ કે હું એકલો હતો. પણ મારી બીમાર પત્નીને, મારા ખભા ઉપર નાખીને હું જાણે કયાંનો કયાંય આથડતો હતો - ઇલાજ શોધવા. મને યાદ હતું. એને આમ ઊંચકીને, ઊભા પાકનાં ખેતરોની પાળ પર, ઘાસ ઉપર ઊડતી જીવાતના ઘેરા પટમાં હું જાણે રસ્તો કાઢતો, આગળ ને આગળ ચાલ્યો જતો હતો. મને પાણીમાં તરતાં આવડતું નહોતું. નાની વયે, ધુબાકો માણવા મેં વહેતા પાણીમાં ઝંપલાવેલું મારી કારમી ચીસ સાંભળીને, કોઈકે મને બચાવી લીધો હતો. એ વેળા ભીંજાયેલા મારા વાળનાં જૂલ્ફાં, હજી સૂકાયાં નહોતાં અને મારી આંખોમાં હજી, એ સમયની અંધારી રતાશનાં ડૂબકાં ખૂચ્યાં કરતાં હતાં. અને મારી પત્ની મનોમન સોરાયા કરતી હતી. એને ક્યાંય જંપ નહોતો. કઠોર તાપમાં ચારે દિશાએ મિલોનાં ભૂંગળાં ધખ્યા કરતાં હોય ત્યારે એ ખુલ્લાં બારણાં વચ્ચે પથારીમાં હલચલતી હોય યા તો એક ઘરમાંથી નીકળીને બીજા ઘરમાં, આજુબાજુ પાડોશમાં બધે એ ફાળ ભર્યા કરતી હોય. હું કામ પરથી આવું કે તરત, ઘણીવાર મને એ યાદ કરાવતી. અમારા મકાન-માલિકનો પુત્ર જડસું અને અળવીતરો હતો. એની રંજાડને લીધે, એની પત્ની સંદતર કયાંક ચાલી ગઈ હતી. એથી એ કયારેક મારી ગેરહાજરીમાં મારા ઘરનાં બંધ બારણા ઠોકતો હતો. અને પ્રત્યુતરમાં મારી પત્નીએ એને કહ્યું હતું: “અત્યારે નહીં. એ આવી જશે.” આ બધું ખુલ્લી જગ્યામાં, સ્ટેજ પર રંગબેરંગી પ્રકાશની પટ્ટીઓને ચકરાવતી, કચકડા જેવી લાગતી યુવતીઓમાં મારી પત્ની કોના જેવી હતી એ હું તારવવા મથતો હતો ત્યારે મકાન-માલિકના પુત્રે મને કહેલું. હું ઘડીભર ગમ ખાઈ ગયો હતો. સાથે સાથે મને એ પણ યાદ આવેલું. મારી પત્ની, જો કે હકીકતમાં એવું કશું જ નહોતું એમ જાણતી હોવા છતાં પણ, એ મને કહેતી હતી કે એની જાણબહાર ગુપ્ત રીતે હું મારી બીજી કોઈક ને અવારનવાર મળ્યા કરતો હતો. એટલે એ આડવાતમાં તમારી ‘બીજી કોઈક' એમ ટકોર કરીને મને પજવતી હતી. (એના કોઈ બદઈરાદાને પાર પાડવા યા તો ખાલી અમસ્તી જ, એ હું જાણતો નથી). પણ મારા વિષે કંઈ આવા ખ્યાલો એ દાખવતી હતી. એથી જ એ કશાક અજ્ઞાત રોગથી પીડાતી હતી એમ હું, એને જાણે ત્રાસ આપવા માગતો હોઉં એ રીતે, ખૂદ ત્રસ્ત, એના તરફ તાકી રહેતો. અમારાં આ સઘળાં અને મોકો મળે નગ્ન પ્યારનાં દ્રશ્યો, મકાનમાલિકનો પુત્ર તેમજ પાછળ રહેતી પેલી યુવતીનો ભાઈ, બન્ને બીજે મજલેથી ટળવળિયાં ખાતા નિહાળતા હતા. એવી જાણ, ખુલ્લી જગ્યામાં ઊભો ઊભો હું, સ્ટેજ પર નાચતી યુવતીઓને જોયા કરતો હતો ત્યારે મકાન-માલિકના પુત્રે મને કરી. હું એ જગ્યા છોડીને, મારા ઘર તરફ નીકળી આવ્યો. મને અંધારામાં એકલો આવતો જોઇને, મારાં પડોશી બહેને પાસે બોલાવ્યો, બેસાડયો. એ ખૂબ જ માયાળુ હતાં. ખરેખર તો, મકાન-માલિકના પુત્ર પ્રતિ દર્શાવવી જોઇએ પણ એમણે મારા માટે, નાના બાળકને સમજાવતાં, પટાવતાં હોય એમ ખામોશ સહાનુભૂતિ દર્શાવી, સલાહ-સૂચનો આપતાં કહ્યું કે, મારે મારી પત્નીનો ખ્યાલ મારા મનમાંથી ઘસીને કાઢી નાખવો જોઇએ. હું ઉત્તેજાઈ ગયો હતો. ‘ પણ ક્યાં કેવી રીતે મારી પત્નીને આ બધું મારે પૂછવું રહ્યું ?'

   એના જવાબમાં બહેને કહ્યું: “નૈનિતાલ-'
   “પણ ત્યાં તો હું અને મારી પત્ની સફર કરવા ગયેલાં ‘એમ, દબાયેલા ગળે હું બોલ્યો. એ વેળા, મારી પાછળ મકાન-માલિકનો પુત્ર આવી બેઠો હતો. “હું તમને લઈ જઈશ.” એના બોલવા પર મને વિશ્વાસ બેઠો નહિ. કારણ કે એને પોતાને જ કયાંક જવા માટે સાંસા પડતા હતા. એટલે એ અહીંતહીં નાસભાગ કરતો હતો. મકાન-માલિકની કાકલૂદીઓને વશવર્તી, હું એને શોધી કાઢીને, મનાવીને પાછો લઇ આવતો હતો. એ મને ક્યાં લઈ જઈ શકતો હતો ? છતાંય, બીજે દિવસે સવારમાં, અમે બન્ને નીકળી પડ્યા. મારી પાછળ રહેતી યુવતીનો ભાઈ પણ અમારી સાથે થયો. કયાંક એક જૂનાપુરાણાં ઘરમાં દોરી જતાં, મકાન-માલિકના પુત્રે મને કહ્યું: “અહીં મારી પત્ની અને એની મા રહે છે.” ઘર વચ્ચે અમને એક યુવતી ભેટી. જોયું તો મને લાગ્યું કે એ મારી પત્ની હતી. ખરેખર એ મારી પત્ની હતી એમ મને લાગ્યું. પણ એણે મને જાકારો આપ્યો ! “હું તમને ઓળખતી નથી. કોઈને ઓળખતી નથી. ચાલ્યા જાઓ અહીંથી.” એ મેં ગલત સાંભળ્યું હતું પણ તેં મને ખૂબ જ રંજાડ આપ્યો છે. દુઃખ આપ્યું છે. હકીકતમાં એ આવું જ કંઈક બોલી હતી. એમ મકાન-માલિકના પુત્રે મને જણાવ્યું. અમે ત્રણેય પાછા ફર્યા. ત્યારે બધાં વચ્ચે, આ બધું શું છે. એમ મેં પૂછયું. મારા પાડોશી બહેને એટલું જ કહ્યું: “બીજી કોઈક.'
પત્ની
(‘હું’ વિનાયકના પરિવેશે)
 
   ભોંયતળિયે ઓફિસમાં વિનાયક ઊતર્યો. એના પગ-સંચારથી ખલેલ પામેલી હવાના તળિયે જામી રહેલા અધંકારના શેવાળ પર જાણે લપટી પડવાની ધાસ્તીથી, એના શરીરને ચપટાવીને આગળ વધ્યો. સાંકડી “લોબી'ના છેક છેડે એણે જોયું તો સાહેબની કેબિન જમણી બાજુએ ખૂણામાં ખસેડવામાં આવી હતી. એની મોખરે લટકાવેલી ‘પ્લેટ' પર સાહેબનું નામ સફેદ રંગથી નવેસર ચિતરેલું હતું. ત્યાં જ દીવાલની આડશે બાંકડા પર પટાવાળો રદ્દી કાગળના ‘બલૂન’ બનાવી ગેલ કરી રહ્યો હતો. અદ્ધર ફૂંક મારીને, બલૂનની સાથે જાણ ઊડવા કૂદકા ભરતો એ એકાદવાર વિનાયકને અથડાયો. ચક્કરીઓ ખાઈને, કેબિનમાં ઘૂસી જતા બલૂનને પકડી પાડવા, પાછળ પાછળ નાચતો, એ લગભગ દોડ્યો. વિનાયક ક્યાંયવાર સુધી મૌન, થંભી રહ્યો. પટાવાળો પાછો ફરીને વળી ‘બલૂન-દોડ'ની આંટીઘૂંટીઓ મારવામાં ગૂંથાયો. ‘સાહેબને મળવું તો જોઇએ. ' વિનાયકે વિચાર્યું.
   ‘સાહેબ છે અંદર. ?'

   સાંભળીને, પહેલાં તો એ અપરિચિતની જેમ એના તરફ ટીકી રહ્યો. ‘સાહેબ જાણે છે. અંદર બેસો.' કહીને વળી એ કાગળના ઊખળી ગયેલા બલૂનના પડને વાળવામાં પરોવાયો. પેલી “પ્લેટ” પર લખેલું સાહેબનું નામ, વિનાયકે ફરીથી વાંચ્યું-ખાતરી કરવા. ને એ કંઇક બોલે તે પહેલાં “કોલબેલ' રણકી ઊઠયો. પટાવાળો બલૂન સાથે જ કેબિન તરફ નાઠો. પોતાને એણે ઓળખ્યો નથી, ધારીને વિનાયકે એની પાછળ તીવ્ર અવાજે બૂમ પાડી :
   ‘હું. મારું નામ. વિનાયક.’

   કશી સૂઝ નહિ પડતાં, એ ત્યાં ઊભો થઈ રહ્યો. આમ તો પટાવાળા સાથે એને ઝાઝું કામ પડતું નહિ. વળી એ ભાગ્યે જ ઓફિસમાં દેખાતો. ને દેખાતો ત્યારેય, અલપઝલપ-કયારેક વાતચીત દરમ્યાન સાહેબના ચહેરા પર પોતે અર્ધાપર્ધા ગ્રહી શકે એ પહેલાં, ડોકાઈને વિલાઇ જતા કશાક અજાણ્યા ભાવ શો.
   ‘અંદર બેસીને રાહ જોવાનું તમને કહેવામાં આવ્યું છે.' તરત પાછા ફરેલા પટાવાળાએ એને જણાવ્યું.

   વિનાયક બારણાં તરફ, ઢળેલા તંગ ચેહેરે દોરવાયો. ને એકાએક, એ મૂક રહી ગયો. કોઇ વિશાળ મહાલયમાં દાખલ થઈ રહ્યો હોય એમ એને લાગ્યું. સામે દષ્ટિમર્યાદાની જાણે પેલે પાર આવેલી દીવાલ સુધી, છત પર હારબંધ જડેલી ‘ટયૂબ-લાઇટ' વિસ્તરતી, જલી રહી હતી. એથી અહીં રહ્યા-રહ્યા, રાત્રિ હતી યા દિવસ એ કળવું મુશ્કેલ હતું. એવી જ રીતે, નીચે એકબીજા સાથે જોડેલાં ટેબલોની એક સીધી કતાર, એ વિશાળ મહાલયને બરાબર મધ્યમાંથી વેધતી, છેલ્લી ‘ટયુબ લાઇટ’ ને જાણે આંબી રહી હતી. એની બન્ને બાજુએ, સામસામે, એક સરખા અંતરે ખુરશીઓ ગોઠવાયેલી હતી. પોતાના સિવાય ત્યાં કોઈ જ નહોતું. ને જાણે કશીક જીવસટોસટની આખરી મંત્રણા અહીં અપેક્ષાઇ રહી હોય એમ એને લાગ્યું. જઈને ખૂણામાં પડેલી અલાયદી ખુરશીમાં ગોઠવાયો.

   સાહેબ સાથે એનો નિકટનો સંબંધ હતો. કયારેય એમના જીવને દુભાવ્યો હોય, એ એના ખ્યાલમાં સુદ્ધાં આવતું નહોતું. એ બન્ને, નવાસવા એક સાથે જ એમના અલગ હોદા પર અહીં આવ્યા હતા. અને સાહેબ, આહારમાં ધીમે ધીમે ફકત ફળ જ લેવાનો આગ્રહ ધરાવવા લાગ્યા ત્યારથી, પોતે એમને માફક, એવી ગુણ્ય ફળફળાદિ આણી આપતો. એ સમયે, એમની સામે ખુરશીમાં એ જગ્યા લેતો. ને સાહેબ ચપ્પા વડે, એક પછી એક ફળોને ચીવટતાથી છીલી નાખતા. પછી એકાગ્ર ચિત્તે, ફળો પર ચપ્પાની અણીથી લાંબા આંકા પાડતા. ત્યારબાદ, ધીરે ધીરે, એટલી જ ધીરજપૂર્વક ટેબલ પરની તાસમાં એક એકને કાપીને, ચીરીઓ ઉતારતા. ને આરોગવાની શરૂઆત કરે તે પહેલાં હાથમાં પકડી રાખેલી તાજી ફાડ પર, ફૂટી આવેલા અર્કની લાલશ પડતી ટશરો પ્રતિ આંખોને ટેકવી રાખીને, સાહેબ કશીક વિચાર-તંદ્રામાં ઝલાઈ જતા. એ વેળા, એ ઘણું ઘણું વિચારતા. કદાચ પટાવાળા વિષે...ખૂદ વિનાયક વિષે. મિસ મક્કાની અને ઓફિસના સઘળા કર્મચારીઓ વિષે. ને છેવટે, એમ ને એમ હાથમાં રહી ગયેલી, ફળની લાલચટક ફાડને, મોંમાં હળવેકથી દબાવીને, છૂટી આવેલા અર્કની મધુ-શેરોને ગળામાં ઘૂંટાવી લેતાં. પહેલાં પહેલાં તો એ, ફળને ફોલી નાખીને, એનો ફકત ગર્ભ કાઢી ખાઈ જતા હતા. પણ હવે ખરબચડી જરઠ છાલને પણ સેળભેળ ચાવવા લાગ્યા હતા. એમના આ આહારસમયે, એમની વચ્ચે ચાલતા, જરાતરા પણ ઘેરા વાર્તાલાપમાં બન્ને એકસાત્ બની રહેતા ને એમ સાહેબ અને પોતે, એકબીજા પ્રતિ, ભારે અહોભાવ અનુભવી રહેતા. એ ક્ષણે, અણચીંતવ્યા, કેબિનના પરદાની મધ્યમાંથી પટાવાળો ડોકું દાખલ કરતો અને અવાચકની જેમ, કશીક સ્વીકૃતિ માગતો હોય એમ સ્થિર નજરે, સાહેબ સામે લાંબા સમય સુધી તાકી રહેતો-જાણે ઝૂલતી દીવાલના રંગેલા લંબચોરસ ટુકડાની વચ્ચોવચ્ચ કોઈક અજાણ્યા પ્રાણીનો સોહામણો “ચહેરો' ટાંગી દીધો હોય-શોભા માટે, એમ વિનાયકને ઘડીભર તો લાગતું. ત્યારે સાહેબ ગરદન હલાવીને, સંમતિ દર્શાવતા. તરત પરદા પર પડેલા સળ સિવાય કશું જ નહિ જોતાં, વિનાયક અવાક બનીને કશુંક બોલવા કરતો. પણ જાણે કશું જ બન્યું ન હોય, એમને એનો ખ્યાલ સુધ્ધાં ન હોય એમ, સાહેબ આગળના અનુસંધાનમાં વાતચીતને જારી રાખતા. એમનાં પત્ની ત્યકત-દશામાં કયાંક હતાં... કેમકે સાહેબને એ ઓળખતા નહોતાં. એથી, જેને બનાવવાની હતી-અદા કરવાની હતી, પણ આજ લગી કરી શકયા નહોતા, એમની એ પત્ની પ્રત્યેની ‘લાગણી’ નો નિરંતર વિચાર સાહેબને જીવલેણ બન્યો હતો. ને એવી જ રીતે, સાહેબની એ ‘લાગણી' જાણે વિનાયકની પોતાની બની ગઈ હતી. એમની આ સન્નિધિ પર, બન્ને અહીં ટકી રહ્યા હતા.

   વિનાયકને ગળે શોષે ભરાયો. પણ પટાવાળો ત્યાં નહોતો. દૂર દૂર, મહાલયની પ્રકાશિત છત, ભોંયતળિયા સાથે કયાંક બેવડ વળી રહી હતી. ત્યાંથી કશોક શોરબકોર સંભળાયો. ધીમે ધીમે નજદીક આવતો જતો અસંખ્ય સળવળાટ, આકૃતિઓમાં અવતરતો જતો લાગ્યો. જોયું તો, સૌની મોખરે મિસ મલ્કાની, બધાંને દોરતી, જાજરમાન ડગ ભરતી, આગળ વધી રહી હતી. એના શિર પર ચમક ચમક થતા, રંગબેરંગી કાચના મણકાઓના લીધે, એ ચાલતી હતી ત્યાં તેજના વર્તુળો દોરાતાં હતાં. આ રાજગૃહમાં, મિસ મક્કાની એના રાજ્યાભિષેક અર્થે આવી રહી હોય એમ વિનાયકને લાગ્યું. ચપોચપ કર્મચારીઓનો સભાગણ, ખુરશીઓમાં વિખેરાઈ ગયો. ને જઈને, એ ખુરશીઓ વચ્ચે અથડાતો, એક પછી એક, એમ બધાને એના આગમનનું સ્મિત-ધૂનન આપવા, આસપાસ ફરી વળ્યો. પણ એના તરફ લક્ષ નહિ દોરવતાં, કોઇ એનાથી પરિચિત હોય એમ લાગ્યું નહિ. ને આમ એકાએક મિસ મલ્કાનથી સહેજ દૂર પોતાને આવી ઊભેલો જોતાં, અનિશ્ચિતતામાં એની નજદીક એ ખસ્યો. ત્યારે ઘડી ઘડી પાછળ વંકાઈને, પોતાની સાડીના કલાપ પર એ લિસ્સી હથેળીઓનો દાબ સરકાવ્યા કરતી હતી. એને યાદ આવ્યું. આજ લગી, એમની વચ્ચે કશી પણ વાતચીતનો વિવેક સરખો પણ થયો નહોતો. આખરે ક્યાંયવાર સુધી રાહ જોઈને, થાકીને એ બોલ્યો : હલ્લો...મિસ મલ્કાની...'
    “હલ્લો....હલ્લો...” નજરને ઊંચકયા સિવાય, બેધ્યાનપણે એ બોલી. “સાહેબ નથી. સાહેબે ઓફિસ છોડી દીધી છે.”
   ‘ શું.? ‘ એના ગળામાંથી તાજુબીભર્યો અવાજ સરી પડયો.
   ‘ તમે અહીં બેસો. હું પ્રત્યન કરી જોઇશ.' સાભિનયપૂર્વક બોલતાં, એ કેબિન તરફ દોડી. એ બાજુ કેબિનમાં ઘંટડી સતત વાગ્યા કરતી હતી. પટાવાળાને હાથમાં ફળોથી ભરેલી તાસ લઈને ઝડપથી પસાર થતો એણે જોયો. ઘંટડીનો રણકાર હવાને ચીરી રહ્યો હતો-હોસ્પિટલના ‘સ્પેશ્યલ વોર્ડ’ માં જાણે દર્દીની હાલત મરણતોલ હોય એમ. આસપાસ ઊંચા-નીચા થતા કર્મચારીઓમાં આછો ખળભળાટ મચ્યો. કશું પણ નહિ સમજાતાં, વિનાયક કેબિન તરફ લગભગ દોડ્યો. અધવચ્ચે જ, ત્વરિતતાથી પાછી ફરેલી મિસ મલ્કાનીનો ધક્કો લાગતાં, એ પાછળ હઠી ગયો.
   ‘તમને કહ્યું તો છે કે તમે અંદર બેસો...છતાં પણ...'

   ને મૂંગા મૂંગા, જઈને એણે ખુરશીમાં શ્વાસ નાખ્યો.
    ટેબલ પર બન્ને હાથની આંગળીઓને, તાડપત્રના ગૂંથેલા નાજુક પંખાઓની જેમ ખોલીને, ગરદનને સહેજ આગળ ઝૂકતી રાખી, મિસ મલ્કાની અગ્રસ્થાનેથી, એક પછી એક રમૂજને પેશ કરવા લાગી-વાતાવરણમાં જાણે હળવાશ લાવવા. કર્મચારીઓ ખીલી ઊઠયા. ને બહાર, બાંકડા પર બેઠેલા પટાવાળાએ, ગેલમાં આવી જઇને, એની બે આંગળીઓની ચીપટમાંથી કાગળના અણીદાર બલૂનને છોડ્યું. બલૂન વેગભેર બારણામાંથી પસાર થઈને, મિસ મક્કાનીની પીઠના ઝૂલતા મરોડ પર, ફગફગી રહેલા સાડીના પાલવમાં ખૂંતી ગયું. પટાવાળો તાળીઓ પાડતો નાચી ઊઠ્યો. મિસ મલ્કાનીએ, ધારણ કરેલા મુગટ પર, બલૂનને પીંછાની જેમ ખોસ્યું-કલગી બનાવી. એ વેળા એના ચહેરા પર ઉતરી આવેલા મલકાટને, કર્મચારીઓએ હાસ્યના ખડખડાટથી વધાવી લીધો. બધાને હાસ્યમાં ડુબાવી દઈ, ક્ષણાર્ધમાં એ પટાવાળાના કાનમાં કશોક સંકેત કરી આવી. વિનાયકે ગદગદ નજરે મિસ મલ્કાની તરફ જોયું.. પણ અસંખ્ય કર્મચારીઓ.. એમના અસંખ્ય પડછાયાઓ...એમની વચ્ચે હાસ્યમાં હીંચોળાતી મિસ મલ્કાની... એમાં વિનાયક કશુંક યાદ કરવા મથતો હતો. આવતાવેંત ઓફિસમાં દાખલ થઈને, સાહેબ જાણે અણજાણપણે ચાલતા, સીધા મિસ મલ્હાનીના ટેબલ પાસે, એકવાર ભૂલેચૂકે જઈ ચઢયા હતા. અને ઘડીભર, પોતાના સઘળા જુસ્સાને કસકસી રાખતા, ખડા રહીને એના પ્રતિ મંદ નજરે ટગટગી રહ્યા હતા-એમની નજર સમક્ષ ફળમાંથી કાપેલી ફાડ પરની પેલી રાતી કુમાશ, જાણે જરઠ છાલ પર રસળી રહી હોય એમ. મિસ મલ્કાનીને એ સાંખી શકતા નહોતા. ને કશું પણ બોલ્યા વિના, જોરથી એના ગાલ પર એમણે લપડાક ખેંચી કાઢી હતી. વળતાં પગલે, કૃત્રિમ ગાંભીર્યને સાહી રાખેલો એમનો ચહેરો હસુહસુ થઇ રહેલો લાગતો હતો. મિસ મલ્કાનીની પીઠ પર બલૂનને ફેંકીને, પટાવાળાની જેમ જ, સાહેબ ત્યારે તાળીઓ પાડી ઊઠયા હોત એમ વિનાયકને લાગ્યું. એના ખભા સાથે વસ્ત્રોનો કંઈક ઘસારો થતાં એ ઊભો થઈ ગયો.

   ‘સાહેબની લાગણીને તમે અદા કરી, ખરું ને? ' મિસ મલ્કાનીએ અનુકંપિત અવાજે, સસ્મિત પૂછયું.
   ‘હં..હા..' વિનાયકે અત્યંત નમ્રતા અનુભવી. “પણ એનું શું ?’ વળી એ શંકાસ્પદ અવાજે બોલી ઊઠયો. ને પટાવાળા પાસેથી એક સરખા કાતરેલા કાગળોની થપ્પી લાવીને, મિસ મલ્કાનીએ એના હાથમાં સેરવી. અને પ્રત્યુત્તરમાં એણે આત્મીયતા દર્શાવી.
   ‘આ પત્રિકાઓને કર્મચારીઓમાં વહેંચશો.’

   ફરીથી બધાંનું ધ્યાન ખેંચવાનો જાણે પ્રયત્ન કરવા, વિનાયક ખુરશીઓની વચ્ચે, હોંશભેર ઘૂમવા લાગ્યો. હાથને, કયારેક આખા શરીરને, લંબાવીને-જાળવીને, સામસામે બેઠેલા કર્મચારીઓના ટેબલ પર, પત્રિકાઓને સરકાવવા લાગ્યો. એટલી પળ, ચોપાસ નીરવતા સ્થપાઇ. ટેબલોની અનંત લાગતી હરોળની બન્ને બાજુએ આંટો લગાવી પત્રિકાઓને વહેંચતો, એ અગ્રસ્થાન તરફ આવી રહ્યો હતો. ને થંભી ગયો. બૂગદામાંથી પસાર થતી ગાડીના લાંબા ડબ્બામાં બેઠેલા મુસાફરોની આગળ જાણે દયા માટે ‘ભીખ-પત્રિકાઓ’ પોતે રજુ કરી રહ્યો હોય એમ એને લાગ્યું. ત્યાં કર્મચારીઓમાં એકસામટો ગુસપુસાટ સંભળાયો. છાપેલી પત્રિકા એણે વાંચી. “સાહેબે ઓફિસ છોડી દીધી છે; કેમ કે એમનું કાર્ય મેં બજાવ્યું છે. એથી સાહેબ સાથે હું વિદાય લઉં છું. મને સમજશો I !” ત્યારે મિસ મલ્કાની એકધારા મોટા આવાજે સતત બોલી રહી હતી.

   ‘એમના આ વિદાય-સમારંભમાં સાહેબ હાજર નથી. મિસ્ટર વિનાયકે | એમનું કાર્ય અદા કર્યું છે. એટલે મિસ્ટર વિનાયક-એમની જગ્યાએ સત્કાર પામશે.”
   ચારેકોર તાળીઓનો ગડગડાટ મચી રહ્યો.
   ‘મિસ્ટર વિનાયકની ... વિદાય... મિસ્ટર વિનાયકનો સત્કાર ...'
   ‘ના...નહિ...નહિ...' વિનાયક બરાડી ઊઠ્યો. પણ અસંખ્ય કર્મચારીઓના કોલાહલમાં એનો અવાજ દબાઈ ગયો. ને જાણે રહ્યાસહ્યા બળપૂર્વક હવામાં એ વીંઝાયો. સૌ કોઈ હેબતાઈને ખડા રહી ગયા. મિસ મલ્કાની હાથમાં ‘ફૂલહાર’ સાથે ઉગ્રતાભેર દોડી આવી.
   ‘તમે ઇચ્છો છો... મિસ્ટર વિનાયક... તમે ઇચ્છો છો...’

   સાંભળીને વિનાયક ચોંકી ઊઠ્યો. ક્ષણભર એમ મૌન સેવીને રોષાવેશમાં આગળ વધ્યો.
   ‘હું ઈચ્છું છું? ના...નહિ...'
   ‘તમે ઇચ્છો છો. કર્મચારીઓમાં ઊહાપોહ મચ્યો. ને એકાએક તૂટી કે ગયેલા અવાજે કશુંક બોલવા જતાં, પાછળથી ખેંચાઈને પોતે દીવાલ સાથે | સખત જડાઈ ગયો હોય એમ વિનાયકને લાગ્યું. મિસ મલ્કાની ઉન્મત્ત પગલે, એની નજદીક આવી. અને હજી પણ મક્કમ ઉંચકાયેલી વિનાયકની ડોક ફરતે, એના બન્ને ચપળ હાથના કૂંડાળાની રેખા ખેંચી કાઢી, ફૂલહાર નાખ્યો. અભિનંદન આપ્યાં. એનો પડઘો મહાલયમાં ઝિલાયો. છેલ્લે મિસ મલ્હાનીની પાછળ એ કેબિનમાં દોરવાયો. પહેલી ક્ષણે તો, શરીરના અર્ધ ભાગને ટેબલ નીચે તાણી રાખીને, કદાચ સાહેબે ખુરશીમાં લંબાવી રાખ્યું હોય એમ એને લાગ્યું. એમની સાથે વિનાયકે હસ્તધૂનન કર્યું.

   'હવે કશું જ થઈ શકે એમ નથી.” કહીને સાહેબે, સામેની ખુરશી ચીંધી. ' ત્યારે એમના ચહેરામાં, પેલા પટાવાળાનો ચહેરો ડોકાઇને બહાર ઊપસી આવ્યો. એમના ગળામાં, ફૂલહાર પરોવાયેલો હતો. અને માથે, બલુનની કલગીવાળો મિસ મલ્કાનીનો મુગટ ધારણ કરેલો હતો. સાહેબના એક જ શરીરમાંથી બીજી શાખા ફૂટી આવી હોય એમ મિસ મલ્કાનીની ડોક, એમના ખભા પર પથરાઈ રહી હતી.

   એથી એકબીજાને ગલીપચી થઈ આવતાં, વારાફરતી એ હસી રહ્યાં હતાં-પટાવાળો પણ. કપાળ પરનો પરસેવો લૂછતાં, વિનાયક હળવેકથી બહાર નીકળી આવ્યો.
   બીજે દિવસે, ઑફિસમાં આવતાં જોયું તો ક્યાંય કશો પણ ફેરફાર થવા પામ્યો હોય એમ એને લાગ્યું નહિ.
‘પત્નીનો ઉપસંહાર.’
(વિનાયક, ‘હું’ ના પરિવેશે.)

   મારું મકાન ક્યાં આવેલું હતું એ હું ભૂલી ગયો હતો યા તો જાણતો નહોતો. એથી અડસટ્ટે, ખમચાતો, ફરી ફરી પાછળ વળી જોતો, આગળ વધતો હતો. મારી પાછળ, દૂર લીલા રંગના ચટાપટાવાળી સાડીમાં, મેંદીની વાડ પાસે, એના બાળકને-એનું હશે કે કેમ, હું જાણતો નહોતો-બાથમાં રાખીને એ ઊભી ઊભી, મારી તરફ વિવશ મીટ માંડી રહી હતી. હું એને આટલે દૂરથી, ઝીણવટભેર જોઈ શકતો નહોતો. મારી પત્નીએ મારું ઘર છોડી દીધું, ત્યારે એ યુવતીએ એની ઉત્સુક્તા મને દર્શાવી હતી. ત્યારે એ નરવી જ હતી. પણ સામેથી મેં, મારી નીરસતા આડકતરી રીતે એના ધ્યાનમાં આણી હતીઃ એથી જ એની બેહાલત જાણે થઈ હોય એવી કશીક લાગણી એના ઊભા રહેવાના હાવભાવ દ્વારા ઊભી થતી હોય યા તો એ વ્યક્ત કરવા મથતી હોય એમ મને લાગ્યું. પણ અમારી બન્ને વચ્ચે કશો જ વિશેષ સંબંધ નહોતો. ને નાહકની, મારી આશાયેશમાં એ એના પતિને ત્યાં પાછી ગઈ નહોતી.

   ત્યારે બાજુમાંથી કોઈકે મારા મકાન તરફનો રસ્તો ચીંધ્યો. જોયું તો સામે, પહેલી નજરે મકાનો ન કહી શકાય, તંબૂઆકાર ગઢનો યા બેઠા ઘાટના પહાડનો એક ભાગ પણ ન કહી શકાય, પણ સામે ક્યાંક ઊંચેથી એક તોતિંગ ઢોળાવ છેક જમીન પર પછીતો બનાવતો ખડો હતો. એના પર, પાતળા કાઠાનાં ઊંચાં મકાનો શા અનેકરંગી ઊભા પટ્ટાઓ એકબીજાની અડોઅડ તણાઈ આવતા હતા. એ પરથી, એ મકાનો હતાં એવી છાપ ઉભી થતી હતી. એમાં, ડાબી બાજુએ, તાજી જ ધોળેલી પાછલી ભીંત કોતરીને પહોળા બંધ બારણાં બેસાડ્યાં હતા. આવા પાટિયાંવાળા બારણાં પરથી, એટલો ભાગ દુકાનના જેવો લાગતો હતો. પણ એ મારું મકાન હશે એમ મને લાગ્યું. એમાં ક્યાંથી દાખલ થવું એ હું જાણતો ન હોતો. સમગ્ર ઢોળાવની પેલી બાજુએ, ગીચ વસ્તી અને અસંખ્ય ગલીકૂંચીઓના કારણે એ મકાનોનાં પ્રવેશદ્વાર શોધી કાઢવાં અત્યંત મુશ્કેલ હતાં. આખરે હું આગળ વધ્યો. એટલામાં બાળકોને ખેલતાં જાયા. કંઈ પણ પૂછ્યા વિના, એમણે અધ્ધર હવામાં સિક્કો ઉછાળ્યો- જાણે રમતનો યા તો જુગારનો દાવ લગાવતા હોય એમ. સિક્કો નીચે આવી પડતાં, એની છતી બાજુ વાંચીને, મારા મકાનની એમણે ઘટતી માહિતી આપી. એ બદલ એમના પ્રતિ મેં અહોભાવ વ્યક્ત કર્યો.

   બીજી ક્ષણે, હું મારા મકાનના પહેલા ખંડમાં દાખલ થયો. જોયું તો, પલંગથી ખીચોખીચ એ ઓરડામાં, મારા સાહેબ પલાંઠી વાળીને નીચે મોંએ, કશાક ઓફિસ કામમાં પરોવાયેલા હતા. એમની આંખો ચશ્માની ગોળ કાળી ‘ફ્રેમ' જેવી હતી. એથી એમણે ચશ્માં પહેર્યા હોય એમ લાગ્યું. એમનું રહેઠાણ નજીકમાં જ હતું. પણ ત્યાં સતત ઘોંઘાટને લીધે, કામમાં ખલેલ પડતી હોવાથી, એ અહીં આવી બેઠા હતા. પાસે જ, બીજી એક વ્યક્તિએ, ખુરશીમાં લંબાવી રાખ્યું હતું. એમને જોતાં વેંત, “હલ્લો...ભાઈ,’ આત્મીય વ્યક્તિને ક્યાંક આકસ્મિક ભેટી પડતાં, થઈ આવતા ઉમળકાભેર, હું બોલ્યો.

   "હલ્લો...” એમણે મારી સાથે હસ્તધૂનન કર્યું. ને મેં સાહેબ તરફ, ઉપરછલ્લી નજર ફેરવી, વાળી લીધી-સાહેબની એ વ્યક્તિ સાથે મારો ગાઢ સબંધ હતો એ જોઈ, એમના મનમાં મારા પ્રતિ ઊંચો આદર અંકિત થાય, કંઈક એવી જ અપેક્ષા સાથે. વધુમાં, એ વ્યક્તિએ મારી કાર્યદક્ષતા વિષે ઊંડી જાણકારી આપતાં (સાહેબને હું તદ્દન અજાણ હોઉં એમ મારો પરિચય કરાવતા હોય એવી ઢબે) પ્રશંસાભેર કહ્યું:
   ‘ટી એસ્ટેટમાં એ..ઓફિસર હતો.'

   હું ક્યારેય ‘ટી એસ્ટેટ’માં નહોતો. એમની એ ભૂલ થતી હતી. એ મને સાવ વિસરી ગયા હતા યા તો હવે એ મને ઓળખતા સુધ્ધાં ન હોય એમ બની શકે. પણ એમના ખ્યાલમાં રહી ગયેલી કોઈ બીજી જ વ્યક્તિના જેવો ભળતો જ હું કદાચ હોઈશ. એથી ગલત, મારી કારકિર્દીની એ ઝાંખી કરાવતા હોય એમ મને લાગ્યું.
   ‘ઠીક છે.’ વિચારી હું ચૂપ રહ્યો.
   ‘એક્સ...?' સાહેબે તુચ્છકારભેર, મને હલકો પાડવા પૂછ્યું.
   ‘એક્સ' એટલે વધારાનો અને ‘એક્સ' એટલે ચોકડી, મેં વિચાર્યું.
   ‘ના..' પેલી વ્યક્તિએ ટૂંકમાં પતાવ્યું.

   કશીક માનહાની અનુભવતાં, ત્યાંથી ઉતાવળે પગલે હું છલાંગ ભરતો બીજા ખંડમાં આવ્યો. જોયું તો, મારા આવવાનો અણસાર પામતાં, સામેના અર્ધબીડ્યાં બારણાં વચ્ચે મારી પત્ની આવી ઉભી હતી. એના બન્ને હાથ, પાછળથી બારણાને બંધ કરવા, સાહી રહ્યા હતા. એનું કપાળ અત્યંત પહોળું હોવાથી માથા પર ઓળેલા વાળ ભાગ્યે જ દેખાતા હતા. મેં એને કશો પણ અવાજ નહિ કરવા ઇશારો કર્યો. એ બીકે કે, “સાહેબ ત્યાં બેઠા છે...' ગુપસુપ એવું જ કંઈક બોલતો, વર્ષો પહેલાંની જેમ હજી પણ એવું ને એવું નાનકડું અણવિકસ્યું, એનું વહાલસોયું કદ, જક્કી ચહેરો જોતો, આગળ ધસ્યો. એ ત્રીજા જ ઓરડામાં ઘૂસી ગઈ. હું એની પાછળ દોડ્યો. એને ખભેથી પકડવાનો મેં પ્રયત્ન કર્યો. ગુસ્સાવેશમાં મને જાણે ફાડી નાખવા કરતી હોય એમ એણે એના હાથનો મારી તરફ ઝટકો કર્યો, કારણ કે પેલા ઓરડામાં સાહેબ બેઠા હતા. અમારી શરૂશરૂની ગુપ્ત પ્રણય-મુલાકાતો વેળાએ, હું એને સહેજ સરખો સ્પર્શ કરવાનો ઇરાદો કરું ત્યારે એ આમ જ વર્તતી હતી- આજુબાજુ કોઇક હશે, કોઇક આવી જશે એ ધાસ્તીથી.

   એટલામાં, પેલા બાળકોનો ઘોંઘાટ સંભળાતાં, હું બહાર નીકળી આવ્યો. એમને જોઈને, નિષ્કારણ કંઇક શોધતો હોઊં એવો દેખાવ કરતો, ખૂણામાંના એક ખુલ્લા ઓરડામાં ઘૂસ્યો. નીચે પડેલો એક રદી કાગળ હાથ લાગ્યો. ઉઠાવીને જોયું તો એના પર શાહીથી આડાઅવળા લીટાઓ ખેંચેલા હતા. કાગળની મધ્યમાં એક વાક્યનો, સાંકેતિક ભાષામાં, ગુપ્ત સંદેશ લખેલો હતો. આવા ગુપ્ત સંદેશાઓ ફક્ત હું જ ઉકેલી શકતો હતો. પણ સાહેબે ઉકેલવાનો પ્રયત્ન કરવા જતાં (કારણ કે અમારા માટે એ અત્યંત અગત્યનો અને તાકીદી સંદેશ હતો.) અહીંતહીં ગણ્યાગાંઠયા અક્ષરો તારવી લખ્યા હતા, જેનો કંઈ મેળ બેસતો નહોતો. ને જયાં મારી પત્ની મને ભેટી હતી એ ઓરડામાં હું આવ્યો. એ ત્યાંથી ચાલી ગઈ હતી-લાપત્તા થઈ ગઈ હતી. એક આખરી નજર મારા એ અટપટા મકાન પર ફેરવીને, હું ચાલતો થયો. ત્યારબાદ ત્યાં ફરી કદી હું જવા પામ્યો નથી.
* * * * *


0 comments


Leave comment